ಸರ್ಗ
ಹನುಮಂತನ ವಿಷಾದ ಮತ್ತು ನಿಶ್ಚಯ
ಸೀತೆ ಕಾಣದ್ದರಿಂದ ಚಿಂತೆ, ಅವಳ ನಾಶದ ಆಶಂಕೆ, ಹಿಂದಿರುಗುವುದರ ದೋಷಗಳು, ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ನಿಶ್ಚಯ, ಅಶೋಕವನಿಕೆಯತ್ತ ಪ್ರಯಾಣ
ವಿಮಾನದಿಂದ ಇಳಿದು ವಾನರಯೂಥಪತಿ ಹನುಮಂತನು ರಾವಣಭವನದ ಪ್ರಾಕಾರವನ್ನು ಏರಿದನು; ಅಲ್ಲಿ ವೇಗವಾಗಿ ಅತ್ತಿತ್ತ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ ಅವನು ಮೋಡಗಳ ನಡುವಿನ ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ನೀಲಮಣಿಮಯವಾದ ಪ್ರಾಕಾರವು ಮೋಡದಂತೆ, ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದ ಕಪಿಯು ಮಿಂಚಿನಂತೆ — ಇದೇ ಉಪಮೆಯ ಭಾವ ಎಂದು ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಟಿಪ್ಪಣಿಯಿದೆ. ಅನಂತರ ರಾವಣನ ಎಲ್ಲ ಭವನಗಳನ್ನೂ ಮತ್ತೆ ಸುತ್ತಿ ಜಾನಕಿಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಕಪಿಯು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಹೀಗೆಂದುಕೊಂಡನು — ‘ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಬಯಸುವ ನಾನು ಲಂಕೆಯನ್ನು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಹುಡುಕಿದ್ದೇನೆ; ಆದರೂ ಸರ್ವಾಂಗಸುಂದರಿಯಾದ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ಕೊಳಗಳು, ಕೆರೆಗಳು, ಸರೋವರಗಳು, ಹೊಳೆಗಳು, ನದಿಗಳು, ಜವುಗು ಪ್ರದೇಶದ ಕಾಡುಗಳು, ದುರ್ಗಗಳು, ಪರ್ವತಗಳು — ಇಡೀ ಭೂಮಿಯನ್ನೇ ಜಾಲಾಡಿದ್ದೇನೆ, ಆದರೆ ಜಾನಕಿ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ಗೃಧ್ರರಾಜನಾದ ಸಂಪಾತಿಯು ಸೀತೆ ರಾವಣನ ಭವನದಲ್ಲೇ ಇದ್ದಾಳೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು; ಆದರೂ ಅವಳು ಏಕೆ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ? ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯಾದ ಮೈಥಿಲಿ ಅಸಹಾಯಳಾಗಿ ರಾವಣನಿಗೆ ವಶಳಾಗುವಳೇ? ಎಂದಿಗೂ ಇಲ್ಲ.’ ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ವಿಸ್ಮಯ, ಅನಂತರ ಸಂದೇಹ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ; ಸಂಪಾತಿಯ ಮಾತು ಸುಳ್ಳಾಗಲಾರದು ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆ ಒಂದೆಡೆ, ಸೀತೆ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ — ಇವೆರಡರ ವಿರೋಧವೇ ಅವನ ಚಿಂತೆಯ ಮೂಲ. ‘ರಾಮಸ್ಯ ಪ್ರಿಯಂ ಚರತಾ’ (ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಸೇವಾಭಾವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ರಾವಣನ ಅಂತಃಪುರವನ್ನೆಲ್ಲ ಹುಡುಕಿದ್ದನು, ಪಾನಭೂಮಿ, ಶಯನಗೃಹಗಳು, ನೆಲಮಾಳಿಗೆಗಳನ್ನು ನೋಡಿದ್ದನು; ಆದರೆ ಸೀತೆ ಅಲ್ಲಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಅವನ ಶ್ರಮ ಇಮ್ಮಡಿಯಾದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ‘ನ ಚ ಸಾ ದೃಶ್ಯತೇ ನ ಕಿಮ್’ (ಅವಳು ಏಕೆ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಅವನ ಆಶ್ಚರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಉತ್ತರವನ್ನು ಹೊತ್ತಿದೆ — ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಸೀತೆ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ರಾವಣನನ್ನು ಸೇವಿಸಳು. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಮತ್ತು ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹುಡುಕಾಟದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಕೇವಲ ರಾವಣಭವನವಲ್ಲ, ನಗರದ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಜಲಾಶಯಗಳು, ಕಾಡುಗಳು, ದುರ್ಗಗಳು, ಪರ್ವತಗಳು ಕೂಡ. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ‘ಈ ನಗರದ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಸಮಸ್ತ ಭೂಮಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ.
ಅನಂತರ ಹನುಮಂತನು ಸೀತೆಗೆ ಏನಾಗಿರಬಹುದು ಎಂಬ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಬಗೆಬಗೆಯಾಗಿ ತರ್ಕಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಮನ ಬಾಣಗಳಿಗೆ ಹೆದರಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹೊತ್ತು ಬೇಗನೆ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರಿದ ರಾಕ್ಷಸನ ಕೈಯಿಂದ ಅವಳು ನಡುದಾರಿಯಲ್ಲೇ ಬಿದ್ದುಹೋಗಿರಬಹುದು. ಅಥವಾ ಸಿದ್ಧರು ಸಂಚರಿಸುವ ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಸಾಗರವನ್ನು ಕಂಡು ಆ ಆರ್ಯೆಯ ಹೃದಯವು ಭಯದಿಂದ ನಿಂತುಹೋಗಿರಬಹುದು. ರಾವಣನ ತೊಡೆಗಳ ವೇಗದಿಂದಲೂ ಭುಜಗಳ ಒತ್ತಡದಿಂದಲೂ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯಾದ ಆ ಆರ್ಯೆ ಪ್ರಾಣ ಬಿಟ್ಟಿರಬಹುದು. ಸಾಗರದ ಮೇಲೆ ಮೇಲೆ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ಕೈಯಿಂದ ಬಿಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಹೆಣಗಾಡುತ್ತಾ ಅವಳು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿರಬಹುದು. ಅಯ್ಯೋ, ತನ್ನ ಶೀಲವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ, ಬಂಧುಗಳಿಲ್ಲದ ತಪಸ್ವಿನಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಈ ನೀಚ ರಾವಣನು ತಿಂದುಹಾಕಿರಬಹುದು; ಅಥವಾ ದುಷ್ಟಭಾವದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಪತ್ನಿಯರು ನಿರ್ದೋಷಿಯಾದ ಆ ಕಪ್ಪುಕಣ್ಣಿನವಳನ್ನು ತಿಂದಿರಬಹುದು. ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಿರುವ, ಕಮಲದಳದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ರಾಮನ ಮುಖವನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾ ಆ ದೀನೆ ಸಾವನ್ನಪ್ಪಿರಬಹುದು; “ಹಾ ರಾಮ, ಹಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಹಾ ಅಯೋಧ್ಯೆ” ಎಂದು ಬಹಳವಾಗಿ ವಿಲಾಪಿಸಿ ಅವಳು ದೇಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿರಬಹುದು. ಅಥವಾ ರಾವಣನ ಭವನದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತಳಾಗಿ ಅವಳು ಪಂಜರದ ಗಿಳಿಯಂತೆ ತೀವ್ರವಾಗಿ ರೋದಿಸುತ್ತಿರಬಹುದು. ಆದರೆ ಜನಕನ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ, ಸುಂದರ ನಡುವಿನ, ನೈದಿಲೆಯ ದಳದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳ ರಾಮಪತ್ನಿ ರಾವಣನಿಗೆ ಹೇಗೆ ವಶಳಾಗುವಳು? ಎಂದಿಗೂ ಇಲ್ಲ.’ ಈ ಎಲ್ಲ ಆಶಂಕೆಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ — ಬೀಳುವುದು, ಭಯದಿಂದ ಮರಣ, ಹಿಂಸೆಯಿಂದ ಮರಣ, ತಿನ್ನಲ್ಪಡುವುದು, ವಿಲಾಪದಿಂದ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ, ಬಂಧನ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಾದರೋ ಸೀತೆಯ ಶೀಲದ ಮೇಲಿನ ದೃಢವಾದ ನಂಬಿಕೆಯೇ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಹದಿನೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಸಾರಿಕಾ’ (ಗಿಳಿ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಧ್ವನಿಯೊಂದೇ ಉಳಿದಿರುವ ಸೀತೆಯ ಕರುಣಾಜನಕ ಚಿತ್ರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಹದಿನಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಕುಲದ ಗೌರವವನ್ನು ಅವಳ ಶೀಲಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಮುಂದಿಡಲಾಗಿದೆ. ಹನುಮಂತನು ಆಶಂಕಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಸೀತೆಯ ಚಾರಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಶಂಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು. ಈ ಆಶಂಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಕಲ್ಪನಾಶಕ್ತಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ರಾವಣನ ಪ್ರಯಾಣಮಾರ್ಗ, ಆಕಾಶ, ಸಾಗರ, ರಾವಣನ ಬಲ, ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಕ್ರೌರ್ಯ — ಇವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ರಾಮಬಾಣೇಭ್ಯೋ ಬಿಭ್ಯತಃ’ (ರಾಮನ ಬಾಣಗಳಿಗೆ ಹೆದರಿದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾವಣನ ಭಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವನು ಅವಸರದಿಂದ ಓಡಿಹೋದನು. ಎಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಸಿದ್ಧನಿಷೇವಿತೇ ಪಥಿ’ (ಸಿದ್ಧರು ಸಂಚರಿಸುವ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ) ಎಂದು ಆಕಾಶಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಒಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಊರುವೇಗೇನ ಭುಜಾಭ್ಯಾಂ ಪೀಡಿತೇನ’ (ತೊಡೆಗಳ ವೇಗದಿಂದಲೂ ಭುಜಗಳ ಒತ್ತಡದಿಂದಲೂ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಸೀತೆಯ ಕೋಮಲತೆಯೂ ರಾವಣನ ಕ್ರೂರತೆಯೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ. ಹನ್ನೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ರಕ್ಷಂತೀ ಶೀಲಮಾತ್ಮನಃ’ (ತನ್ನ ಶೀಲವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ) ಎಂಬುದು ಕಾರಣ — ಶೀಲರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ದೃಢಳಾದ ಅವಳನ್ನು ಕೋಪಗೊಂಡ ರಾವಣನು ತಿಂದಿರಬಹುದು ಎಂಬ ಭಾವ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ‘ದುಷ್ಟಭಾವಾಭಿಃ’ (ದುಷ್ಟಭಾವದವರು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಸೀತೆಯ ‘ಅದುಷ್ಟಾ’ (ನಿರ್ದೋಷಿ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಹದಿಮೂರನೆಯ ಮತ್ತು ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಕೊನೆಯ ಯೋಚನೆ ರಾಮನ ಮುಖವೇ ಎಂದು ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದೆಲ್ಲವೂ ಹನುಮಂತನ ಮನಸ್ಸಿನ ಸ್ವಗತಭಾಷಣ; ಹೊರಗೆ ಅವನು ಏನನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಕವಿಯು ಅವನ ಚಿಂತೆಯನ್ನು ನಾಟಕೀಯ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಓದುಗನೂ ಅವನ ವ್ಯಾಕುಲತೆಯನ್ನು ಸಹಾನುಭೂತಿಯಿಂದ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹದಿನಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಆಶಂಕೆಗಳ ಸರಣಿಗೆ ತಡೆ — ಕುಲ, ಪತಿ, ಸೌಂದರ್ಯ ಇವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ಹನುಮಂತನು ತಾನೇ ತನ್ನ ಕೊನೆಯ ಆಶಂಕೆಯನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ.
‘ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯು ನಾಶವಾದಳೋ, ಕಾಣೆಯಾದಳೋ, ಸತ್ತಳೋ — ಇದನ್ನು ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಅತಿಯಾಗಿ ಪ್ರೀತಿಸುವ ರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿಸುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ. ತಿಳಿಸಿದರೆ ದೋಷ, ತಿಳಿಸದಿದ್ದರೂ ದೋಷ; ಹಾಗಾದರೆ ಏನು ಮಾಡಬೇಕು? ನನಗೆ ಇದು ವಿಷಮವಾಗಿ ತೋರುತ್ತಿದೆ.’ ಕಾರ್ಯವು ಹೀಗಾಗಿರುವಾಗ ಸಮಯೋಚಿತವೂ ಸಮರ್ಥವೂ ಆದುದು ಯಾವುದು ಎಂದು ಹನುಮಂತನು ಮತ್ತೆ ಆಲೋಚಿಸತೊಡಗಿದನು. ‘ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ನಾನು ಇಲ್ಲಿಂದ ವಾನರೇಂದ್ರನ ನಗರಕ್ಕೆ ಹೋದರೆ, ಆಗ ನನ್ನ ಪುರುಷಾರ್ಥವೇನು? ನನ್ನ ಈ ಸಾಗರಲಂಘನ, ಲಂಕಾಪ್ರವೇಶ, ರಾಕ್ಷಸರ ದರ್ಶನ — ಎಲ್ಲವೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಮರಳಿದ ನನಗೆ ಸುಗ್ರೀವನೂ ನೆರೆದ ವಾನರರೂ ಆ ದಶರಥಪುತ್ರರಿಬ್ಬರೂ ಏನು ಹೇಳುವರು?’ ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಧರ್ಮಸಂಕಟ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು, ಆದರೆ ಆ ಸತ್ಯದಿಂದ ರಾಮನ ಪ್ರಾಣಕ್ಕೆ ಸಂಕಟ ಬರಬಹುದು; ಮೌನವಾಗಿರುವುದು ಸ್ವಾಮಿಗೆ ವಂಚನೆಯಾದೀತು. ‘ಪ್ರಾಪ್ತಕಾಲಂ ಕ್ಷಮಂ ಚ’ (ಸಮಯೋಚಿತವೂ ಸಮರ್ಥವೂ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ವಿವೇಕಿಯಾದ ದೂತನ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ಕಾಲೋಚಿತವೂ ಸಮರ್ಥವೂ ಆದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಚಿಂತಿಸಬೇಕು. ‘ಪುರುಷಾರ್ಥಃ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಸಾರ್ಥಕತೆಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ದೂತನ ಕರ್ಮ ಕೇವಲ ಹೋಗಿಬರುವುದಲ್ಲ, ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವುದು ಎಂಬುದು ಅವನ ಮತ. ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ನಿವೇದ್ಯಮಾನೇ ದೋಷಃ ಸ್ಯಾದ್ ದೋಷಃ ಸ್ಯಾದನಿವೇದನೇ’ (ತಿಳಿಸಿದರೆ ದೋಷ, ತಿಳಿಸದಿದ್ದರೂ ದೋಷ) ಎಂಬ ಪಂಕ್ತಿ ದ್ವಂದ್ವಸ್ಥಿತಿಯ ಸೂಕ್ತಿಯಂತೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ದೂತನು ಏನು ಹೇಳಬೇಕು — ಅಪ್ರಿಯವಾದ ಸತ್ಯವನ್ನೋ, ಪ್ರಿಯವಾದ ಅಸತ್ಯವನ್ನೋ? ಹನುಮಂತನು ಎರಡರಲ್ಲೂ ದೋಷವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ಅವನ ಸಮುದ್ರಲಂಘನ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನೂ ‘ವ್ಯರ್ಥಮ್’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ತಳ್ಳಿಹಾಕಲಾಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ಅವನು ಸುಗ್ರೀವನ, ವಾನರರ ಮತ್ತು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಮುಂದಾಗಿಯೇ ಊಹಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಾಚಿಕೆಯೂ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಕ್ತೃವಿನ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಕವಿಯು ತಾನೇ ಹನುಮಂತನ ಆಲೋಚನೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಮತ್ತೆ ಹನುಮಂತನ ಸ್ವಗತ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.
‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ “ನಾನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ” ಎಂಬ ಕಠೋರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರೆ, ಅವನು ಪ್ರಾಣವನ್ನೇ ತ್ಯಜಿಸುವನು. ಸೀತೆಯ ಕುರಿತಾದ ಕಠೋರವೂ ದಾರುಣವೂ ತೀಕ್ಷ್ಣವೂ ಕ್ರೂರವೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸುಡುವಂತಹುದೂ ಆದ ದುರ್ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನು ಬದುಕುಳಿಯನು. ಸಂಕಟಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿ ಮರಣದತ್ತ ಮನಸ್ಸು ಹರಿದಿರುವ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು, ಅವನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಅನುರಕ್ತನಾದ ಮೇಧಾವಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಬದುಕುಳಿಯನು. ಸಹೋದರರಿಬ್ಬರೂ ನಾಶವಾದುದನ್ನು ಕೇಳಿ ಭರತನು ಸಾಯುವನು; ಭರತನು ಸತ್ತುದನ್ನು ಕಂಡು ಶತ್ರುಘ್ನನು ಬದುಕುಳಿಯನು. ಮಕ್ಕಳು ಸತ್ತುದನ್ನು ಕಂಡು ತಾಯಂದಿರಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆ, ಸುಮಿತ್ರೆ, ಕೈಕೇಯಿಯರೂ ಬದುಕುಳಿಯರು. ಕೃತಜ್ಞನೂ ಸತ್ಯಸಂಧನೂ ಆದ ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಮನ ಆ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಪ್ರಾಣ ತ್ಯಜಿಸುವನು; ಪತಿಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾದ ದುಃಖಿತ ರುಮೆಯೂ; ವಾಲಿಯ ಮರಣದ ದುಃಖದಿಂದ ಮೊದಲೇ ಕೃಶಳಾದ ರಾಣಿ ತಾರೆಯೂ ಬದುಕುಳಿಯಳು. ತಾಯಿ-ತಂದೆಯರ ನಾಶದಿಂದಲೂ ಸುಗ್ರೀವನ ಸಂಕಟದಿಂದಲೂ ಕುಮಾರ ಅಂಗದನು ಪ್ರಾಣ ತೊರೆಯುವನು. ಒಡೆಯನ ದುಃಖದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವನವಾಸಿಗಳು ಅಂಗೈಗಳಿಂದಲೂ ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದಲೂ ತಲೆ ಚಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುವರು. ಕಪಿನಾಥನ ಸಾಂತ್ವನದಿಂದಲೂ ದಾನದಿಂದಲೂ ಸಮ್ಮಾನದಿಂದಲೂ ಲಾಲಿತರಾದ ವಾನರರು ಪ್ರಾಣ ಬಿಡುವರು. ಅವರು ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಾಗಲಿ, ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಾಗಲಿ, ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಾಗಲಿ ಮತ್ತೆ ಆಟವಾಡರು; ಮಕ್ಕಳು-ಹೆಂಡತಿಯರೊಡನೆ, ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಬೆಟ್ಟದ ತುದಿಗಳಿಂದ ಸಮ-ವಿಷಮ ನೆಲಗಳ ಮೇಲೆ ಬೀಳುವರು; ವಿಷ, ನೇಣು, ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶ, ಉಪವಾಸ, ಶಸ್ತ್ರ — ಇವುಗಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವರು. ನಾನು ಹೋದರೆ ಘೋರವಾದ ರೋದನವಾಗುವುದು — ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲದ ನಾಶ, ವನವಾಸಿಗಳ ನಾಶ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಒಂದು ವಾಕ್ಯದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಸರಪಳಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಎಲ್ಲ ವಾನರರವರೆಗೆ. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರ ಮರಣಕ್ಕೂ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕಾರಣ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಭ್ರಾತೃಸ್ನೇಹ, ಪುತ್ರಶೋಕ, ಮೈತ್ರಿ, ಪತಿಶೋಕ, ತಾಯಿ-ತಂದೆಯರ ನಾಶ, ಸ್ವಾಮಿಭಕ್ತಿ. ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಜೀವನವು ಎಲ್ಲರ ಜೀವನಕ್ಕೂ ಆಧಾರ. ವಾನರರ ಮರಣದ ಬಗೆಗಳನ್ನೂ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಬೀಳುವುದು, ವಿಷ, ನೇಣು, ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶ, ಉಪವಾಸ, ಶಸ್ತ್ರ; ಇದರಿಂದ ಶೋಕದ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕಲ್ಪನೆ ಹನುಮಂತನ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಲ್ಲ, ಸ್ವಾಮಿಯ ಬಗೆಗೆ ಎಲ್ಲರಿಗಿರುವ ಸ್ನೇಹದ ಆಳದ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ. ಕವಿಯು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪಾತ್ರವನ್ನೂ ಅದರ ಸ್ವಭಾವದೊಂದಿಗೆ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಲಕ್ಷ್ಮಣ ‘ಭೃಶಾನುರಕ್ತಃ ಮೇಧಾವೀ’ (ಅತ್ಯಂತ ಅನುರಕ್ತನಾದ ಮೇಧಾವಿ), ಸುಗ್ರೀವ ‘ಕೃತಜ್ಞಃ ಸತ್ಯಸಂಧಃ’ (ಕೃತಜ್ಞ, ಸತ್ಯಸಂಧ), ರುಮೆ ‘ದುರ್ಮನಾಃ ವ್ಯಥಿತಾ ದೀನಾ’ (ಖಿನ್ನಮನಸ್ಕಳು, ವ್ಯಥಿತೆ, ದೀನೆ), ತಾರೆ ‘ವಾಲಿಜೇನ ದುಃಖೇನ ಪೀಡಿತಾ’ (ವಾಲಿಯಿಂದ ಉಂಟಾದ ದುಃಖದಿಂದ ಪೀಡಿತೆ), ಅಂಗದ ‘ಮಾತಾಪಿತ್ರೋರ್ವಿನಾಶೇನ’ (ತಾಯಿತಂದೆಯರ ನಾಶದಿಂದ) ಪೀಡಿತನು. ಹೀಗೆ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದಲೇ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರ ಮರಣದ ಕಾರಣ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ಐದು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಕಠೋರ, ದಾರುಣ, ತೀಕ್ಷ್ಣ, ಕ್ರೂರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸುಡುವಂತಹುದು — ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯದ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮೂವರು ತಾಯಂದಿರನ್ನೂ ಹೆಸರಿಸಿ ಸ್ಮರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನೂ; ಅವಳಲ್ಲಿಯೂ ಪುತ್ರಸ್ನೇಹ ಕಡಿಮೆಯಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಹನುಮಂತನ ಮತ. ಮೂವತ್ತಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ರಾಜ್ಯಪಾಲನೆಯ ಗುಣಗಳು — ಸಾಂತ್ವನ, ದಾನ, ಸಮ್ಮಾನ — ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಇದರಿಂದ ವಾನರರಿಗೆ ಅವನಲ್ಲಿರುವ ಸ್ನೇಹ ಸಕಾರಣವಾದುದು ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಆಟದ ಅಭಾವವೂ ನಾಶದ ಲಕ್ಷಣ. ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲದರ ಪರಿಣಾಮ ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ — ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲದ ಮತ್ತು ವನವಾಸಿಗಳ ನಾಶ. ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಒಂದು ಮಾತಿನ ಭಾರವನ್ನು ಎರಡು ವಂಶಗಳ ಮೇಲೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುವುದು ನಿಷಿದ್ಧವೆಂಬಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಸಮೇಷು ವಿಷಮೇಷು ಚ’ (ಸಮ-ವಿಷಮ ನೆಲಗಳಲ್ಲಿ) ಎಂಬುದು — ಸ್ಥಳದ ವಿವೇಚನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲಿ ಬೇಕಾದರೂ ಬೀಳುವರು ಎಂಬ ಭಾವ. ಮೂವತ್ತಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮರಣದ ಆರು ಬಗೆಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಅವು ಶೋಕದ ಉನ್ಮಾದವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಹನುಮಂತನು ತಾನೂ ವಾನರನಾದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬಲ್ಲನು; ಅವರ ನಿಷ್ಠೆ ಸುಗ್ರೀವನಲ್ಲಿ, ಸುಗ್ರೀವನದು ರಾಮನಲ್ಲಿ, ರಾಮನದು ಸೀತೆಯಲ್ಲಿ — ಈ ಸರಪಳಿ ಸೀತೆ ಕಾಣದಿರುವುದರಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಡಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಕವಿಯು ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆಯ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಇಡೀ ಕುಲದ ಜೀವನ್ಮರಣದ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಭರತ-ಶತ್ರುಘ್ನರ ಭ್ರಾತೃಸ್ನೇಹ ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾದ ಭರತನ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಹನುಮಂತನು ಕೇಳಿರಬಹುದು.
‘ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾನಗರಿಗೆ ಹೋಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ; ಮೈಥಿಲಿಯಿಲ್ಲದೆ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ನೋಡಲಾರೆ. ನಾನು ಹೋಗದೆ ಇಲ್ಲೇ ಇದ್ದರೆ ಧರ್ಮಾತ್ಮರೂ ಮಹಾರಥರೂ ಆದ ಆ ಇಬ್ಬರೂ, ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ ವಾನರರೂ ಆಶೆಯಿಂದ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವರು. ಕೈಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದುದನ್ನೂ ಬಾಯಿಗೆ ಬಂದುದನ್ನೂ ಮಾತ್ರ ತಿನ್ನುತ್ತಾ, ನಿಯಮಬದ್ಧನಾಗಿ ಮರದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ವಾನಪ್ರಸ್ಥನಾಗುತ್ತೇನೆ; ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಥವಾ ಬಹಳ ಗೆಡ್ಡೆ-ಹಣ್ಣು-ನೀರು ಇರುವ ಸಾಗರತೀರದ ಜವುಗು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಚಿತೆಯನ್ನು ರಚಿಸಿ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತೇನೆ. ಅಥವಾ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಲಿಂಗಶರೀರವನ್ನು ದೇಹದಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸಲು ತೊಡಗಿರುವ ನನ್ನ ಶರೀರವನ್ನು ಕಾಗೆಗಳೂ ಕಾಡುಮೃಗಗಳೂ ತಿನ್ನಲಿ; ಇದೂ ಋಷಿಗಳು ಕಂಡ ನಿರ್ಯಾಣವೇ ಎಂದು ನನ್ನ ಮತಿ. ಜಾನಕಿಯನ್ನು ಕಾಣದಿದ್ದರೆ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಜಲಪ್ರವೇಶ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣದ ನನ್ನ ಒಳ್ಳೆಯ ಬೇರುಳ್ಳ, ಸುಂದರವಾದ, ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಕೀರ್ತಿಮಾಲೆಯು ದೀರ್ಘರಾತ್ರಿಯಿಂದ ಮುರಿದುಹೋಗಿದೆ. ನಿಯಮಬದ್ಧನಾಗಿ ಮರದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ತಾಪಸನಾಗುತ್ತೇನೆ; ಆ ಕಪ್ಪುಕಣ್ಣಿನವಳನ್ನು ಕಾಣದೆ ಇಲ್ಲಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸೀತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯದೆ ನಾನು ಹಿಂದಿರುಗಿದರೆ ಎಲ್ಲ ವಾನರರೊಡನೆ ಅಂಗದನೂ ಬದುಕುಳಿಯನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿರಾಶೆಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ — ಅವನ ಎಲ್ಲ ವಿಕಲ್ಪಗಳೂ ಆತ್ಮತ್ಯಾಗದ ರೂಪದವು. ‘ಹಸ್ತಾದಾನಃ’ ಎಂದರೆ ಕೈಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದುದನ್ನು ಮಾತ್ರ ತಿನ್ನುವವನು, ‘ಮುಖಾದಾನಃ’ ಎಂದರೆ ಬಾಯಿಯಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡುದನ್ನು ಮಾತ್ರ ತಿನ್ನುವವನು — ಇದು ತಪಸ್ವಿಯ ಆಹಾರನಿಯಮ. ‘ಲಿಂಗಿನಂ ಸಾಧಯಿಷ್ಯತಃ’ ಎಂದರೆ ಲಿಂಗಶರೀರವನ್ನು ದೇಹದಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸಲು ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶ ಮಾಡುತ್ತಿರುವವನ — ಎಂದು ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯ. ಕೀರ್ತಿಮಾಲೆ ಎಂಬ ರೂಪಕದಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಹೂಮಾಲೆಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಒಳ್ಳೆಯ ಬೇರುಳ್ಳುದಾದರೂ ಅದು ಕಡಿದುಹೋಯಿತು. ಮೂವತ್ತೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಸೋಽಹಂ ನೈವ ಗಮಿಷ್ಯಾಮಿ’ (ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಹೋಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ) ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯ ದೃಢವಾದುದು. ಮೂವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ಅವನ ತರ್ಕ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ನಾನು ಹೋಗದಿರುವವರೆಗೆ ಆಶೆ ಜೀವಂತವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಆಶೆಯಿಂದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರೂ ವಾನರರೂ ಬದುಕುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಹಿಂದಿರುಗದಿರುವುದೂ ಸ್ವಾಮಿಯ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ. ನಲವತ್ತನೆಯ ಮತ್ತು ನಲವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ನಿಯತೋ ವೃಕ್ಷಮೂಲಿಕಃ’ (ನಿಯಮಬದ್ಧನಾಗಿ ಮರದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವನು) ಎಂಬ ಪದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬರುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ದೃಢಪಡಿಸುವುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ನಲವತ್ತಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಜಲಪ್ರವೇಶವು ಋಷಿಗಳು ಕಂಡ ನಿರ್ಯಾಣ ಎಂದು ಅವನು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಯಶಸ್ಸಿನ ಹಾನಿಗಾಗಿಯೂ ಶೋಕಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಅವನ ಮುಖ್ಯ ಚಿಂತೆ ತನ್ನ ಕೀರ್ತಿಯಲ್ಲ, ಸ್ವಾಮಿಕಾರ್ಯ. ನಲವತ್ತಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಅಂಗದನ ಮತ್ತು ವಾನರರ ನಾಶ ಮತ್ತೆ ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶ ಮಾಡಿದ್ದ ಅವರು ಅವನ ಆಗಮನವನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಹಿಂದಿನ ಕಥೆ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ನಲವತ್ತೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಸಾಗರಾನೂಪಜೇ ದೇಶೇ’ ಎಂದರೆ ಸಮುದ್ರತೀರದ ಜಲಮಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ; ಅಲ್ಲಿ ಚಿತೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಬೇಕೆಂಬುದು ಅವನ ಕಲ್ಪನೆ.
ಅನಂತರ ಹನುಮಂತನು ಮತ್ತೆ ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ವಿನಾಶದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ದೋಷಗಳಿವೆ; ಬದುಕಿರುವವನು ಒಳಿತನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ; ಬದುಕಿದ್ದರೆ ಮಿಲನವು ಖಚಿತ.’ ಹೀಗೆ ಬಗೆಬಗೆಯ ದುಃಖವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹೊತ್ತ ಆ ಕಪಿಕುಂಜರನು ಶೋಕದ ದಡವನ್ನು ಮುಟ್ಟಲಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಧೈರ್ಯಶಾಲಿಯಾದ ಅವನು ಯೋಚಿಸಿದನು — ‘ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ದಶಗ್ರೀವ ರಾವಣನನ್ನೇ ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ; ಸೀತೆ ಅಪಹೃತಳಾದಳು ನಿಜ, ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರತೀಕಾರವಾಗುವುದು. ಅಥವಾ ಇವನನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಸಾಗರದ ಮೇಲೆ ಮೇಲೆ ಸಾಗಿ, ಪಶುಪತಿಗೆ ಪಶುವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸುವಂತೆ ರಾಮನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಚಿಂತೆಗೆ ಒಳಗಾಗಿ, ಧ್ಯಾನ-ಶೋಕಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮನಸ್ಸಿನ ವಾನರನು ಮತ್ತೆ ಯೋಚಿಸಿದನು — ‘ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ರಾಮಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕಾಣುವವರೆಗೆ ಈ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹುಡುಕುತ್ತೇನೆ. ಸಂಪಾತಿಯ ಮಾತಿನ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನಾನು ರಾಮನನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆತಂದರೆ, ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕಾಣದ ರಾಘವನು ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನೂ ಸುಟ್ಟುಹಾಕಿಯಾನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲೇ ನಿಯತಾಹಾರಿಯಾಗಿ ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹದಿಂದ ವಾಸಿಸುತ್ತೇನೆ; ನನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದ ಆ ಎಲ್ಲ ನರರೂ ವಾನರರೂ ನಾಶವಾಗದಿರಲಿ. ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಮರಗಳಿರುವ ಈ ವಿಶಾಲ ಅಶೋಕವನಿಕೆಯನ್ನು ನಾನು ಹುಡುಕಿಲ್ಲ; ಇದನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತೇನೆ. ವಸುಗಳಿಗೂ ರುದ್ರರಿಗೂ ಆದಿತ್ಯರಿಗೂ ಅಶ್ವಿನಿದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಮರುತ್ತುಗಳಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ರಾಕ್ಷಸರ ಶೋಕವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ನಾನು ಹೋಗುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿರಾಶೆಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಧೈರ್ಯ ಉದಯಿಸುತ್ತದೆ; ಇದೇ ಸರ್ಗದ ತಿರುವುಬಿಂದು. ನಲವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿದೆ — ‘ತತೋ ವಿಕ್ರಮಮಾಸಾದ್ಯ’ (ಅನಂತರ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ) ಎಂಬ ಅರ್ಧವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ‘ಪಶುಂ ಪಶುಪತೇರಿವ’ (ಪಶುಪತಿಗೆ ಪಶುವಿನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು ರಾವಣನ ಬಂಧನವನ್ನು ಯಜ್ಞಪಶುವಿನ ಸಮರ್ಪಣೆಯಂತೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಅಶೋಕವನಿಕೆಯ ಸ್ಮರಣೆ ದೈವಪ್ರೇರಿತವೆಂಬಂತಿದೆ. ನಲವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಸರ್ಗದ ನಡುವಿನ ನೀತಿವಾಕ್ಯ — ‘ಜೀವನ್ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ಭದ್ರಕಮ್’ (ಬದುಕಿರುವವನು ಒಳಿತನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ). ಇದರಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಆತ್ಮತ್ಯಾಗದ ಎಲ್ಲ ವಿಕಲ್ಪಗಳನ್ನೂ ತಳ್ಳಿಹಾಕಿ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ಆಯ್ದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ನಲವತ್ತೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಾದರೋ ಅವನ ಶೋಕ ಇನ್ನೂ ಅಪಾರ. ಅನಂತರ ನಲವತ್ತೊಂಬತ್ತು ಮತ್ತು ಐವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅವನ ವೀರಭಾವ ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ರಾವಣವಧೆ, ರಾವಣನ ಬಂಧನ. ಐವತ್ತೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಚಿಂತೆ, ಐವತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಹುಡುಕುವ ಸಂಕಲ್ಪ. ಐವತ್ತಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಅವನು ಸಂಪಾತಿಯ ಮಾತಿನ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ರಾಮನನ್ನು ಕರೆತರುವುದನ್ನೂ ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿಯೂ ದೋಷವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣದ ರಾಮನು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ವಾನರರನ್ನು ಸುಡಬಹುದು. ಐವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ನಿಯತಾಹಾರಃ ನಿಯತೇಂದ್ರಿಯಃ’ (ನಿಯತಾಹಾರಿ, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹಿ) ಎಂದು ತಪಸ್ವಿಯ ವ್ರತವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಐವತ್ತೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ಅಶೋಕವನಿಕೆಯನ್ನು ‘ಮಹತೀ ಮಹಾದ್ರುಮಾ’ (ವಿಶಾಲವಾದ, ದೊಡ್ಡ ಮರಗಳುಳ್ಳ) ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ‘ನಹೀಯಂ ವಿಚಿತಾ ಮಯಾ’ (ಇದನ್ನು ನಾನು ಹುಡುಕಿಲ್ಲ) ಎಂಬಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಲೋಪವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಐವತ್ತಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ವಸುಗಳು, ರುದ್ರರು, ಆದಿತ್ಯರು, ಅಶ್ವಿನಿದೇವತೆಗಳು, ಮರುತ್ತುಗಳು — ವೈದಿಕ ದೇವಗಣಗಳು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ‘ರಕ್ಷಸಾಂ ಶೋಕವರ್ಧನಃ’ (ರಾಕ್ಷಸರ ಶೋಕವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವನ ಮುಂದಿನ ಕಾರ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಐವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಪಶುಂ ಪಶುಪತೇರಿವ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಪಶು, ರಾಮನು ಪಶುಪತಿಯಂತೆ — ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಮಹಿಮೆಯೂ ಧ್ವನಿತವಾಗಿದೆ.
‘ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಗೆದ್ದು, ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲಕ್ಕೆ ಆನಂದ ನೀಡುವ ದೇವಿಯನ್ನು, ತಪಸ್ವಿಗೆ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ನೀಡುವಂತೆ ರಾಮನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತಕಾಲ ಧ್ಯಾನಿಸಿದಂತೆ ಇದ್ದು, ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕಟ್ಟಿಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟಂತಿದ್ದ ಮಹಾಬಾಹು ಹನುಮಂತನು ಎದ್ದುನಿಂತು ಹೀಗೆ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದನು — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಮನಿಗೂ, ಆ ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯಾದ ದೇವಿಗೂ ನಮಸ್ಕಾರ; ರುದ್ರ, ಇಂದ್ರ, ಯಮ, ವಾಯುಗಳಿಗೂ, ಚಂದ್ರ, ಅಗ್ನಿ, ಮರುದ್ಗಣಗಳಿಗೂ ನಮಸ್ಕಾರ.’ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಅವಲೋಕಿಸಿ, ಮಾರುತಿಯು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಮೊದಲು ಅಶೋಕವನಿಕೆಗೆ ಹೋಗಿ ಮುಂದೆ ಮಾಡಬೇಕಾದುದನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿದನು — ‘ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಆ ಪವಿತ್ರ ವನಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಬಹಳ ಮಂದಿ ಇರುತ್ತಾರೆ; ಅಲ್ಲಿ ನೇಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕಾವಲುಗಾರರು ಮರಗಳನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಾರೆ; ವಿಶ್ವಾತ್ಮನಾದ ಭಗವಾನ್ ವಾಯುವೂ ಅಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ರಭಸದಿಂದ ಬೀಸುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಮನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿಯೂ ರಾವಣನ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ವಂಚಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೂ ನಾನು ನನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಕಿರಿದಾಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ. ಋಷಿಗಣಗಳೊಡನೆ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ನನಗೆ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಕರುಣಿಸಲಿ — ಸ್ವಯಂಭುವಾದ ಬ್ರಹ್ಮ, ದೇವತೆಗಳು, ತಪಸ್ವಿಗಳು, ಅಗ್ನಿ, ವಾಯು, ವಜ್ರಧಾರಿಯಾದ ಪುರುಹೂತ ಇಂದ್ರ, ಪಾಶಹಸ್ತನಾದ ವರುಣ, ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರು, ಅಶ್ವಿನಿದೇವತೆಗಳು, ಮರುತ್ತುಗಳು, ಸಮಸ್ತ ಭೂತಗಳು, ಭೂತಗಳ ಪ್ರಭುವಾದವನು, ಮತ್ತು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣದೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಇತರ ದೇವತೆಗಳು. ಎತ್ತರವಾದ ಮೂಗಿನ, ಬೆಳ್ಳನೆಯ ಹಲ್ಲುಗಳ, ಕಲೆಯಿಲ್ಲದ, ನಿರ್ಮಲವಾದ ಮುಗುಳ್ನಗೆಯ, ಕಮಲದಳದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳ, ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಚಂದ್ರನಂತಹ ಕಾಂತಿಯ ಆ ಆರ್ಯೆಯ ಮುಖವನ್ನು ನಾನು ಯಾವಾಗ ಕಾಣುವೆನೋ? ನೀಚನೂ ಹೀನನೂ ಕ್ರೂರಮೂರ್ತಿಯೂ ಅತಿ ಭೀಕರವಾದರೂ ಅಲಂಕೃತವಾದ ವೇಷವನ್ನು ಧರಿಸಿದವನೂ ಆದ ರಾವಣನ ಬಲಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿದ ಆ ಅಬಲೆ ತಪಸ್ವಿನಿ ಇಂದು ಹೇಗೆ ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಪಥಕ್ಕೆ ಬಂದಾಳು?’ ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿವೆ, ಐವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದು ಉಪಜಾತಿಯಲ್ಲಿದೆ. ‘ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತೋಽಯಂ ಮಯಾಽಽತ್ಮಾ’ (ನಾನು ಈ ದೇಹವನ್ನು ಕಿರಿದಾಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ) ಎಂದರೆ — ಕಾವಲುಗಾರರು ತನ್ನನ್ನು ಕಾಣದಂತೆ ಹನುಮಂತನು ಸಣ್ಣ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದನು. ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರವು ಅವನ ವಿನಯವನ್ನೂ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಇದು ಕಾರ್ಯಾರಂಭದ ಮಂಗಳಾಚರಣೆಯಂತಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಮುಖವನ್ನು ಕಾಣುವ ಹಂಬಲವೇ ಅವನ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಯತ್ನದ ಗುರಿ. ಐವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ — ‘ನಮೋಽಸ್ತು ರಾಮಾಯ ಸಲಕ್ಷ್ಮಣಾಯ’ (ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ); ಓದುಗರು ಇಂದಿಗೂ ಕಾರ್ಯಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಪಠಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅರವತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೂ ನಮಸ್ಕಾರ — ಸ್ವಾಮಿಯ ಸ್ಮರಣೆ. ಅರವತ್ತೆರಡು ಮತ್ತು ಅರವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಅಶೋಕವನಿಕೆಯ ರಕ್ಷಣಾವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಮುಂಚಿತವಾಗಿಯೇ ಊಹಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಕ್ಷಸರ ಬಾಹುಳ್ಯ, ಕಾವಲುಗಾರರು, ಮಂದವಾದ ಗಾಳಿ. ಇದರಿಂದ ಅವನ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅರವತ್ತೈದರಿಂದ ಅರವತ್ತೇಳರವರೆಗೆ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳ, ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳ ಸ್ಮರಣೆ — ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದಲೂ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅದೃಷ್ಟಾಃ ಪಥಿ ಗೋಚರಾಃ’ (ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣದೆ ಸಂಚರಿಸುವವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಗೋಚರರಾಗಿರುವ ದೇವತೆಗಳೂ ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಅರವತ್ತೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಮುಖದ ವರ್ಣನೆ ಹನುಮಂತನ ಸ್ವಂತ ಕಲ್ಪನೆಯಿಂದಲೂ ರಾಮನ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿಯೂ ಇದೆ. ಅರವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ‘ಸುದಾರುಣಾಲಂಕೃತವೇಷಧಾರೀ’ (ಅತಿ ಭೀಕರನಾದರೂ ಅಲಂಕೃತ ವೇಷಧಾರಿ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ವಿರೋಧವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಭೀಷಣ, ಆದರೂ ಅಲಂಕೃತ. ಐವತ್ತೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಚಿಂತಾವಿಗ್ರಥಿತೇಂದ್ರಿಯಃ’ ಎಂದರೆ — ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಹೆಣೆದು ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟಂತಿದ್ದರೂ ಅವನು ‘ಉದತಿಷ್ಠತ್’ (ಎದ್ದುನಿಂತನು) — ಇದು ಮೇಲೇಳುವ ಕ್ರಿಯೆಯ ದೃಢವಾದ ಸಂಕೇತ. ಅರವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ರಾಮಾರ್ಥೇ ರಾವಣಸ್ಯ ಚ’ ಎಂದರೆ — ರಾಮನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿಯೂ ರಾವಣನ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ವಂಚಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಅವನು ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪಿಯಾದನು ಎಂದು ಟೀಕಾಕಾರರ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ನಿರಾಶೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಆಶೆಯಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಅರವತ್ತೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಭೂತಾನಾಂ ಚೈವ ಯಃ ಪ್ರಭುಃ’ (ಭೂತಗಳ ಪ್ರಭುವಾದವನು) ಎಂದರೆ ಸಮಸ್ತ ಭೂತಗಳ ಅಧಿಪತಿಯಾದ ಪರಮೇಶ್ವರ; ಅವನ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನೂ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಭಕ್ತಿ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾದುದು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे त्रयोदशः सर्गः॥ १३॥