॥वाल्मीकिरामायणम् ಸುಂದರಕಾಂಡ · 12ನೇ ಸರ್ಗ

ಸುಂದರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಸೀತೆಯ ಮರಣದ ಶಂಕೆ, ಬೇಸರಗೊಳ್ಳದೆ ಮತ್ತೆ ಹುಡುಕಾಟ, ಮತ್ತೆ ಚಿಂತೆ

ಲತಾಗೃಹ, ಚಿತ್ರಗೃಹ, ನಿಶಾಗೃಹಗಳಲ್ಲಿ ಹುಡುಕಾಟ, ‘ಸೀತೆ ಸತ್ತಿರಬಹುದು’ ಎಂಬ ಶಂಕೆ, ಹಿಂದಿರುಗುವುದರ ಕಷ್ಟ, ‘ಅನಿರ್ವೇದಃ ಶ್ರಿಯೋ ಮೂಲಮ್’ ಎಂಬ ಉತ್ಸಾಹ, ನಾಲ್ಕು ಅಂಗುಲದಷ್ಟು ಜಾಗವೂ ಹುಡುಕದೆ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ ಶೋಕ

ಆ ಭವನದ ನಡುವೆ ನಿಂತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣುವ ಉತ್ಸುಕತೆಯಿಂದ ಲತಾಗೃಹಗಳಿಗೂ ಚಿತ್ರಗೃಹಗಳಿಗೂ ನಿಶಾಗೃಹಗಳಿಗೂ ಹೋದನು; ಆದರೆ ಸುಂದರ ರೂಪದ ಅವಳನ್ನು ಕಾಣಲೇ ಇಲ್ಲ. ಅನಂತರ ರಘುನಂದನನ ಪ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಮಹಾಕಪಿಯು ಚಿಂತಿಸತೊಡಗಿದನು — ‘ಇಷ್ಟು ಹುಡುಕಿದರೂ ಮೈಥಿಲಿ ನನಗೆ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ ಸೀತೆ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಜೀವಂತವಾಗಿಲ್ಲ. ತನ್ನ ಶೀಲವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ತತ್ಪರಳಾದ, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಆರ್ಯಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತ ಆ ಸಾಧ್ವಿ ಜಾನಕಿಯನ್ನು ದುಷ್ಕರ್ಮಿಯಾದ ಈ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಕೊಂದಿರಬೇಕು. ಅಥವಾ ಕುರೂಪಿಗಳೂ ವಿಕೃತರೂ ಕಾಂತಿಹೀನರೂ ದೊಡ್ಡ ಬಾಯಿಯವರೂ ಉದ್ದವಾದ ವಿಕಾರ ನೋಟದವರೂ ಆದ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ನೋಡಿ ಜನಕರಾಜನ ಮಗಳು ಭಯದಿಂದಲೇ ಪ್ರಾಣಬಿಟ್ಟಿರಬಹುದು. ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ, ಪೌರುಷವನ್ನೂ ತೋರದೆ, ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ಬಹುಕಾಲ ಅಲೆದಾಡಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಲು ನನಗೆ ದಾರಿಯಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ವಾನರ ಸುಗ್ರೀವನು ಅತಿ ಕಠಿಣ ದಂಡನೆ ವಿಧಿಸುವವನೂ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.’ ಮೊದಲ ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿವೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಮನಸ್ಸಿನ ತಳಮಳವು ತ್ವರಿತಗತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ಅವನು ಮೂರು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾವಣನಿಂದ ಹತಳಾದಳು, ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಭಯದಿಂದ ಸತ್ತಳು, ಅಥವಾ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತಲೇ ಇಲ್ಲ. ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸೀತೆಯ ಶೀಲದ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ — ‘ಸ್ವಶೀಲಸಂರಕ್ಷಣತತ್ಪರಾ’ (ತನ್ನ ಶೀಲರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರಳು), ‘ಆರ್ಯಪಥೇ ಸ್ಥಿತಾ’ (ಆರ್ಯಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತವಳು) — ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಅವಳ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವನು ಅವಳ ಮರಣವನ್ನು ಶಂಕಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಕಠಿಣ ದಂಡನೆಯ ಸ್ಮರಣೆಯು ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ನಿಗದಿಯಾದ ಕಾಲಾವಧಿಯನ್ನು ಮೀರಿದುದರ ಭಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ ಪಾಠ ‘ಧ್ರುವಂ ನು ಸೀತಾ ಮ್ರಿಯತೇ’ (ಸೀತೆ ಖಂಡಿತ ಸತ್ತಿರಬೇಕು), ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಧ್ರುವಂ ನ ಸೀತಾ ಧ್ರಿಯತೇ’ (ಸೀತೆ ಖಂಡಿತ ಜೀವಂತವಾಗಿಲ್ಲ) — ಅರ್ಥ ಒಂದೇ: ಅವಳು ಬದುಕಿಲ್ಲ.

‘ರಾವಣನ ಇಡೀ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ನೋಡಿದೆ, ರಾವಣನ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ನೋಡಿದೆ, ಆದರೆ ಸಾಧ್ವಿ ಸೀತೆ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ; ನನ್ನ ಶ್ರಮ ವ್ಯರ್ಥವಾಯಿತು. ನಾನು ಹಿಂದಿರುಗಿದಾಗ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ಏನು ಹೇಳುವರು? “ವೀರನೇ, ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ನೀನು ಏನು ಮಾಡಿದೆ, ಅದನ್ನು ನಮಗೆ ಹೇಳು” ಎಂದು ಕೇಳಿದರೆ, ಆ ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯನ್ನು ಕಾಣದ ನಾನು ಏನು ಹೇಳಲಿ? ಕಾಲಾವಧಿ ಮೀರಿಹೋದುದರಿಂದ ನಾನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಸಮುದ್ರದ ಆಚೆ ಹೋಗಿ ಬಂದ ನನಗೆ ವೃದ್ಧ ಜಾಂಬವಂತನೂ, ಆ ಅಂಗದನೂ, ನೆರೆದಿರುವ ವಾನರರೂ ಏನು ಹೇಳುವರು?’ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಚಿಂತೆ ತನಗಿಂತಲೂ ತನ್ನ ಸಹಚರರ ಬಗೆಗೇ ಹೆಚ್ಚು — ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಸಮುದ್ರತೀರದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ಅವರ ಜೀವನವೂ ಅವನ ಸಫಲತೆಯನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ. ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅಂಗದ ಮೊದಲಾದವರು ಕಾಲಾತಿಕ್ರಮದ ಕಾರಣ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದರು; ಹನುಮಂತನೂ ಈಗ ಅದೇ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರಾಯಮ್ ಉಪಾಸಿಷ್ಯೇ’ (ನಾನು ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶ ಮಾಡುವೆನು) ಎಂಬುದು ಉತ್ತಮಪುರುಷ — ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಉಪೇಷ್ಯಂತಿ’ (ಅವರು ಮಾಡುವರು) ಎಂಬ ಪ್ರಥಮಪುರುಷವಿದೆ — ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ತಾನೇ ಅನಶನ ಮಾಡುವೆನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ನಾನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಆಮರಣ ಉಪವಾಸ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದೇ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಇದು ನಿರಾಶೆಯ ತಳಬಿಂದು; ಇದರ ನಂತರ ಉತ್ಸಾಹವು ಮತ್ತೆ ಉದಯಿಸುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು — ‘ಏನು ಹೇಳುವರು’ — ಮೂರು ಬಾರಿ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತವೆ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಅವನ ನಾಚಿಕೆ ಮತ್ತು ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತವೆ.

ಅನಂತರ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಹೀಗೆ ಯೋಚಿಸಿದನು — ‘ಅನಿರ್ವೇದವೇ — ಬೇಸರಗೊಳ್ಳದಿರುವುದೇ — ಐಶ್ವರ್ಯದ ಮೂಲ, ಅನಿರ್ವೇದವೇ ಪರಮ ಸುಖ. ಎಲ್ಲಿ ಹುಡುಕಾಟ ನಡೆದಿಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಹುಡುಕುತ್ತೇನೆ. ಅನಿರ್ವೇದವು ಸದಾ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರವರ್ತಕ; ಜೀವಿಯು ಯಾವ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೋ ಅದನ್ನು ಅದು ಸಫಲಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಬೇಸರವಿಲ್ಲದ ಉತ್ತಮ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ನಾನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ; ರಾವಣನು ಕಾಪಾಡುವ, ನಾನು ಇನ್ನೂ ನೋಡದ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತೇನೆ. ಪಾನಶಾಲೆಗಳು, ಪುಷ್ಪಗೃಹಗಳು, ಚಿತ್ರಶಾಲೆಗಳು, ಕ್ರೀಡಾಗೃಹಗಳು, ತೋಟಗಳ ನಡುವಿನ ಬೀದಿಗಳು, ವಿಮಾನಗಳು — ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹುಡುಕಲಾಗಿದೆ.’ ಹೀಗೆ ಯೋಚಿಸಿ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಹುಡುಕಲು ಆರಂಭಿಸಿದನು. ಈ ಭಾಗವು ಸುಂದರಕಾಂಡದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಚನಗಳಲ್ಲೊಂದು — ‘ಅನಿರ್ವೇದಃ ಶ್ರಿಯೋ ಮೂಲಮ್’ (ಬೇಸರಗೊಳ್ಳದಿರುವುದೇ ಐಶ್ವರ್ಯದ ಮೂಲ). ನಿರ್ವೇದ ಎಂದರೆ ನಿರಾಶೆ, ಖೇದ, ಉತ್ಸಾಹಹಾನಿ; ಅದರ ಅಭಾವವೇ ಎಲ್ಲ ಸಾಫಲ್ಯದ ಮೂಲ. ಹನುಮಂತನು ಇಲ್ಲಿ ತನಗೆ ತಾನೇ ಉಪದೇಶಕನಾಗುತ್ತಾನೆ — ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಅವನನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನೇ ತನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ಇದನ್ನು ‘ಹತಾಶನಾಗದೆ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಸಂಪತ್ತಿಗೆ ಮೂಲಕಾರಣ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಹಿಂದೆ ಹುಡುಕಿದ ಸ್ಥಳಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡುವುದು ಅವನ ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಮಾಡಿದುದನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಂಡು, ಮಾಡದಿದ್ದುದನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸುಭಾಷಿತರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ, ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯ ಸೂತ್ರದಂತೆ.

ಅವನು ನೆಲಮಾಳಿಗೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಚೈತ್ಯಗೃಹಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಮನೆಗಳನ್ನು ಮೀರಿದ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರುತ್ತಾ, ಕೆಳಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುತ್ತಾ, ನಿಲ್ಲುತ್ತಾ, ಮತ್ತೆ ಎಲ್ಲೋ ಹೋಗುತ್ತಾ ಸಂಚರಿಸಿದನು. ಬಾಗಿಲುಗಳನ್ನು ತೆರೆಯುತ್ತಾ, ಕದಗಳನ್ನು ತಳ್ಳುತ್ತಾ, ಒಳಹೊಕ್ಕು, ಹೊರಬಂದು, ಕೆಳಗೆ ಧುಮುಕಿ, ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆಯುವವನಂತೆ ಅವನು ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನೂ ಸಂಚರಿಸಿದನು. ರಾವಣನ ಆ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಕಪಿಯು ಹೋಗದಿದ್ದ ನಾಲ್ಕು ಅಂಗುಲದಷ್ಟು ಜಾಗವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಪ್ರಾಕಾರಗಳ ನಡುವಿನ ಬೀದಿಗಳು, ಚೈತ್ಯಗಳ ಬಳಿಯ ವೇದಿಕೆಗಳು, ಗುಂಡಿಗಳು, ಪುಷ್ಕರಿಣಿಗಳು — ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವನು ನೋಡಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಬಗೆಬಗೆಯ ಆಕಾರದ, ಕುರೂಪಿಗಳಾದ, ವಿಕೃತರಾದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಕಂಡರು, ಆದರೆ ಆ ಜನಕಾತ್ಮಜೆ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಪ್ರತಿಮರಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿದ್ಯಾಧರಸ್ತ್ರೀಯರು ಕಂಡರು, ಆದರೆ ರಾಘವನಂದಿನಿ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಸುಂದರ ನಿತಂಬದ, ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖದ ನಾಗಕನ್ಯೆಯರು ಕಂಡರು, ಆದರೆ ಆ ಜನಕಾತ್ಮಜೆ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ನಾಗಸೈನ್ಯವನ್ನು ಮಥಿಸಿ ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ತಂದ ನಾಗಕನ್ಯೆಯರು ಕಂಡರು, ಆದರೆ ಆ ಜನಕನಂದಿನಿ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ‘ಶತೃ’ ಪ್ರತ್ಯಯಾಂತ ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯ — ಉತ್ಪತನ್ (ಹಾರುತ್ತಾ), ನಿಪತನ್ (ಇಳಿಯುತ್ತಾ), ತಿಷ್ಠನ್ (ನಿಲ್ಲುತ್ತಾ), ಗಚ್ಛನ್ (ಹೋಗುತ್ತಾ), ಅಪವೃಣ್ವನ್ (ತೆರೆಯುತ್ತಾ), ಅವಘಟ್ಟಯನ್ (ತಳ್ಳುತ್ತಾ), ಪ್ರವಿಶನ್ (ಒಳಹೊಗುತ್ತಾ), ನಿಷ್ಪತನ್ (ಹೊರಬರುತ್ತಾ) — ಹನುಮಂತನ ತ್ವರಿತವಾದ, ಅವಿರತವಾದ ಚಲನೆಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ದೃಷ್ಟಾ ಹನುಮತಾ ತತ್ರ ನ ತು ಸಾ ಜನಕಾತ್ಮಜಾ’ (ಅಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಕಂಡರು, ಆದರೆ ಆ ಜನಕಾತ್ಮಜೆ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಪಾದದ ನಾಲ್ಕು ಬಾರಿಯ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ನಿರಾಶೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ‘ರಾಘವನಂದಿನೀ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಆನಂದ ನೀಡುವವಳು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ‘ನ ತು ಸಾ ಜನಕಾತ್ಮಜಾ’ ಎಂಬುದು ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ‘ನ ತು ಸೀತಾ ಸುಮಧ್ಯಮಾ’ (ಆದರೆ ಸುಂದರ ನಡುವಿನ ಸೀತೆ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಭಿನ್ನ ಪಾಠವಿದೆ. ನೆಲಮಾಳಿಗೆಗಳು, ಚೈತ್ಯಗೃಹಗಳು, ಗುಂಡಿಗಳು, ಪುಷ್ಕರಿಣಿಗಳು — ಗುಪ್ತ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನೂ ಅವನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಎಲ್ಲಾದರೂ ಅಡಗಿಸಿಟ್ಟಿರಬಹುದು.

ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ಹನುಮಂತನು ಆ ಇತರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ, ಅವಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕಾಣದೆ, ವಿಷಾದಗೊಂಡನು. ವಾನರೇಂದ್ರರ ಉದ್ಯೋಗವೂ ಸಾಗರವನ್ನು ಹಾರಿದುದೂ ವ್ಯರ್ಥವಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ವಾಯುಪುತ್ರನು ಮತ್ತೆ ಚಿಂತೆಗೆ ಒಳಗಾದನು. ಅನಂತರ ಮಾರುತಾತ್ಮಜನಾದ ಹನುಮಂತನು ವಿಮಾನದಿಂದ ಕೆಳಗಿಳಿದು, ಶೋಕದಿಂದ ಜರ್ಜರಿತ ಮನಸ್ಸಿನವನಾಗಿ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದನು. ಈ ಸರ್ಗದ ಗತಿ ವೃತ್ತಾಕಾರದ್ದು — ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಚಿಂತೆ, ನಡುವೆ ಉತ್ಸಾಹ ಮತ್ತು ಹುಡುಕಾಟ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಚಿಂತೆ. ಆದರೆ ಎರಡನೆಯ ಚಿಂತೆ ಮೊದಲನೆಯದಕ್ಕಿಂತ ಆಳವಾದುದು, ಏಕೆಂದರೆ ಈಗ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಹುಡುಕಲಾಗಿದೆ. ‘ವಾನರೇಂದ್ರಾಣಾಮ್ ಉದ್ಯೋಗಃ’ (ವಾನರೇಂದ್ರರ ಉದ್ಯೋಗ) — ಸುಗ್ರೀವನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವಾನರರ ಶ್ರಮ — ಅದೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಯಿತು ಎಂಬುದು ಅವನ ವೇದನೆ. ವಿಮಾನದಿಂದ ಇಳಿಯುವುದು ಸಾಂಕೇತಿಕ — ಎತ್ತರದ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ನೆಲಕ್ಕೆ, ಆಶೆಯಿಂದ ನಿರಾಶೆಯತ್ತ. ಆದರೂ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಈ ವಿಷಾದವೇ ಅಶೋಕವನಿಕೆಯ ದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಪೂರ್ವಭೂಮಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ‘ವ್ಯರ್ಥಂ ವೀಕ್ಷ್ಯ’ (ವ್ಯರ್ಥವೆಂದು ಕಂಡು) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ಅವನ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಯತ್ನದ ಬೆಲೆಯೂ ಶೂನ್ಯವೆಂಬಂತೆ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ‘ಅನಿರ್ವೇದ’ದ ಸಿದ್ಧಾಂತವು ಮತ್ತೆ ಅವನನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे द्वादशः सर्गः॥ १२॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ