ಸರ್ಗ
ಅಶೋಕವನಿಕಾಪ್ರವೇಶ
ಪ್ರಾಕಾರದಿಂದ ಅಶೋಕವನಿಕೆಗೆ ನೆಗೆತ, ವಸಂತಶೋಭೆ, ವೃಕ್ಷಗಳ ಅಲುಗಾಟ, ಬಾವಿಗಳು ನದಿ ಮತ್ತು ಪರ್ವತ, ಚಿನ್ನದ ಶಿಂಶಪಾವೃಕ್ಷ, ಸೀತೆಯ ಆಗಮನದ ನಿರೀಕ್ಷೆ
ಮುಹೂರ್ತಮಾತ್ರ ಧ್ಯಾನಿಸಿ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಆ ಅಶೋಕವನಿಕೆಯನ್ನು ತಲುಪಿ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಹನುಮಂತನು ರಾವಣಭವನದ ಪ್ರಾಕಾರದ ಮೇಲೆ ಹಾರಿದನು — ಪ್ರಾಕಾರದಿಂದ ವನಿಕೆಯತ್ತ ನೆಗೆಯಲು ಸಿದ್ಧನಾದನು. ಪ್ರಾಕಾರದ ಮೇಲೆ ನಿಂತ, ಸರ್ವಾಂಗಗಳಲ್ಲೂ ಹರ್ಷ ಉಕ್ಕಿದ ಆ ಮಹಾಕಪಿಯು ವಸಂತದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ತುದಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಬಗೆಬಗೆಯ ಮರಗಳನ್ನು ಕಂಡನು — ಸಾಲ, ಅಶೋಕ, ಸುಂದರವಾದ ಸಂಪಿಗೆ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅರಳಿದ ಉದ್ದಾಲಕ, ನಾಗವೃಕ್ಷ, ಕಪಿಮುಖದ ಬಣ್ಣದ ಮಾವಿನ ಮರಗಳು. ಮಾವಿನ ತೋಪುಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ, ನೂರಾರು ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ಮರಗಳತ್ತ ಅವನು ಹೆದೆಯಿಂದ ಬಿಟ್ಟ ನಾರಾಚಬಾಣದಂತೆ ವೃಕ್ಷವಾಟಿಕೆಗೆ ನೆಗೆದನು. ‘ಸಂಹೃಷ್ಟಸರ್ವಾಂಗಃ’ (ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳಲ್ಲೂ ಹರ್ಷಗೊಂಡವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಉತ್ಸಾಹ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ನಿರಾಶೆ ಇಲ್ಲಿ ಆಶೆಯಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳೂ ರೋಮಾಂಚಗೊಂಡಿವೆ. ವಸಂತದ ಆರಂಭ ಎಂದು ಕಾಲವೂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲ ಮರಗಳೂ ಹೂಬಿಟ್ಟಿವೆ. ‘ಜ್ಯಾಮುಕ್ತ ಇವ ನಾರಾಚಃ’ (ಹೆದೆಯಿಂದ ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅವನ ವೇಗವನ್ನೂ ಗುರಿಯ ಮೇಲಿನ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣವು ನೇರ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಗುರಿಯತ್ತ ಸಾಗುವಂತೆ ಹನುಮಂತನೂ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತಥಾಽಽಮ್ರವಣಸಂಪನ್ನಾಁಲ್ಲತಾಶತಸಮನ್ವಿತಾನ್’ ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಣದ ಪಾಠ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ‘ಅಥಾಮ್ರವಣಸಂಛನ್ನಾಂ ಲತಾಶತಸಮಾವೃತಾಮ್’ ಎಂದು ವಾಟಿಕೆಯ ವಿಶೇಷಣವಾಗಿ ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗ ರೂಪವಿದೆ. ವೃಕ್ಷಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾ ಕವಿಯು ವನದ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕಲರವದಿಂದ ಮೊಳಗುತ್ತಿದ್ದ, ಬೆಳ್ಳಿಯ ಮತ್ತು ಚಿನ್ನದ ಮರಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸುತ್ತುವರಿದ, ಮೃಗಸಮೂಹಗಳಿಂದ ವಿಚಿತ್ರವಾದ, ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರ ಕಾನನವುಳ್ಳ, ಉದಯಿಸುತ್ತಿರುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವನಿಕೆಯನ್ನು ಅವನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ನೋಡಿದನು. ಅದು ಹೂಬಿಡುವ, ಹಣ್ಣುಬಿಡುವ ನಾನಾಬಗೆಯ ಮರಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿತ್ತು; ಮತ್ತೇರಿದ ಕೋಗಿಲೆಗಳೂ ಭೃಂಗರಾಜಪಕ್ಷಿಗಳೂ ನಿತ್ಯವೂ ಅದನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದವು; ಅಲ್ಲಿ ಜನರು ಸಂತೋಷದಿಂದಿದ್ದರು; ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳ ಮದದಿಂದ ಅದು ತುಂಬಿಕೊಂಡಿತ್ತು; ಮತ್ತ ನವಿಲುಗಳ ಕೇಕೆಯಿಂದ ಮೊಳಗುತ್ತಿತ್ತು; ನಾನಾ ಪಕ್ಷಿಗಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು. ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಿತಂಬವುಳ್ಳ, ಅನಿಂದಿತೆಯಾದ ರಾಜಪುತ್ರಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಆ ವಾನರನು ಸುಖವಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದ ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿದನು. ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರುತ್ತಿದ್ದ ಪಕ್ಷಿಗಣಗಳಿಂದ, ಅವುಗಳ ರೆಕ್ಕೆಗಳ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಬಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಮರಗಳು ಬಹುವರ್ಣದ ಬಗೆಬಗೆಯ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಸುರಿಸಿದವು. ಹೂಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಹನುಮಂತನು ಅಶೋಕವನಿಕೆಯ ನಡುವೆ ಹೂಗಳಿಂದಲೇ ಮಾಡಿದ ಬೆಟ್ಟದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಓಡುತ್ತಿದ್ದ, ಮರಗಳ ಗುಂಪುಗಳ ನಡುವೆ ಇದ್ದ ಕಪಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ‘ಇವನು ವಸಂತನೇ’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದವು. ಮರಗಳಿಂದ ಉದುರಿದ ಬಗೆಬಗೆಯ ಹೂಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡ ಭೂಮಿಯು ಅಲಂಕೃತಳಾದ ಪ್ರಮದೆಯಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಹನುಮಂತನ ಆಗಮನವನ್ನು ವಸಂತಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಎಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೋ ಅಲ್ಲಿ ಹೂಗಳು ಸುರಿಯುತ್ತವೆ. ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಬಲೀ’ (ಬಲಶಾಲಿ) ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಕಪಿಃ’. ಮಲಗಿದ್ದ ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿದ್ದು ಕೂಡ ಹನುಮಂತನ ಹುಡುಕಾಟದ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮರವನ್ನೂ ಶೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಪಕ್ಷೈರ್ವಾತೈಃ ಸಮಾಹತಾಃ’ (ರೆಕ್ಕೆಗಳಿಂದ, ಗಾಳಿಯಿಂದ ಬಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟ) ಎಂದು ಓದಲಾಗಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಪಕ್ಷೈಃ ಸಾಲಾಃ ಸಮಾಹತಾಃ’ (ರೆಕ್ಕೆಗಳಿಂದ ಬಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳು). ಹೂಗಳ ಬೆಟ್ಟ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಹೂಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಹನುಮಂತನ ವಿಶಾಲ ದೇಹವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ. ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪ್ರಮದೆಗೆ ಹೋಲಿಸಿರುವುದು ಮುಂದಿನ ವರ್ಣನೆಗೆ ಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಎಂಟನೆಯದರವರೆಗೆ ಕವಿಯು ವನಿಕೆಯ ರೂಪವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತೆರೆದಿಡುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಧ್ವನಿ (ಪಕ್ಷಿಗಳು), ಅನಂತರ ಬಣ್ಣ (ಬೆಳ್ಳಿಯ ಮತ್ತು ಚಿನ್ನದ ಮರಗಳು), ಅನಂತರ ಚಲನೆ (ಮೃಗಸಮೂಹಗಳು), ಅನಂತರ ಬೆಳಕು (ಉದಯಸೂರ್ಯನಂತಹ ಕಾಂತಿ). ಏಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ಕೋಗಿಲೆಗಳೂ ಭೃಂಗರಾಜಗಳೂ ಮತ್ತೇರಿವೆ — ಇದು ವಸಂತದ ಲಕ್ಷಣ. ಎಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಹೃಷ್ಟಮನುಜಾ ಕಾಲೇ’ — ಆ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಜನರೂ ಹರ್ಷಗೊಂಡಿದ್ದರು. ನವಿಲುಗಳ ಕೇಕೆಯೂ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕಲರವವೂ ವನವನ್ನು ಮುಖರಿತಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಭ್ರಮೆ ಸುಂದರವಾಗಿದೆ — ಹನುಮಂತನ ವೇಗದಿಂದ ಮರಗಳಿಂದ ಹೂಗಳು ಉದುರುತ್ತವೆ, ಗಾಳಿಯಂತೆ ಅವನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಓಡುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ವಸಂತನೇ ಎಂಬುದು ಅವುಗಳ ಭಾವನೆ. ಹೀಗೆ ವಾಯುಪುತ್ರನು ವಸಂತನ ಸಖನಂತೆ ವರ್ಣಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ವಸಂತದಲ್ಲಿ ಮಲಯಮಾರುತವು ಹೂಗಳನ್ನು ಚೆಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಹದಿಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯು ಹೂಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತಳಾದ ನಾಯಿಕೆಯಂತಿದ್ದಾಳೆ. ಒಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಮಾರ್ಗಮಾಣಃ’ (ಹುಡುಕುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅನ್ವೇಷಣೆಯ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವನು ವನಶೋಭೆಯನ್ನು ನೋಡಲಲ್ಲ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಲೆಂದೇ ವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಹತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಹಾರಿದ್ದರಿಂದಲೇ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿಯಾಗುತ್ತದೆ — ಕಪಿಯು ಪರೋಕ್ಷ ಕಾರಣ. ಹನ್ನೊಂದನೆಯದರ ಹೂಗಳ ಬೆಟ್ಟ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಹನ್ನೆರಡನೆಯದರ ವಸಂತಭ್ರಮೆಯಿಂದ ಪುಷ್ಟಿಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
ವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ಕಪಿಯು ರಭಸದಿಂದ ಬಹಳವಾಗಿ ಅಲುಗಾಡಿಸಿದಾಗ ಆ ಮರಗಳು ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಹೂಗಳನ್ನು ಸುರಿಸಿದವು. ಎಲೆಗಳೂ ತುದಿಗಳೂ ಉದುರಿಹೋದ, ಹೂಹಣ್ಣುಗಳು ಕಳಚಿಬಿದ್ದ ಆ ಮರಗಳು ಬಟ್ಟೆ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಬಿಸುಟು ಸೋತ ಧೂರ್ತರಂತಿದ್ದವು — ಜೂಜಿನಲ್ಲಿ ಸೋತ ಜೂಜುಕೋರರು ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನೂ ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ. ವೇಗವಂತನಾದ ಹನುಮಂತನಿಂದ ಅಲುಗಾಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಫಲಭರಿತವಾದ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವೃಕ್ಷಗಳು ಹೂ, ಎಲೆ, ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಬೇಗನೆ ಉದುರಿಸಿದವು. ಪಕ್ಷಿಸಮೂಹಗಳಿಲ್ಲದೆ ಕೇವಲ ಕಾಂಡಗಳೇ ಉಳಿದ ಆ ಮರಗಳು ಗಾಳಿಯಿಂದ ಅಲುಗಾಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಬೆಟ್ಟಗಳಂತಾದವು. ಕೂದಲು ಕೆದರಿದ, ಲೇಪನದ ಬಣ್ಣ ಅಳಿಸಿಹೋದ, ಸುಂದರ ಹಲ್ಲುತುಟಿಗಳು ಹೀರಲ್ಪಟ್ಟ, ಉಗುರು ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡ ಯುವತಿಯಂತೆ, ಹನುಮಂತನ ಬಾಲ, ಕೈಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಲುಗಳಿಂದ ಮರ್ದಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ವನವೃಕ್ಷಗಳು ಮುರಿದುಬಿದ್ದ ಅಶೋಕವನಿಕೆಯು ಆಯಿತು. ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯು ವೇಗದಿಂದ ಮೋಡಗಳ ರಾಶಿಯನ್ನು ಚದುರಿಸುವಂತೆ ಕಪಿಯು ದೊಡ್ಡ ಬಳ್ಳಿಗಳ ಸರಪಣಿಗಳನ್ನು ರಭಸದಿಂದ ಹರಿದುಹಾಕಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಉಪಮೆಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತವೆ — ಮೊದಲು ಸೋತ ಜೂಜುಗಾರ, ಅನಂತರ ಮರ್ದಿತಳಾದ ಯುವತಿ, ಅನಂತರ ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಚದುರಿದ ಮೋಡಗಳು. ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಶೃಂಗಾರದ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಬಳಸುತ್ತದೆ; ಅದು ಮುಂದೆ ಬರಲಿರುವ ವನವಿಧ್ವಂಸದ ಸೂಚನೆಯೂ ಆಗಿದೆ. ಹದಿನೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಧೂರ್ತಾ ಇವ ಪರಾಜಿತಾಃ’ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಧೂರ್ತ’ ಶಬ್ದವು ಜೂಜುಗಾರ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿದೆ. ಹದಿನಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಪುಷ್ಪಪತ್ರಫಲಾನಿ … ಫಲಶಾಲಿನಃ’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಪುಷ್ಪಪರ್ಣಫಲಾನ್ಯ … ಪುಷ್ಪಶಾಲಿನಃ’. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ತಥೈವಾಶೋಕವನಿಕಾ ಪ್ರಭಗ್ನವನಪಾದಪಾ’ ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಣದ ಪಾಠ, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಬಭೂವಾಶೋಕವನಿಕಾ ಪ್ರಭಗ್ನವರಪಾದಪಾ’. ಹನುಮಂತನ ಈ ವೇಗವು ಇಚ್ಛೆಯಿಲ್ಲದೆಯೇ ವನವನ್ನು ಮರ್ದಿಸುತ್ತದೆ; ಮುಂದೆ ಅವನು ಇಚ್ಛಾಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ವನವನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡುವನು. ಹದಿನೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಬಿಟ್ಟುಹೋದ, ಎಲೆ ಹೂಗಳಿಲ್ಲದ ಮರಗಳು ಕೇವಲ ಕಾಂಡಮಾತ್ರವಾಗಿ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಅಲುಗಾಡಿದ ಬೆಟ್ಟಗಳಂತೆ ನಿಂತಿವೆ — ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲೂ ಬೋಳು ಮೋಟುಗಳು ಎಂಬುದೇ ಭಾವ. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯು ವಿಂಧ್ಯಪರ್ವತದ ಮೋಡಗಳ ರಾಶಿಯನ್ನು ಚದುರಿಸುವಂತೆ ಹನುಮಂತನು ಬಳ್ಳಿಗಳ ಬಲೆಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಾದರೋ ‘ವೇಗೇನ’ (ವೇಗದಿಂದ) ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ. ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ತರಸ್ವಿನಾ ತೇ ತರವಸ್ತರಸಾ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಶಬ್ದಾಲಂಕಾರವಿದೆ (ಯಮಕ ಮತ್ತು ಅನುಪ್ರಾಸ) — ‘ತರ’ ಎಂಬ ಅಕ್ಷರಸಮೂಹದ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ವೇಗದ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಅನುಕರಿಸುತ್ತದೆ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ಬಾಲ, ಕೈಗಳು, ಕಾಲುಗಳು — ಮೂರು ಅಂಗಗಳಿಂದಲೂ ವನವು ಮರ್ದಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.
ಅಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಕಪಿಯು ಮಣಿಮಯವಾದ ನೆಲಗಳನ್ನೂ, ಮನೋಹರವಾದ ಬೆಳ್ಳಿಯ ನೆಲಗಳನ್ನೂ, ಚಿನ್ನದ ನೆಲಗಳನ್ನೂ ಕಂಡನು. ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಮಣಿಸೋಪಾನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಬಗೆಬಗೆಯ ಆಕಾರದ ಬಾವಿಗಳನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಅವುಗಳ ಮರಳು ಮುತ್ತು ಹವಳಗಳಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು, ಒಳಗಿನ ನೆಲಗಟ್ಟು ಸ್ಫಟಿಕದ್ದಾಗಿತ್ತು, ದಡಗಳು ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರವಾದ ಚಿನ್ನದ ಮರಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅರಳಿದ ತಾವರೆ ನೈದಿಲೆಗಳ ವನಗಳಿದ್ದವು, ಚಕ್ರವಾಕಗಳು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು, ನತ್ಯೂಹಪಕ್ಷಿಗಳ ಕೂಗು ಮೊಳಗುತ್ತಿತ್ತು, ಹಂಸ ಸಾರಸಗಳ ನಾದ ತುಂಬಿತ್ತು. ಎಲ್ಲೆಡೆ ಉದ್ದವಾದ, ಮರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಅಮೃತದಂತಹ ನೀರಿನ, ಮಂಗಳಕರವಾದ ನದಿಗಳಿಂದ ಆ ಬಾವಿಗಳು ಸುಸಜ್ಜಿತವಾಗಿದ್ದವು; ನೂರಾರು ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಹಬ್ಬಿಕೊಂಡಿದ್ದವು, ಸಂತಾನಕ ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡಿದ್ದವು, ನಾನಾ ಪೊದೆಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ವನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು, ನಡುನಡುವೆ ಕರವೀರಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸಲಾಗಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಬಾವಿಗಳ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳೂ ಮಣಿಮಯ, ತಳವು ಸ್ಫಟಿಕಮಯ, ಮರಳು ಮುತ್ತು ಹವಳಮಯ. ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಬುದ್ಧಪದ್ಮೋತ್ಪಲವನಾಃ’ ಎಂದು ಓದಲಾಗಿದೆ — ‘ಬುದ್ಧ’ ಎಂಬುದು ಅರಳಿದ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ; ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಫುಲ್ಲಪದ್ಮೋತ್ಪಲವನಾಶ್ಚಕ್ರವಾಕೋಪಕೂಜಿತಾಃ’ (ಅರಳಿದ ತಾವರೆ ನೈದಿಲೆಗಳ ವನಗಳುಳ್ಳ, ಚಕ್ರವಾಕಗಳ ಕೂಗಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ). ನತ್ಯೂಹವು ಒಂದು ಬಗೆಯ ನೀರುಕೋಳಿ; ಅದರ ಕೂಗಿನಿಂದ ಬಾವಿಗಳು ಮೊಳಗುತ್ತಿದ್ದವು. ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಸಂತಾನಕುಸುಮಾವೃತಾಃ’ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷದ ಹೂಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಎಂದು ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯ. ಈ ಎಲ್ಲ ವರ್ಣನೆಯೂ ಹನುಮಂತನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಅವನು ವಿಸ್ಮಿತನಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನ ಗುರಿ ಸೀತೆಯೊಬ್ಬಳೇ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ನೆಲಗಳೂ ಮೂರು ಬಗೆ — ಮಣಿಮಯ, ಬೆಳ್ಳಿಯವು, ಚಿನ್ನದವು; ಇದರಿಂದ ಲಂಕೆಯ ಅಪಾರ ಸಂಪತ್ತು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ಬಾವಿಗಳ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳು, ತಳಗಳು, ದಡಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಶಿವಾಭಿಃ’ — ಕಲ್ಯಾಣಕಾರಿಣಿಯರಾದ ನದಿಗಳಿಂದ ಬಾವಿಗಳು ಸುಸಜ್ಜಿತವಾಗಿವೆ. ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ಚಕ್ರವಾಕ, ನತ್ಯೂಹ, ಹಂಸ, ಸಾರಸ — ನಾಲ್ಕು ಜಲಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಚಕ್ರವಾಕವು ವಿರಹದುಃಖದ ಪ್ರತೀಕ ಎಂಬುದು ಕಾವ್ಯಪರಂಪರೆ; ಸೀತಾವಿರಹದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸಂಕೇತವನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಕರವೀರದ (ಕಣಗಿಲೆಯ) ಪೊದೆಗಳನ್ನು ನಡುನಡುವೆ ನೆಡಲಾಗಿದೆ.
ಅನಂತರ ಕಪಿಶಾರ್ದೂಲನು ಮೋಡದಂತೆ ಕಾಣುವ, ಎತ್ತರವಾದ ಶಿಖರವುಳ್ಳ, ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಕೂಟಗಳುಳ್ಳ, ಸುತ್ತಲೂ ಶಿಖರಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ, ಶಿಲಾಗೃಹಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ನಾನಾ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ, ಲೋಕದಲ್ಲೇ ರಮ್ಯವಾದ ಒಂದು ಪರ್ವತವನ್ನು ಕಂಡನು. ಆ ಬೆಟ್ಟದಿಂದ ಧುಮುಕುತ್ತಿದ್ದ ನದಿಯನ್ನೂ ಕಂಡನು — ಪ್ರಿಯನ ತೊಡೆಯಿಂದ ಎದ್ದು ಹೊರಟುಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಪ್ರಿಯೆಯಂತೆ. ತುದಿಗಳು ನೀರಿಗೆ ಬಾಗಿದ ಮರಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ನದಿಯನ್ನು, ಪ್ರೀತಿಯ ಬಂಧುಗಳು ತಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಕೋಪಗೊಂಡ ಪ್ರಮದೆಯಂತೆ; ಮತ್ತೆ ನೀರು ಹಿಂದಿರುಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಆ ನದಿಯನ್ನು, ಮತ್ತೆ ಪ್ರಿಯನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದ ಪ್ರಸನ್ನಳಾದ ಕಾಂತೆಯಂತೆ ಆ ಮಹಾಕಪಿಯು ಕಂಡನು. ಅದರ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ನಾನಾ ಪಕ್ಷಿಗಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ತಾವರೆಗೊಳಗಳನ್ನೂ, ತಂಪಾದ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಣಿಗಳ ಸೋಪಾನಗಳುಳ್ಳ, ಮುತ್ತಿನ ಮರಳಿನಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಒಂದು ಕೃತಕ ದೀರ್ಘಿಕೆಯನ್ನೂ (ಉದ್ದನೆಯ ಕೊಳ) ಹನುಮಂತನು ನೋಡಿದನು. ಆ ದೀರ್ಘಿಕೆ ವಿವಿಧ ಮೃಗಸಮೂಹಗಳಿಂದ ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿತ್ತು, ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರ ಕಾನನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು, ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಮಹತ್ತಾದ ಪ್ರಾಸಾದಗಳಿಂದಲೂ ಕೃತಕ ಕಾನನಗಳಿಂದಲೂ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ ನದಿಯ ವರ್ಣನೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪ್ರಣಯದ ರೂಪಕದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಧುಮುಕುವುದು ಕಲಹ, ಮರಗಳಿಂದ ತಡೆ ಬಂಧುಗಳ ವಾರಣೆ, ಮರಳಿ ಬರುವುದು ಪ್ರಸನ್ನತೆ. ಈ ವರ್ಣನೆ ಸೀತಾರಾಮರ ವಿಯೋಗದ ಮತ್ತು ಮುಂದೆ ಬರಲಿರುವ ಸಮಾಗಮದ ಧ್ವನಿಯನ್ನೂ ಹೊತ್ತಿದೆ. ವಿಶ್ವಕರ್ಮನ ನಿರ್ಮಾಣ ಎಂಬ ಉಲ್ಲೇಖದಿಂದ ಲಂಕೆಯ ದಿವ್ಯತೆ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ‘ಯೇ ಕೇಚಿತ್ಪಾದಪಾಸ್ತತ್ರ ಪುಷ್ಪೋಪಗಫಲೋಪಗಾಃ’ (ಅಲ್ಲಿ ಹೂಬಿಡುವ ಹಣ್ಣುಬಿಡುವ ಯಾವ ಮರಗಳಿದ್ದವೋ) ಮುಂದಿನ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತದೆ; ಅದು ಮೂವತ್ತಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ಪರ್ವತವು ‘ಅಂಬುಧರಸಂಕಾಶ’ — ಕಪ್ಪುಮೋಡದ ಬಣ್ಣದ್ದು, ಎತ್ತರದ ಶಿಖರವುಳ್ಳದ್ದು; ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ರಮ್ಯಂ ಜಗತಿ’ — ಲೋಕದಲ್ಲೇ ಅತಿ ರಮ್ಯವಾದದ್ದು. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ನದಿಯು ಪ್ರಿಯನ ತೊಡೆಯಿಂದ ಎದ್ದು ಹೊರಟ ಪ್ರಿಯೆಯಂತೆ — ಪ್ರಣಯಕಲಹದಲ್ಲಿ ಪ್ರಿಯನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೊರಡುವ ಮಾನಿನಿಯಾದ ನಾಯಿಕೆ. ಮೂವತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ತುದಿಗಳು ಮುಳುಗಿದ ಮರಗಳು ಅವಳ ಗತಿಯನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತವೆ, ಪ್ರೀತಿಯ ಬಂಧುಗಳು ಕೋಪಗೊಂಡ ನಾಯಿಕೆಯನ್ನು ತಡೆಯುವಂತೆ. ಮೂವತ್ತೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ನದಿಯ ನೀರು ಪರ್ವತದ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತದೆ, ಪ್ರಸನ್ನಳಾದ ಕಾಂತೆ ಕಾಂತನ ಬಳಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಸರಿಯುವಂತೆ. ಈ ಮೂರು ರೂಪಕಗಳು ಶೃಂಗಾರರಸದ ಮಾನ ಮತ್ತು ಪ್ರಸಾದಗಳನ್ನು (ಮುನಿಸು ಮತ್ತು ಒಲಿಮೆ) ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತವೆ. ಮೂವತ್ತೆರಡು ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತಮೂರನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ತಾವರೆಗೊಳಗಳು ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಿಕೆ — ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದ ಮತ್ತು ಕೃತಕವಾದ ಎರಡೂ ಬಗೆಯ ಜಲವೂ ಅಲ್ಲಿದೆ. ಮೂವತ್ನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಮೃಗಸಮೂಹಗಳು, ಮಹತ್ತಾದ ಪ್ರಾಸಾದಗಳು; ಮೂವತ್ತೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ಕೃತಕ ಕಾನನಗಳು — ರಾಜೋದ್ಯಾನದಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಕೃತಕವೂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವೂ ಬೆರೆತಿವೆ. ಹನುಮಂತನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ಮೂವತ್ತೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ದದರ್ಶ ಸ ಮಹಾಕಪಿಃ’, ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ದದರ್ಶ ಕಪಿಶಾರ್ದೂಲಃ’ — ‘ದದರ್ಶ’ (ಕಂಡನು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದದ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಹನುಮಂತನ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ವರ್ಣನೆಯ ಸೂತ್ರ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ.
ಅಲ್ಲಿ ಹೂಬಿಡುವ ಹಣ್ಣುಬಿಡುವ ಯಾವ ಮರಗಳಿದ್ದವೋ ಅವೆಲ್ಲವೂ ಛತ್ರಗಳಿಂದ, ಜಗಲಿಗಳಿಂದ, ಚಿನ್ನದ ವೇದಿಕೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದವು. ಬಳ್ಳಿಗಳ ಹಬ್ಬುಗಳಿಂದಲೂ ಅನೇಕ ಎಲೆಗಳಿಂದಲೂ ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡ, ಸುತ್ತಲೂ ಚಿನ್ನದ ವೇದಿಕೆಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಒಂದು ಚಿನ್ನದ ಶಿಂಶಪಾವೃಕ್ಷವನ್ನು ಮಹಾಕಪಿಯು ಕಂಡನು. ಅವನು ಭೂಭಾಗಗಳನ್ನೂ, ಬೆಟ್ಟದ ಝರಿಗಳನ್ನೂ, ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಇತರ ಸುವರ್ಣವೃಕ್ಷಗಳನ್ನೂ ನೋಡಿದನು. ಆ ಮರಗಳ ಕಾಂತಿಯಿಂದ, ಮೇರುಪರ್ವತದ ಸಂಪರ್ಕದಿಂದಾಗುವಂತೆ, ಆ ವೀರ ವಾನರನು ‘ನಾನು ಸರ್ವಾಂಗಗಳಲ್ಲೂ ಚಿನ್ನದವನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದನು — ಸುಮೇರುವಿನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದ ಕಾಗೆಯೂ ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದ್ದಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧಿ. ಗಾಳಿಯಿಂದ ಅಲುಗಾಡುತ್ತಾ ನೂರಾರು ಕಿರುಗೆಜ್ಜೆಗಳ ನಾದವನ್ನು ಹೊರಡಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಚಿನ್ನದ ವೃಕ್ಷಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ವಿಸ್ಮಯಗೊಂಡನು. ಅನಂತರ ತುದಿಗಳಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ, ಎಳೆಯ ಚಿಗುರುಗಳುಳ್ಳ ಸುಂದರ ಮರಗಳನ್ನು ಕಂಡು, ಮಹಾವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ಅವನು ಎಲೆಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡ ಅದೇ ಶಿಂಶಪಾವೃಕ್ಷವನ್ನು ಏರಿದನು. ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ‘ವೃತಾಂ ಹೇಮಮಯೀಭಿಸ್ತು ವೇದಿಕಾಭಿಃ ಸಮಂತತಃ’ (ಸುತ್ತಲೂ ಚಿನ್ನದ ವೇದಿಕೆಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ) ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ಅದಿಲ್ಲ. ನಲವತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದ ಪಾಠ ‘ತಾನ್ಕಾಂಚನಾನ್ವೃಕ್ಷಗಣಾನ್ಮಾರುತೇನ ಪ್ರಕಂಪಿತಾನ್’ (ಗಾಳಿಯಿಂದ ಅಲುಗಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಚಿನ್ನದ ವೃಕ್ಷಸಮೂಹಗಳನ್ನು), ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ತಾಂ ಕಾಂಚನೈಸ್ತರುಗಣೈರ್ಮಾರುತೇನ ಚ ವೀಜಿತಾಮ್’ (ಚಿನ್ನದ ತರುಗಣಗಳಿಂದಲೂ ಗಾಳಿಯಿಂದಲೂ ಬೀಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅದನ್ನು) — ಭಿನ್ನ ಪಾಠ. ಮೂವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಕಾಂಚನೋಽಸ್ಮೀತಿ ಸರ್ವತಃ’ ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಣದ್ದು, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ವಾನರಃ’. ಶಿಂಶಪೆಯನ್ನು ಏರುವುದೇ ಕಥೆಯ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಕರ್ಮ — ಇದೇ ವೃಕ್ಷದ ಕೆಳಗೆ ಕುಳಿತ ಸೀತೆ ಮುಂದೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಮೂವತ್ತೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಶಿಖಿಸಂನಿಭಾನ್’ — ಅಗ್ನಿಯಂತಿರುವ, ಚಿನ್ನದ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಜ್ವಲಿಸುವ. ನಲವತ್ತೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಮಹಾವೇಗಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಅವನು ಏರಿದ ಶೀಘ್ರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮರಗಳ ಛತ್ರಗಳು, ವೇದಿಕೆಗಳು — ರಾಜೋಪವನದ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ಆ ಶಿಂಶಪೆಯ ಏಕತ್ವವನ್ನು ‘ಏಕಾಮ್’ (ಒಂದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಶಿಂಶಪೆಯನ್ನು ಏರಿದ ಹನುಮಂತನು ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸಿದನು — ‘ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣಲು ಹಂಬಲಿಸುತ್ತಿರುವ, ದುಃಖದಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾದ, ಮನಬಂದಂತೆ ಅತ್ತಿತ್ತ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿರುವ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ನಾನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಕಾಣುವೆನು. ದುರಾತ್ಮನ ಈ ಅಶೋಕವನಿಕೆ ಬಹಳ ರಮ್ಯವಾಗಿದೆ, ಶ್ರೀಗಂಧ, ಸಂಪಿಗೆ, ಬಕುಳಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದೆ. ಪಕ್ಷಿಸಮೂಹಗಳು ಸೇವಿಸುವ ಈ ತಾವರೆಗೊಳವೂ ರಮ್ಯವಾಗಿದೆ; ರಾಜಮಹಿಷಿಯಾದ ಆ ಜಾನಕಿ ಇದರ ಬಳಿಗೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಬರುವಳು. ರಾಘವನ ಪ್ರಿಯೆಯಾದ, ಸತಿಯಾದ, ಸುಂದರಿಯಾದ, ರಾಜಮಹಿಷಿಯಾದ, ವನಸಂಚಾರದಲ್ಲಿ ಕುಶಲಳಾದ ಆಕೆ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಬರುವಳು. ಅಥವಾ ಈ ವನವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬಲ್ಲ, ರಾಮನ ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಬಹಳ ಸೊರಗಿದ, ಜಿಂಕೆಮರಿಯ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಆಕೆ ಇಂದು ಈ ವನಕ್ಕೆ ಬರುವಳು. ರಾಮಶೋಕದಿಂದ ಸಂತಪ್ತಳಾದ, ಸುಂದರ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ವನವಾಸದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಳಾದ, ವನಚಾರಿಣಿಯಾದ ಆ ದೇವಿ ನಿತ್ಯವೂ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುವಳು. ರಾಮನ ಪ್ರಿಯಪತ್ನಿಯಾದ, ಆರ್ಯೆಯಾದ, ಜನಕನ ಮಗಳಾದ ಆ ಸತಿ ಹಿಂದೆ ವನಚರರಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮೇಲೆ ಸದಾ ಮಮತೆ ತೋರುತ್ತಿದ್ದಳು. ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದ ಉಪಾಸನೆಯಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿಟ್ಟ, ಯೌವನವತಿಯಾದ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ವರ್ಣದ ಜಾನಕಿ ಸಂಧ್ಯಾವಂದನೆಗಾಗಿ ಶುಭಜಲದ ಈ ನದಿಗೆ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಬರುವಳು. ಮಂಗಳೆಯಾದ, ರಾಜಾಧಿರಾಜನ ಪತ್ನಿಯಾದ, ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಿಯಳಾದ ಆಕೆಗೆ ಈ ಶುಭವಾದ ಅಶೋಕವನಿಕೆ ಅನುರೂಪವಾಗಿದೆ. ಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳ ಆ ದೇವಿ ಬದುಕಿದ್ದರೆ, ತಂಪಾದ ನೀರಿನ ಈ ನದಿಗೆ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಬರುವಳು.’ ಹೀಗೆ ಭಾವಿಸಿ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಹನುಮಂತನು ಮನುಜೇಂದ್ರನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ದಟ್ಟ ಎಲೆಗಳ ನಡುವೆ ಅಡಗಿಕೊಂಡು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಗಮನಿಸುತ್ತಾ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ತರ್ಕ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿದೆ — ಸೀತೆಗೆ ವನವೆಂದರೆ ಪ್ರೀತಿ, ಅವಳು ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ನದೀತೀರಕ್ಕೆ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಬರುವಳು. ‘ಯದಿ ಜೀವತಿ’ (ಬದುಕಿದ್ದರೆ) ಎಂಬ ಶಂಕೆ ಇನ್ನೂ ಉಳಿದಿದೆ. ನಲವತ್ತೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಧ್ರುವಮೇಷ್ಯತಿ’ (ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಬರುವಳು), ನಲವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲೂ ‘ಧ್ರುವಮೇಷ್ಯತಿ’ — ಈ ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ಅವನ ಆಶೆ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ನೂನಮೇಷ್ಯತಿ’ (ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಬರುವಳು). ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಹನುಮಂತನ ನಿರೀಕ್ಷೆ ಧೈರ್ಯಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆ — ಅವನು ಮರೆಯಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ಕಾಯುತ್ತಾನೆ, ಆತುರದಿಂದ ವರ್ತಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಸೀತೆಯ ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆಯ ಉಲ್ಲೇಖ ಅವಳ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಬಂಧನದಲ್ಲೂ ಅವಳು ನಿತ್ಯಕರ್ಮವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಹನುಮಂತನ ನಂಬಿಕೆ. ನಲವತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಯದೃಚ್ಛಯಾ ಸಂಪತಂತೀಮ್’ — ದುಃಖಾರ್ತಳಾದ ಅವಳು ಅತ್ತಿತ್ತ ಅನಿಯತವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿರಬಹುದು. ನಲವತ್ತಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ‘ದುರಾತ್ಮ’, ಆದರೆ ಅವನ ವನವು ರಮ್ಯ — ಈ ವೈಷಮ್ಯವನ್ನು ಕವಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಲವತ್ನಾಲ್ಕು ಮತ್ತು ನಲವತ್ತೈದನೆಯವುಗಳಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ‘ರಾಜಮಹಿಷೀ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ — ಬಂಧನದಲ್ಲೂ ಅವಳು ರಾಣಿಯೇ. ನಲವತ್ತೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಹಿಂದಿನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ — ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವಳು ವನಚರರಾದ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳ ಮೇಲೆ ಸ್ನೇಹ ತೋರುತ್ತಿದ್ದಳು. ಐವತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ವನಿಕೆಗೂ ಸೀತೆಗೂ ಅನುರೂಪತೆ — ಶುಭವಾದ ವನಿಕೆ ಶುಭಳಾದ ರಾಜಪತ್ನಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದದ್ದು. ನಲವತ್ತೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ವನವಾಸರತಾ’ — ಅಯೋಧ್ಯೆಯಿಂದ ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದನ್ನು ಸೀತೆ ಸ್ವಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದಳು ಎಂಬ ನೆನಪು. ಐವತ್ತೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಯದಿ ಜೀವತಿ’ ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ಶಂಕೆ — ಹನುಮಂತನ ಆಶೆ ದೃಢವಾಗಿದೆ, ಆದರೂ ಅವನು ವಾಸ್ತವವನ್ನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗವು ಹನುಮಂತನ ನಿರೀಕ್ಷೆಯೊಂದಿಗೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಶಿಂಶಪೆಯ ಕೆಳಗೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ದೀರ್ಘಗೊಳಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ ಕವಿಯು ಓದುಗನ ಕುತೂಹಲವನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे चतुर्दशः सर्गः॥ १४॥