॥वाल्मीकिरामायणम् ಸುಂದರಕಾಂಡ · 15ನೇ ಸರ್ಗ

ಸುಂದರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಸೀತಾದರ್ಶನ

ಅಶೋಕವನಿಕೆಯ ಶೋಭೆ, ಚೈತ್ಯಪ್ರಾಸಾದ, ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಮಲಿನಳಾದ ಸೀತೆಯ ದರ್ಶನ, ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಗುರುತು, ರಾಮನದು ದುಷ್ಕರ ಕರ್ಮ ಎಂಬ ಪ್ರಶಂಸೆ

ಶಿಂಶಪಾವೃಕ್ಷದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತ ಹನುಮಂತನು ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ, ಅಲ್ಲಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲೆಡೆ ದೃಷ್ಟಿ ಹರಿಸುತ್ತಾ ಇಡೀ ನೆಲವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿದನು. ಆ ವನಿಕೆ ಸಂತಾನಕ ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದಲೂ ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು; ದಿವ್ಯವಾದ ಗಂಧರಸಗಳಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು; ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು; ನಂದನವನದಂತಿತ್ತು; ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು; ಹರ್ಮ್ಯಪ್ರಾಸಾದಗಳಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದಿತ್ತು; ಕೋಗಿಲೆಗಳ ಸಮೂಹದ ಕೂಗಿನಿಂದ ಮೊಳಗುತ್ತಿತ್ತು. ಚಿನ್ನದ ನೈದಿಲೆ ತಾವರೆಗಳುಳ್ಳ ಬಾವಿಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಅನೇಕ ಆಸನಗಳೂ ರತ್ನಗಂಬಳಿಗಳೂ ಇದ್ದ, ಅನೇಕ ನೆಲಮಾಳಿಗೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ಆ ವನಿಕೆ ಎಲ್ಲ ಋತುಗಳ ಹೂಗಳನ್ನು ಬಿಡುವ, ಫಲಭರಿತವಾದ ರಮ್ಯ ಮರಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಹೂಬಿಟ್ಟ ಅಶೋಕವೃಕ್ಷಗಳ ಶೋಭೆಯಿಂದ ಅದು ಮಾರುತಿಯ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಸೂರ್ಯೋದಯದ ಕಾಂತಿಯಂತೆ, ಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಂಡಿತು. ನೂರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಇಳಿಯುತ್ತಿದ್ದ, ಹೂಗಳನ್ನೇ ಶಿರೋಭೂಷಣವಾಗಿ ಧರಿಸಿದ ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಅದು ಎಲೆಯಿಲ್ಲದ ಕೊಂಬೆಗಳುಳ್ಳದ್ದಾಗುತ್ತಿತ್ತು — ಪಕ್ಷಿಗಳು ಎಲ್ಲಿ ಕೂರುತ್ತವೋ ಅಲ್ಲಿ ಹೂಗಳೂ ಎಲೆಗಳೂ ಉದುರುತ್ತವೆ. ಬುಡದವರೆಗೂ ಹೂಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಶೋಕವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಅಶೋಕಗಳು, ಹೂಗಳ ಅತಿಭಾರದಿಂದ ನೆಲವನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಕರ್ಣಿಕಾರಗಳು, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅರಳಿದ ಮುತ್ತುಗಗಳು — ಇವುಗಳ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಆ ಪ್ರದೇಶವು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತಿತ್ತು. ಪುನ್ನಾಗ, ಸಪ್ತಪರ್ಣ, ಸಂಪಿಗೆ, ಉದ್ದಾಲಕ ಮರಗಳು ಬುಡ ವಿಸ್ತರಿಸಿಕೊಂಡು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೂಬಿಟ್ಟು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಸಾವಿರಾರು ಅಶೋಕಗಳು — ಕೆಲವು ಅಪರಂಜಿಯಂತೆ, ಕೆಲವು ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯಂತೆ, ಕೆಲವು ಕಪ್ಪು ಕಾಡಿಗೆಯಂತೆ. ಆ ವನಿಕೆ ದೇವತೆಗಳ ಉದ್ಯಾನವಾದ ನಂದನದಂತೆ, ಕುಬೇರನ ಚೈತ್ರರಥದಂತೆ, ಅವೆರಡನ್ನೂ ಮೀರಿಸಿದಂತೆ, ಅಚಿಂತ್ಯವೂ ದಿವ್ಯವೂ ರಮ್ಯಶೋಭೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದೂ ಆಗಿತ್ತು; ಹೂಗಳೆಂಬ ನಕ್ಷತ್ರಗಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಎರಡನೆಯ ಆಕಾಶದಂತೆ, ನೂರಾರು ಹೂರತ್ನಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಐದನೆಯ ಸಾಗರದಂತೆ ಇತ್ತು. ಎಲ್ಲ ಋತುಗಳ ಹೂಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಮಧುಗಂಧದ ಮರಗಳಿಂದ, ನಾನಾ ನಾದಗಳಿಂದ, ರಮ್ಯವಾದ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಅನೇಕ ಗಂಧಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತುಬರುವ, ಪುಣ್ಯಗಂಧದ, ಮನೋಹರವಾದ ಉದ್ಯಾನವಾಗಿತ್ತು ಅದು. ‘ಅಶೋಕೈಃ ಶೋಕನಾಶನೈಃ’ ಎಂಬುದು ಹೆಸರಿನ ನಿರುಕ್ತಿ — ಶೋಕವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅಶೋಕಗಳು; ಆದರೆ ಇಲ್ಲೇ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಸೀತೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಈ ವಿರೋಧವನ್ನು ಕವಿ ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ‘ಪಂಚಮಂ ಸಾಗರಮ್’ — ನಾಲ್ಕು ಸಮುದ್ರಗಳ ಅನಂತರದ ಐದನೆಯ ಪುಷ್ಪಸಮುದ್ರ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಈಗ ಹನುಮಂತನು ಮರದ ಮೇಲಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ದೃಷ್ಟಿ ಮೇಲಿನಿಂದ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಮಹೀಮನ್ವವೈಕ್ಷತ’ (ನೆಲವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿದನು). ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಂತಾನಕಗಳು ಒಂದು ಬಗೆಯ ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷಗಳು, ಅವುಗಳ ಬಳ್ಳಿಗಳು; ಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ನಂದನವು ಇಂದ್ರನ ಉದ್ಯಾನ. ನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಬಹುಭೂಮಿಗೃಹಾಯುತಾಮ್’ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಎರಡು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳು — ಅನೇಕ ನೆಲಮಾಳಿಗೆಗಳು, ಅಥವಾ ಅನೇಕ ಅಂತಸ್ತುಗಳ ಮನೆಗಳು. ಐದು ಮತ್ತು ಆರನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ಅಶೋಕಗಳ ಕೆಂಪು ಹೂಗಳಿಂದ ಆ ವನಿಕೆ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಈ ಬಣ್ಣ ಸೂರ್ಯೋದಯದ ಅರುಣಿಮೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಆರು ಮತ್ತು ಏಳನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದಾಗುವ ಹೂ ಎಲೆಗಳ ಉದುರುವಿಕೆ ನಿರಂತರ ಎಂಬುದು ‘ಅಸಕೃತ್’ (ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಎಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ಅಶೋಕಗಳು ಹೂಭಾರದಿಂದ ಬಾಗಿ ನೆಲವನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತಿರುವಂತಿವೆ — ಸಮೃದ್ಧಿಯ ಮತ್ತು ವಿನಯದ ಚಿತ್ರ. ಒಂಬತ್ತು ಮತ್ತು ಹತ್ತನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ವೃಕ್ಷನಾಮಗಳ ಪಟ್ಟಿ — ಪುನ್ನಾಗ, ಸಪ್ತಪರ್ಣ, ಸಂಪಿಗೆ, ಉದ್ದಾಲಕ, ಕರ್ಣಿಕಾರ, ಮುತ್ತುಗ. ಹತ್ತು ಮತ್ತು ಹನ್ನೊಂದನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ಅಶೋಕಗಳ ಮೂರು ಬಣ್ಣಗಳು — ಚಿನ್ನ, ಅಗ್ನಿ, ಕಪ್ಪು ಕಾಡಿಗೆ — ಎಂಬ ವೈವಿಧ್ಯ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ಹೂಗಳು ನಕ್ಷತ್ರಗಳಂತೆ, ವನವು ಎರಡನೆಯ ಆಕಾಶದಂತೆ — ಉಪಮೆ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಏರುತ್ತದೆ; ಹದಿಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಹೂಗಳು ರತ್ನಗಳಂತೆ, ವನವು ಐದನೆಯ ಸಾಗರದಂತೆ. ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ಗಂಧಗಳ ಮತ್ತು ನಾದಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯ. ಹೀಗೆ ರೂಪ, ಬಣ್ಣ, ಗಂಧ, ಧ್ವನಿ — ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯವಿಷಯಗಳೂ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ. ಏಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಅಶೋಕೈಃ ಶೋಕನಾಶನೈಃ’ ಎಂದು ವೃಕ್ಷದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಶ್ಲೇಷವಿದೆ; ಈ ಶ್ಲೇಷ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲೂ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುವುದು. ಹನ್ನೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ಚೈತ್ರರಥ ಕುಬೇರನ ಉದ್ಯಾನ, ನಂದನ ಇಂದ್ರನದು — ಅಶೋಕವನಿಕೆ ಈ ಎರಡೂ ದಿವ್ಯೋದ್ಯಾನಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸುವಂತೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ; ‘ಅತಿವೃತ್ತಮಿವ’ (ಮೀರಿದಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ಹೀಗೆ ರಾವಣನ ಐಶ್ವರ್ಯವು ದೇವತೆಗಳ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನೂ ಮೀರಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಸೀತೆ ದುಃಖಿನಿ.

ಆ ವನವು ಪರ್ವತರಾಜನಂತೆ ಸುಗಂಧಭರಿತವಾಗಿ, ಎರಡನೆಯ ಗಂಧಮಾದನದಂತಿತ್ತು. ಆ ಅಶೋಕವನಿಕೆಯಲ್ಲಿ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರದಲ್ಲೇ, ನಡುವೆ ಸಾವಿರ ಕಂಬಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಂತ, ಕೈಲಾಸದಂತೆ ಬೆಳ್ಳಗಿರುವ, ಭವ್ಯವಾದ ಒಂದು ಚೈತ್ಯಪ್ರಾಸಾದವನ್ನು ಕಂಡನು. ಆ ಪ್ರಾಸಾದಕ್ಕೆ ಹವಳದ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳಿದ್ದವು, ಪುಟವಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದ ವೇದಿಕೆಗಳಿದ್ದವು; ತನ್ನ ಶೋಭೆಯಿಂದ ಅದು ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಕದಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆ, ಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ, ನಿರ್ಮಲವಾಗಿ, ತನ್ನ ಎತ್ತರದಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನು ಗೀರುತ್ತಿರುವಂತೆ ಇತ್ತು. ಚೈತ್ಯಪ್ರಾಸಾದವೆಂದರೆ ದೇವಾಲಯ, ಅಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಕುಲದೇವತೆಗಳು ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವು ಚೈತ್ಯಪ್ರಾಸಾದ ಎಂದರೆ ಮಂದಿರ ಎನ್ನುತ್ತದೆ. ಅದರ ಬೆಳ್ಪನ್ನು ಕೈಲಾಸಕ್ಕೆ, ಎತ್ತರವನ್ನು ಆಕಾಶಸ್ಪರ್ಶಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಮುಷ್ಣಂತಮಿವ ಚಕ್ಷೂಂಷಿ’ — ನೋಡುವವರ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ; ಅದರ ಕಾಂತಿ ಅಂತಹದು. ಈ ಪ್ರಾಸಾದದ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಮುಂದೆ ಸೀತೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ವರ್ಣನೆಯ ಕ್ರಮವು ದೃಷ್ಟಿ ಸೀತೆಯತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹವಳದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳು, ಪುಟವಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದ ವೇದಿಕೆ — ಅದರ ಸಮೃದ್ಧಿ ಅಪೂರ್ವ.

ಅನಂತರ ಹನುಮಂತನು ಮಲಿನವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಉಟ್ಟ, ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ, ಉಪವಾಸದಿಂದ ಕೃಶಳಾದ, ದೀನಳಾದ, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದ, ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ಆರಂಭದ ನಿರ್ಮಲ ಚಂದ್ರರೇಖೆಯಂತೆ ಕ್ಷೀಣಳಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಮಂದವಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಗೋಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರೂಪದಿಂದ ಸುಂದರ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಅವಳು ಹೊಗೆಯ ಬಲೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯಂತಿದ್ದಳು. ಒಂದೇ ಒಂದು ಹಳದಿಯಾದ, ಮಾಸಿಹೋದ ಉತ್ತಮ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಉಟ್ಟ, ಕೊಳೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಅಲಂಕಾರವಿಲ್ಲದ ಅವಳು ತಾವರೆಗಳಿಲ್ಲದ ತಾವರೆಗೊಳದಂತಿದ್ದಳು. ಪೀಡಿತಳಾದ, ದುಃಖದಿಂದ ಸಂತಪ್ತಳಾದ, ಸೊರಗಿಹೋದ, ತಪಸ್ವಿನಿಯಾದ ಅವಳು ಅಂಗಾರಕಗ್ರಹದಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾದ ರೋಹಿಣಿಯಂತಿದ್ದಳು. ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಮುಖದ, ದೀನಳಾದ, ಅನಶನದಿಂದ ಕೃಶಳಾದ, ಶೋಕಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ, ನಿತ್ಯವೂ ದುಃಖವನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ಅವಳು ಪ್ರಿಯಜನರನ್ನು ಕಾಣದೆ, ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಗುಂಪನ್ನೇ ಕಾಣುತ್ತಾ, ತನ್ನ ಹಿಂಡಿನಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟು ನಾಯಿಗಳ ಗುಂಪಿನಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಜಿಂಕೆಯಂತಿದ್ದಳು. ಕಪ್ಪುಸರ್ಪದಂತೆ ಕಾಣುವ, ಜಘನದವರೆಗೆ ಇಳಿದ ಒಂದೇ ಜಡೆಯಿಂದ ಅವಳು ಮಳೆಗಾಲ ಮುಗಿದಾಗ ಕಪ್ಪು ವನಪಂಕ್ತಿಯಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಭೂಮಿಯಂತಿದ್ದಳು. ಸುಖಕ್ಕೆ ಅರ್ಹಳಾದ, ದುಃಖದಿಂದ ಸಂತಪ್ತಳಾದ, ವಿಪತ್ತುಗಳನ್ನು ಅರಿಯದ, ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯಾದ, ಅತಿಯಾಗಿ ಮಲಿನಳಾದ ಕೃಶಳಾದ ಅವಳನ್ನು ನೋಡಿ ಹನುಮಂತನು ಸಮರ್ಥಕ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ‘ಇವಳೇ ಸೀತೆ’ ಎಂದು ತರ್ಕಿಸಿದನು. ಕಾಮರೂಪಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸನು ಅಂದು ಅಪಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಯಾವ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಳೋ ಅದೇ ರೂಪದವಳು ಈ ಅಂಗನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಅವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಉಪಮಾಮಾಲೆಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಚಂದ್ರರೇಖೆ, ಹೊಗೆ ಮುಚ್ಚಿದ ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆ, ತಾವರೆಯಿಲ್ಲದ ತಾವರೆಗೊಳ, ಗ್ರಹಪೀಡಿತಳಾದ ರೋಹಿಣಿ, ನಾಯಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಜಿಂಕೆ, ವನಪಂಕ್ತಿಯಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಭೂಮಿ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಉಪಮೆಯೂ ಅವಳ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನೂ ದುಃಖವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಸೌಂದರ್ಯ ಮರೆಯಾಗಿದೆ, ನಾಶವಾಗಿಲ್ಲ. ‘ಏಕವೇಣಿ’ (ಒಂದೇ ಜಡೆ) ಪತಿಯು ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಸ್ತ್ರೀಯ ಲಕ್ಷಣ. ‘ಹ್ರಿಯಮಾಣಾ ತದಾ ತೇನ’ (ಅಂದು ಅವನಿಂದ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ) ಎಂಬುದು ಹನುಮಂತನ ನೆನಪು — ಋಷ್ಯಮೂಕದಲ್ಲಿ ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಸೀತೆಯನ್ನು ವಾನರರು ಕಂಡಿದ್ದರು. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಪೀಡಿತಾಂ … ಪರಿಕ್ಷೀಣಾಂ’ (ಪೀಡಿತಳಾದ … ಸೊರಗಿದ) ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ವ್ರೀಡಿತಾಂ … ಪರಿಮ್ಲಾನಾಂ’ (ನಾಚಿಕೆಗೊಂಡ … ಬಾಡಿದ). ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯದರ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ‘ನೀಲಯಾ ನೀರದಾಪಾಯೇ ವನರಾಜ್ಯಾ ಮಹೀಮಿವ’ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಹದಿನೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ತತಃ’ (ಅನಂತರ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೃಷ್ಟಿಯ ಬದಲಾವಣೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಪ್ರಾಸಾದದಿಂದ ಸೀತೆಯತ್ತ. ಮೊದಲು ಅವಳು ‘ಮಲಿನಸಂವೀತಾ’, ‘ರಾಕ್ಷಸೀಭಿಃ ಸಮಾವೃತಾ’ — ಇದು ಬಾಹ್ಯರೂಪ; ಅನಂತರ ‘ಉಪವಾಸಕೃಶಾ’, ‘ನಿಃಶ್ವಸಂತೀ’ — ಇದು ಆಂತರಿಕ ಅವಸ್ಥೆ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ಆರಂಭದ ಚಂದ್ರರೇಖೆ — ಕೃಶವಾದರೂ ನಿರ್ಮಲ, ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವಂಥದು; ಇದು ಸೀತೆಯ ಭಾಗ್ಯವು ಬೆಳೆಯಲಿರುವುದರ ಸೂಚನೆಯೂ ಹೌದು. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ಹೊಗೆ ಮುಚ್ಚಿದ ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆ — ಅವಳ ತೇಜಸ್ಸು ಮರೆಯಾಗಿದೆ, ನಾಶವಾಗಿಲ್ಲ. ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ಅವಳ ಏಕಾಕಿತನ — ಪ್ರಿಯಜನರಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಪೀತೇನೈಕೇನ ಸಂವೀತಾಂ’ — ಅಪಹರಣಕಾಲದಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿದ್ದ ಒಂದೇ ಹಳದಿ ವಸ್ತ್ರ, ಅದರ ಉತ್ತರೀಯ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದುಹೋಗಿತ್ತು. ‘ವಿಪದ್ಮಾಮಿವ ಪದ್ಮಿನೀಮ್’ — ತಾವರೆಗೊಳ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದೆ, ಆದರೆ ತಾವರೆಗಳಿಲ್ಲದೆ ಶೋಭೆಯಿಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ಸೀತೆ ಬದುಕಿದ್ದಾಳೆ, ಆದರೆ ಅಲಂಕಾರವೂ ಆನಂದವೂ ಇಲ್ಲದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ರೋಹಿಣಿ ಚಂದ್ರನ ಪ್ರಿಯೆ, ಅಂಗಾರಕನಿಂದ ಪೀಡಿತಳು — ರಾಮನ ಪ್ರಿಯೆ ರಾವಣನಿಂದ ಪೀಡಿತಳು ಎಂಬ ಧ್ವನಿ. ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ವ್ಯಸನಾನಾಮಕೋವಿದಾಮ್’ — ಹಿಂದೆ ದುಃಖವನ್ನೇ ಅರಿಯದವಳು ಈಗ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದಾಳೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಕೇವಲ ಭಾವನೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಸಮರ್ಥಕ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ತರ್ಕಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ವಿವೇಕ. ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವಗಣೇನ ಮೃಗೀಂ ಹೀನಾಂ ಶ್ವಗಣೇನಾವೃತಾಮಿವ’ (ತನ್ನ ಹಿಂಡಿನಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟು ನಾಯಿಗಳ ಗುಂಪಿನಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಜಿಂಕೆಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಹಿಂಸ್ರತೆಯನ್ನೂ ಸೀತೆಯ ಭೀರುತೆಯನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖದ, ಸುಂದರ ಹುಬ್ಬುಗಳ, ಸುಂದರವಾಗಿ ದುಂಡಾದ ಸ್ತನಗಳ, ತನ್ನ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಕತ್ತಲೆಯಿಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ದೇವಿ; ನೀಲಕಂಠದ, ತೊಂಡೆಹಣ್ಣಿನಂತಹ ತುಟಿಯ, ಸುಂದರ ನಡುವಿನ, ಸುಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಂತ, ತಾವರೆದಳದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳ ಸೀತೆ ಮನ್ಮಥನ ರತಿಯಂತೆ, ಇಡೀ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನ ಕಾಂತಿಯಂತೆ ಇದ್ದಳು. ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತ ಆ ಸುಂದರ ದೇಹದವಳು ನಿಯಮನಿಷ್ಠಳಾದ ತಾಪಸಿಯಂತೆ, ಅತಿಯಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದ ಭೀರುವಾದ ಅವಳು ನಾಗರಾಜನ ಪತ್ನಿಯಂತೆ ಇದ್ದಳು. ಹಬ್ಬಿಕೊಂಡ ದೊಡ್ಡ ಶೋಕಜಾಲದಿಂದ ಅವಳು ಹೊಗೆಯ ಬಲೆಯಿಂದ ಆವರಿಸಿದ ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವಳು ಸಂದಿಗ್ಧವಾದ ಸ್ಮೃತಿಯಂತೆ, ಕುಸಿದುಬಿದ್ದ ಸಮೃದ್ಧಿಯಂತೆ, ಭಂಗಗೊಂಡ ಶ್ರದ್ಧೆಯಂತೆ, ತಡೆಗೊಂಡ ಆಶೆಯಂತೆ, ವಿಘ್ನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸಿದ್ಧಿಯಂತೆ, ಕಲುಷಿತವಾದ ಬುದ್ಧಿಯಂತೆ, ಇಲ್ಲದ ಅಪವಾದದಿಂದ ಕುಸಿದ ಕೀರ್ತಿಯಂತೆ ಇದ್ದಳು. ರಾಮನಿಂದಾದ ಅಗಲಿಕೆಯಿಂದ ವ್ಯಥಿತಳಾದ, ರಾಕ್ಷಸಗಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾದ, ಅಬಲೆಯಾದ, ಜಿಂಕೆಮರಿಯ ಕಣ್ಣುಗಳ ಅವಳು ಅತ್ತಿತ್ತ ನೋಡುತ್ತಾ, ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ, ಕಪ್ಪಾದ ಬಾಗಿದ ರೆಪ್ಪೆಗೂದಲುಗಳುಳ್ಳ, ಪ್ರಸನ್ನವಲ್ಲದ ಮುಖದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ಕೊಳೆ ಕೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತ, ದೀನಳಾದ, ಅಲಂಕಾರಕ್ಕೆ ಅರ್ಹಳಾದರೂ ಅಲಂಕಾರವಿಲ್ಲದ ಅವಳು ಕಾರ್ಮೋಡಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ನಕ್ಷತ್ರರಾಜನ (ಚಂದ್ರನ) ಕಾಂತಿಯಂತಿದ್ದಳು. ಇಲ್ಲಿ ಉಪಮೆಗಳು ಅಮೂರ್ತವಾಗುತ್ತವೆ — ಸ್ಮೃತಿ, ಸಮೃದ್ಧಿ, ಶ್ರದ್ಧೆ, ಆಶೆ, ಸಿದ್ಧಿ, ಬುದ್ಧಿ, ಕೀರ್ತಿ. ಏಳು ಅಮೂರ್ತ ವಸ್ತುಗಳು ಬಾಧಿತವಾಗಿವೆ, ನಾಶವಾಗಿಲ್ಲ — ಹಾಗೆಯೇ ಸೀತೆಯೂ ಬಾಧಿತಳು, ನಾಶವಾಗಿಲ್ಲ. ‘ಅಭೂತೇನಾಪವಾದೇನ ಕೀರ್ತಿಂ ನಿಪತಿತಾಮಿವ’ (ಇಲ್ಲದ ಅಪವಾದದಿಂದ ಕುಸಿದ ಕೀರ್ತಿಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಉತ್ತರಕಾಂಡದ ಘಟನೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕೆಲವು ವ್ಯಾಖ್ಯಾತರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ‘ರಾಮೋಪರೋಧವ್ಯಥಿತಾಮ್’ — ರಾಮನ ವಿರಹದಿಂದ ವ್ಯಥಿತಳಾದವಳು. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ನೀಲಕಂಠೀಂ’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ನೀಲಕೇಶೀಂ’ (ಕಪ್ಪುಕೂದಲಿನವಳು). ಮೂವತ್ತೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ರಕ್ಷೋಗಣನಿಪೀಡಿತಾಮ್’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ರಕ್ಷೋಹರಣಕರ್ಶಿತಾಮ್’ (ರಾಕ್ಷಸನ ಅಪಹರಣದಿಂದ ಸೊರಗಿದವಳು). ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಸೀತೆಯ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ರಾಮನ ವರ್ಣನೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ — ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರಾನನೆ, ಸುಂದರ ಹುಬ್ಬುಗಳವಳು, ತೊಂಡೆತುಟಿಯವಳು, ಸುಂದರ ನಡುವಿನವಳು, ತಾವರೆದಳದ ಕಣ್ಣಿನವಳು — ಈ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ರಾಮನು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದಿರಬಹುದು. ಮೂವತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ರತಿ ಕಾಮನ ಪತ್ನಿ — ಸೌಂದರ್ಯದ ಪರಮ ಆದರ್ಶ. ಮೂವತ್ತೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ನಿಯತಾಮಿವ ತಾಪಸೀಮ್’ — ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತ ಅವಳು ತಪಸ್ವಿನಿಯಂತೆ, ಅವಳ ವ್ರತವೇ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯ. ‘ಭುಜಗೇಂದ್ರವಧೂಮಿವ’ (ನಾಗರಾಜನ ಪತ್ನಿಯಂತೆ) ಎಂಬುದು ದೀರ್ಘನಿಃಶ್ವಾಸದ ಉಪಮೆ. ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯ ಉಪಮೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಈಗ ಶೋಕಜಾಲವೇ ಹೊಗೆ. ಮೂವತ್ತಮೂರು ಮತ್ತು ಮೂವತ್ನಾಲ್ಕನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ಏಳು ಅಮೂರ್ತ ಉಪಮೆಗಳು — ಮೂರ್ತವಾದ ದುಃಖವನ್ನು ಅಮೂರ್ತ ಭಾವಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸುವುದು ಕವಿಯ ವಿಶಿಷ್ಟ ಶೈಲಿ. ಮೂವತ್ತಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಕೃಷ್ಣವಕ್ರಾಕ್ಷಿಪಕ್ಷ್ಮಣಾ’ — ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಒದ್ದೆಯಾದ, ಕಪ್ಪಾದ, ಬಾಗಿದ ರೆಪ್ಪೆಗೂದಲುಗಳು. ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರಕಾಂತಿಯನ್ನು ಕಾರ್ಮೋಡಗಳು ಮುಚ್ಚಿವೆ — ಆ ಆವರಣ ಕ್ಷಣಿಕ, ಚಂದ್ರನು ಅವಿನಾಶಿ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಸುಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾಮ್’ — ಸುಸ್ಥಿರ ಪಾದಗಳುಳ್ಳ, ಸುಗಠಿತ ಶರೀರದವಳು. ಮೂವತ್ನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಸೋಪಸರ್ಗಾಂ ಯಥಾ ಸಿದ್ಧಿಮ್’ — ವಿಘ್ನಗಳಿಂದ ಆಕ್ರಾಂತವಾದ ಸಿದ್ಧಿ, ಹನುಮಂತನ ಸ್ವಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯೂ ಈಗ ವಿಘ್ನಸಹಿತವಾಗಿರುವಂತೆ. ಮೂವತ್ತೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ವೀಕ್ಷಮಾಣಾಂ ತತಸ್ತತಃ’ — ಸಹಾಯವನ್ನು ಅರಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಅವಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ನೋಡುತ್ತಾಳೆ; ಅವಳ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಆಶೆ ಇನ್ನೂ ಜೀವಂತವಾಗಿದೆ.

ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಅಭ್ಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಶಿಥಿಲವಾದ ವಿದ್ಯೆಯಂತೆ ಅವನ ಬುದ್ಧಿ ಸಂದೇಹಗೊಂಡಿತು. ಸಂಸ್ಕಾರವಿಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಅರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೊರಳಿದ ಮಾತಿನಂತೆ, ಅಲಂಕಾರವಿಲ್ಲದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹನುಮಂತನು ಕಷ್ಟದಿಂದ ಗುರುತಿಸಿದನು. ಅನಿಂದಿತೆಯಾದ, ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯಾದ ರಾಜಪುತ್ರಿಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡಿ, ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಾ ಅವನು ‘ಇವಳೇ ಸೀತೆ’ ಎಂದು ತರ್ಕಿಸಿದನು. ವೈದೇಹಿಯ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿದ್ದವೆಂದು ರಾಮನು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದ, ದೇಹಕ್ಕೆ ಶೋಭೆ ತರುವ ಆಭರಣಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಅವನು ಗಮನಿಸಿದನು — ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಎರಡು ಕರ್ಣವೇಷ್ಟಗಳು (ಕಿವಿಯ ಆಭರಣ), ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕೂರಿಸಿದ ಎರಡು ಶ್ವದಂಷ್ಟ್ರಗಳು (ನಾಯಿಯ ಹಲ್ಲಿನ ಆಕಾರದ ಆಭರಣ), ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಮಣಿ ಹವಳಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಆಭರಣಗಳು; ಬಹುಕಾಲ ಧರಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಕಪ್ಪಾಗಿದ್ದರೂ ಅವುಗಳ ಆಕಾರ ಹಾಗೆಯೇ ಇತ್ತು. ‘ರಾಮನು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದವು ಇವೇ ಎಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ಯಾವುವು ಕಳಚಿಬಿದ್ದಿದ್ದವೋ ಅವನ್ನು ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ; ಯಾವುವು ಇವಳಿಂದ ಕಳಚಿಬಿದ್ದಿರಲಿಲ್ಲವೋ ಅವೇ ಇವು ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಚಿನ್ನದ ಪಟ್ಟಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಹಳದಿಯಾದ, ಶುಭವಾದ ಆ ವಸ್ತ್ರ — ಜಾರಿ ಬೆಟ್ಟಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಂಡ ಉತ್ತರೀಯ — ಅಂದು ವಾನರರಿಂದ ಕಾಣಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು; ನಾದಮಾಡುವ ಮುಖ್ಯವಾದ ದೊಡ್ಡ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಇವಳೇ ಎಸೆದಿದ್ದಳು, ಅವು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕಾಣಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು. ಬಹುಕಾಲ ಧರಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಈ ವಸ್ತ್ರ ಬಹಳ ಮಾಸಿಹೋಗಿದೆ, ಆದರೂ ಇದರ ಬಣ್ಣ ಕುಂದಿಲ್ಲ, ಆ ಇನ್ನೊಂದರಂತೆಯೇ ಶೋಭಾಯಮಾನವಾಗಿದೆ. ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ ಇವಳೇ ರಾಮನ ಪ್ರಿಯ ಮಹಿಷಿ; ಕಾಣೆಯಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಮಾತ್ರ ಇವಳು ಕಾಣೆಯಾಗಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ತರ್ಕ ಪ್ರಮಾಣಾಧಾರಿತ — ಮೊದಲು ರೂಪಸಾಮ್ಯ, ಅನಂತರ ಆಭರಣಗಳು, ಅನಂತರ ವಸ್ತ್ರದ ಬಣ್ಣ; ಋಷ್ಯಮೂಕದಲ್ಲಿ ಎಸೆದ ಆಭರಣಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ಉಳಿದವು ಇವೆ — ಇದು ಪ್ರಬಲ ಹೇತು. ‘ಆಮ್ನಾಯಾನಾಮಯೋಗೇನ ವಿದ್ಯಾಂ ಪ್ರಶಿಥಿಲಾಮಿವ’ — ಅಭ್ಯಾಸವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ವಿದ್ಯೆ ಶಿಥಿಲವಾಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ದುಃಖದಿಂದ ಸೀತೆಯ ರೂಪ ಶಿಥಿಲವಾಗಿದೆ. ಮೂವತ್ತೆಂಟು ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳು ಶಾಸ್ತ್ರಸಂಬಂಧಿಯಾಗಿವೆ — ಅಭ್ಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಶಿಥಿಲವಾದ ವಿದ್ಯೆ, ಸಂಸ್ಕಾರವಿಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಅರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೊರಳಿದ ಮಾತು. ಹನುಮಂತನು ವೇದವಿದನೂ ವ್ಯಾಕರಣವಿದನೂ ಎಂದು ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಉಪಮೆಗಳು ಅವನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಅನುರೂಪವಾಗಿವೆ. ನಲವತ್ತೊಂದನೆಯದರಿಂದ ಆಭರಣಗಳ ಪರೀಕ್ಷೆ — ಕರ್ಣವೇಷ್ಟಗಳು, ಶ್ವದಂಷ್ಟ್ರಗಳು, ಕೈಯ ಆಭರಣಗಳು. ನಲವತ್ತಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಶ್ಯಾಮಾನಿ ಚಿರಯುಕ್ತತ್ವಾತ್’ — ಬಹುಕಾಲ ಧರಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಮಾಸಿವೆ, ಆದರೆ ಆಕಾರ ಮೊದಲಿನಂತೆಯೇ ಇದೆ. ನಲವತ್ನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ತರ್ಕದ ಮೂಲ — ಋಷ್ಯಮೂಕದಲ್ಲಿ ಎಸೆದ ಆಭರಣಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ನಲವತ್ತೈದು ಮತ್ತು ನಲವತ್ತಾರನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ವಾನರರು ಕಂಡಿದ್ದ ಉತ್ತರೀಯದ ಸ್ಮರಣೆ. ನಲವತ್ತೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಣಷ್ಟಾಪಿ ಸತೀ ಯಸ್ಯ ಮನಸೋ ನ ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ’ — ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣೆಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲ್ಲ. ನಲವತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಕಾರಣೈರುಪಪಾದಯನ್’ — ಹಿಂದೆ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಉಪಪಾದಿಭಿಃ’ ಎಂದಿತ್ತು, ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಹೇತುಗಳಿಂದ ಸಾಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ತರ್ಕದ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ನಿಶ್ಚಯದ ದೃಢತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ನಲವತ್ತಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವನವಂತಿ ಮಹಾಂತಿ’ — ಗೆಜ್ಜೆ ಮೊದಲಾದ ಸದ್ದುಮಾಡುವ ಆಭರಣಗಳು. ನಲವತ್ತೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ವಸ್ತ್ರದ ಬಣ್ಣ ಕುಂದಿಲ್ಲ — ಸೀತೆಯ ಶೀಲವೂ ದುಃಖದಿಂದ ಮಲಿನವಾಗಿಲ್ಲದಂತೆ.

‘ಯಾರಿಗಾಗಿ ರಾಮನು ಇಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಕಾರಣಗಳಿಂದ ತಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೋ ಅವಳೇ ಇವಳು — ಕಾರುಣ್ಯದಿಂದ, ಆನೃಶಂಸ್ಯದಿಂದ (ಆಶ್ರಿತರ ಮೇಲಿನ ದಯೆಯಿಂದ), ಶೋಕದಿಂದ ಮತ್ತು ಮದನದಿಂದ (ಪ್ರೇಮದಿಂದ). ಸ್ತ್ರೀ ಕಾಣೆಯಾದಳು ಎಂದು ಕಾರುಣ್ಯದಿಂದ, ತನ್ನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದವಳು ಎಂದು ಆನೃಶಂಸ್ಯದಿಂದ, ಪತ್ನಿ ಕಳೆದುಹೋದಳು ಎಂದು ಶೋಕದಿಂದ, ಪ್ರಿಯೆ ಎಂದು ಮದನದಿಂದ. ಈ ದೇವಿಯ ರೂಪ, ಅಂಗಪ್ರತ್ಯಂಗಗಳ ಸೌಷ್ಠವ ಹೇಗಿದೆಯೋ, ರಾಮನ ರೂಪ ಹೇಗಿದೆಯೋ — ಕಪ್ಪುಕಣ್ಣಿನ ಇವಳು ಅವನಿಗೆ ಅನುರೂಪಳು. ಈ ದೇವಿಯ ಮನಸ್ಸು ಅವನಲ್ಲಿ, ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಇವಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಇವಳೂ ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಒಂದು ಕ್ಷಣವಾದರೂ ಬದುಕಿದ್ದಾರೆ. ಇವಳಿಲ್ಲದೆಯೂ ಪ್ರಭುವಾದ ರಾಮನು ತನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದಾನೆ, ಶೋಕದಿಂದ ಕುಸಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ — ಅವನು ದುಷ್ಕರವಾದುದನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.’ ಹೀಗೆ ಆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಹರ್ಷಗೊಂಡ ವಾಯುಪುತ್ರನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು, ಆ ಪ್ರಭುವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದನು. ನಲವತ್ತೊಂಬತ್ತು ಮತ್ತು ಐವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಅತಿಪ್ರಸಿದ್ಧ — ರಾಮನ ದುಃಖದ ನಾಲ್ಕು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಲಾಗಿದೆ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಾರಣವೂ ಸೀತೆಯೊಂದಿಗಿನ ಒಂದೊಂದು ಸಂಬಂಧಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಿದೆ — ಸ್ತ್ರೀ, ಆಶ್ರಿತೆ, ಪತ್ನಿ, ಪ್ರಿಯೆ. ಐವತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಅನುರಾಗವೇ ಇಬ್ಬರ ಜೀವನಕ್ಕೂ ಕಾರಣ. ಐವತ್ತಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದ ಪಾಠ ‘ದುಷ್ಕರಂ ಕೃತವಾನ್ರಾಮೋ ಹೀನೋ ಯದನಯಾ ಪ್ರಭುಃ. ಧಾರಯತ್ಯಾತ್ಮನೋ ದೇಹಂ ನ ಶೋಕೇನಾವಸೀದತಿ’ — ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ 5.013.051 ಎಂಬಲ್ಲಿ ‘ದುಷ್ಕರಂ ಕುರುತೇ ರಾಮೋ ಯ ಇಮಾಂ ಮತ್ತಕಾಶಿನೀಮ್ / ಸೀತಾಂ ವಿನಾ ಮಹಾಬಾಹುರ್ಮುಹೂರ್ತಮಪಿ ಜೀವತಿ’ (ಮದಭರಿತ ಸೌಂದರ್ಯದ ಈ ಸೀತೆಯಿಲ್ಲದೆ ಒಂದು ಕ್ಷಣವಾದರೂ ಬದುಕಿರುವ ಮಹಾಬಾಹು ರಾಮನು ದುಷ್ಕರವಾದುದನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ); ವಲ್ಗೇಟ್‌ನ ಉತ್ತರಾರ್ಧವಾದರೋ ಸಮೀಕ್ಷಿತದ 5.014.027ರ ಉತ್ತರಾರ್ಧಕ್ಕೆ ಸಮಾನ, ಅದು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲೂ (16.27) ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಪಾಠಭೇದವಿದೆ, ಲೋಪವಲ್ಲ. ಐವತ್ನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ‘ಮನಸಾ ರಾಮಂ ಜಗಾಮ’ — ಶರೀರದಿಂದ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ರಾಮನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ. ಐವತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ವಿಭಾಗದ ಸೌಷ್ಠವ — ಸ್ತ್ರೀಯಾದ್ದರಿಂದ ಕಾರುಣ್ಯ, ಶರಣಾಗತಳಾದ್ದರಿಂದ ಆನೃಶಂಸ್ಯ, ಪತ್ನಿಯಾದ್ದರಿಂದ ಶೋಕ, ಪ್ರಿಯೆಯಾದ್ದರಿಂದ ಮದನ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे पञ्चदशः सर्ग॥ १५॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ