ಸರ್ಗ
ಪಾನಭೂಮಿಯ ದರ್ಶನ, ಧರ್ಮಲೋಪದ ಶಂಕೆ ಮತ್ತು ಅದರ ನಿವಾರಣೆ
‘ಇವಳು ಸೀತೆಯಲ್ಲ’ ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯ, ಪಾನಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದ ಸ್ತ್ರೀಯರ ದರ್ಶನ, ಮಾಂಸ-ಪಾನ-ಭೋಜ್ಯಗಳ ವರ್ಣನೆ, ಪರಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ನೋಡಿದ್ದರಿಂದ ಧರ್ಮಲೋಪದ ಶಂಕೆ, ಮನಸ್ಸು ನಿರ್ವಿಕಾರವಾಗಿದ್ದುದರಿಂದ ಅದರ ನಿವಾರಣೆ
ಅನಂತರ ಆ ಯೋಚನೆಯನ್ನು ತಳ್ಳಿಹಾಕಿ ಮಹಾಕಪಿಯು ಸ್ಥಿರಚಿತ್ತನಾದನು; ಸೀತೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಬೇರೊಂದು ಚಿಂತನೆಗೆ ತೊಡಗಿದನು. ‘ರಾಮನಿಂದ ಅಗಲಿದ ಆ ಭಾಮಿನಿ ನಿದ್ರಿಸಲಾರಳು, ಉಣ್ಣಲಾರಳು, ಅಲಂಕರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರಳು, ಮದ್ಯವನ್ನು ಸೇವಿಸಲಾರಳು. ದೇವತೆಗಳ ಒಡೆಯನೇ ಆದರೂ ಬೇರೊಬ್ಬ ಪುರುಷನನ್ನು ಅವಳು ಸಮೀಪಿಸಲಾರಳು; ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ರಾಮನಿಗೆ ಸಮನಾದವನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ.’ ‘ಇವಳು ಬೇರೆಯವಳು’ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣಲು ಉತ್ಸುಕನಾದ ಆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಮತ್ತೆ ಅಲ್ಲಿ ಪಾನಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದನು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಹರ್ಷವು ವಾನರಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗಿತ್ತು; ಇಲ್ಲಿಯಾದರೋ ಅವನ ವಿವೇಕವು ಬೆಳಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ಸೀತೆಯ ಶೀಲವನ್ನು ಆಧಾರವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ತರ್ಕಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನಿಂದ ಅಗಲಿದವಳು ನಿದ್ರೆ, ಭೋಜನ, ಅಲಂಕಾರ, ಮದ್ಯ — ಇವುಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸಳು. ಮಂಡೋದರಿಯಾದರೋ ಅಲಂಕೃತಳಾಗಿ, ಸುಖವಾಗಿ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಾ, ಪಾನಶಾಲೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾಳೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ಸೀತೆಯಲ್ಲ. ಈ ತರ್ಕವು ಸೀತೆಯ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯಕ್ಕೆ ಮೊದಲ ಪ್ರಮಾಣ; ಹನುಮಂತನು ಅವಳನ್ನು ಕಾಣುವ ಮೊದಲೇ ಇದನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನ ಹಿ ರಾಮಸಮಃ ಕಶ್ಚಿತ್’ (ರಾಮನಿಗೆ ಸಮನಾದವನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವು ಹನುಮಂತನ ರಾಮಭಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಸೀತೆಯ ರಾಮನಿಷ್ಠೆಯನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಭ್ರಮೆಯು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲೇ ನಿವಾರಣೆಯಾಯಿತು, ಹುಡುಕಾಟವು ಮತ್ತೆ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಭೂಯಸ್ತತ್ರ ಚಚಾರ ಸಃ’ (ಅವನು ಮತ್ತೆ ಅಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದನು) ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಣದ ಪಾಠ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಪಾನಭೂಮೌ ಚಚಾರ ಸಃ’ (ಪಾನಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದನು); ಹಾಗೆಯೇ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧವು ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಹನುಮಂತನ ಈ ತರ್ಕವು ಕೇವಲ ಊಹೆಯಲ್ಲ, ಸೀತೆಯ ಸ್ವಭಾವದ ಅರಿವಿನಿಂದ ಸಿದ್ಧವಾದುದು — ಸುಗ್ರೀವನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಹೇಳಿದ ಸೀತೆಯ ಶೀಲವನ್ನು ಅವನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನ ಪಾನಮ್ ಉಪಸೇವಿತುಮ್’ (ಮದ್ಯವನ್ನು ಸೇವಿಸಲಾರಳು) ಎಂಬ ಮಾತು ಪಾನಶಾಲೆಯ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ. ಹೀಗೆ ಅವನು ತನ್ನ ಭ್ರಮೆಯನ್ನು ತಾನೇ ತಿದ್ದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಆತ್ಮನಿರೀಕ್ಷಣೆಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ. ಮಂಡೋದರಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಹುಟ್ಟಿದ ಹರ್ಷವು ಕ್ಷಣಿಕವಾಗಿತ್ತು; ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯುಳ್ಳವನಾಗುತ್ತಾನೆ — ಕೇವಲ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ನಿರ್ಣಯಿಸಬಾರದು ಎಂದು ಅವನು ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ.
ಅಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಸ್ತ್ರೀಯರು ಕ್ರೀಡೆಯಿಂದ ದಣಿದಿದ್ದರು, ಕೆಲವರು ಗಾಯನದಿಂದ, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ನೃತ್ಯದಿಂದ ದಣಿದಿದ್ದರು, ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರು ಪಾನದಿಂದ ಮತ್ತೇರಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದರು. ಕೆಲವರು ಮುರಜ, ಮೃದಂಗ, ಚೇಲಿಕೆಗಳ ಮೇಲೆ ಒರಗಿದ್ದರು; ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಉತ್ತಮ ಹಾಸುಗಳ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತರಾದ, ರೂಪದ ಬಗೆಗೆ ಸಂಭಾಷಿಸುವ ಸ್ವಭಾವದ, ಗೀತದ ಅರ್ಥಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಮಾತನಾಡುವ, ದೇಶಕಾಲಗಳನ್ನು ಅರಿತ, ಉಚಿತವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡುವ, ರತಿಯಲ್ಲಿ ಅತಿಶಯರಾದ ಸಾವಿರಾರು ಅಂಗನೆಯರಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದ ಆ ಪಾನಭೂಮಿಯನ್ನು ವಾನರಯೂಥಪತಿಯು ಕಂಡನು. ಬೇರೆಡೆಯಲ್ಲಿಯೂ ರೂಪದ ಬಗೆಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾ ಮಲಗಿದ್ದ ಸಾವಿರಾರು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಯುವತಿಯರು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು. ದೇಶಕಾಲಗಳನ್ನು ಅರಿತ, ಉಚಿತ ಮಾತನ್ನಾಡುವ, ರತಿಕ್ರೀಡೆ ಮುಗಿದ ಬಳಿಕ ನಿದ್ರಿಸಿದ್ದ ಆ ಸ್ತ್ರೀಸಮೂಹವನ್ನು ವಾನರಯೂಥಪತಿಯು ನೋಡಿದನು. ಅವರ ನಡುವೆ ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನು, ವಿಶಾಲವಾದ ಗೋಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗೋವುಗಳ ನಡುವಿನ ಹೋರಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಅವರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಮಹಾಗಜದಂತೆ ತಾನೇ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಗುಣಗಳು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಗೊಂಡಿವೆ — ಅವರು ಗೀತದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಬಲ್ಲವರು, ದೇಶಕಾಲಗಳನ್ನು ಅರಿತವರು, ಉಚಿತವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡುವವರು — ಅವರು ಕೇವಲ ರೂಪವತಿಯರಲ್ಲ, ಕಲಾವಿದರೂ ಚತುರೆಯರೂ ಹೌದು. ಹೋರಿ ಮತ್ತು ಆನೆಯ ಉಪಮೆಗಳು ರಾವಣನ ಪೌರುಷವನ್ನೂ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮೇಲಿನ ಅವನ ಒಡೆತನವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಎಂಟನೆಯ ಮತ್ತು ಹತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ದೇಶಕಾಲಾಭಿಯುಕ್ತ’ (ದೇಶಕಾಲಗಳನ್ನು ಅರಿತ) ಎಂಬ ಪಾದದ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ವಲ್ಗೇಟ್ನ ಲಕ್ಷಣ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಇದೆ. ಸ್ತ್ರೀಯರ ದಣಿವಿನ ನಾಲ್ಕು ಕಾರಣಗಳು — ಕ್ರೀಡೆ, ಗೀತ, ನೃತ್ಯ, ಪಾನ — ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಹೀಗೆ ರಾತ್ರಿ ನಡೆದ ಗೋಷ್ಠಿಯ ಚಿತ್ರ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುರಜ-ಮೃದಂಗ-ಚೇಲಿಕೆಗಳ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿರುವುದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ವರ್ಣನೆಯ ಮುಂದುವರಿಕೆ. ರಾವಣನು ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಗಮನ ಅವನ ಮೇಲಿಲ್ಲ, ಅಂತಃಪುರದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮೂಲೆಯ ಮೇಲಿದೆ. ಹೋರಿಯ ಮತ್ತು ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಆನೆಯ ಉಪಮೆಗಳು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಚಂದ್ರ-ತಾರೆಗಳ ಉಪಮೆಗೆ ಅನುರೂಪವಾಗಿವೆ.
ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಯ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಬಯಕೆಗಳ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಪಾನಭೂಮಿಯನ್ನು ಕಪಿಶಾರ್ದೂಲನು ಕಂಡನು. ಅಲ್ಲಿ ಜಿಂಕೆ, ಕೋಣ, ಹಂದಿಗಳ ಮಾಂಸವನ್ನು ಭಾಗಭಾಗವಾಗಿ ಇರಿಸಿದ್ದುದನ್ನು ಅವನು ನೋಡಿದನು. ಚಿನ್ನದ ವಿಶಾಲ ಪಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ತಿನ್ನದ ನವಿಲುಗಳನ್ನೂ ಕೋಳಿಗಳನ್ನೂ, ಮೊಸರು ಮತ್ತು ಸೌವರ್ಚಲ ಉಪ್ಪಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಹಂದಿ ಮತ್ತು ವಾಧ್ರೀಣಸ ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನೂ, ಮುಳ್ಳುಹಂದಿಗಳನ್ನೂ, ಜಿಂಕೆ-ನವಿಲುಗಳನ್ನೂ ಹನುಮಂತನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿದನು. ಬಗೆಬಗೆಯ ಕೃಕಲ ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನೂ, ಆಡುಗಳನ್ನೂ, ಅರ್ಧ ತಿಂದ ಮೊಲಗಳನ್ನೂ, ಕೋಣಗಳನ್ನೂ, ಏಕಶಲ್ಯ ಮೀನುಗಳನ್ನೂ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪಕ್ವಗೊಳಿಸಿದ ಕುರಿಗಳನ್ನೂ ಅವನು ಕಂಡನು. ಹುಳಿ-ಉಪ್ಪುಗಳಿಂದ ರುಚಿಗೊಳಿಸಿದ ಬಗೆಬಗೆಯ ರಾಗ-ಖಾಂಡವಗಳೊಂದಿಗೆ, ನಾನಾ ಬಗೆಯ ನೆಕ್ಕುವ, ಕುಡಿಯುವ ಮತ್ತು ಉಣ್ಣುವ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು. ಕಳಚಿಬಿದ್ದ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ನೂಪುರ-ಕೇಯೂರಗಳಿಂದಲೂ, ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾದ ಪಾನಪಾತ್ರೆಗಳಿಂದಲೂ, ಬಗೆಬಗೆಯ ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದಲೂ, ಹೂವಿನ ಅಲಂಕಾರದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಆ ಭೂಮಿಯು ಹೆಚ್ಚಿನ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಪಡೆದಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿದ್ದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಜೋಡಿಸಿದ ಶಯ್ಯೆ-ಆಸನಗಳಿಂದ ಆ ಪಾನಭೂಮಿಯು ಬೆಂಕಿಯಿಲ್ಲದೆಯೇ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತಿತ್ತು. ಬಗೆಬಗೆಯಾಗಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಂದ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ, ಕುಶಲರಾದ ಬಾಣಸಿಗರು ತಯಾರಿಸಿದ, ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿ ಇರಿಸಿದ ಮಾಂಸಗಳಿಂದಲೂ, ದಿವ್ಯವೂ ಸ್ವಚ್ಛವೂ ಆದ ವಿವಿಧ ಸುರೆಗಳಿಂದಲೂ, ಕೃತಕವಾಗಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಸುರೆಗಳಿಂದಲೂ ಅದು ಕೂಡಿತ್ತು. ಸಕ್ಕರೆಯ ಆಸವ, ಮಾಧ್ವೀಕ, ಪುಷ್ಪಾಸವ, ಫಲಾಸವಗಳು ಬಗೆಬಗೆಯ ಸುಗಂಧಚೂರ್ಣಗಳಿಂದ ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿ ಸುವಾಸಿತವಾಗಿದ್ದವು. ಇಲ್ಲಿ ಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ರಾಗ ಮತ್ತು ಖಾಂಡವಗಳ ಅರ್ಥ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಕಲ್ಲುಸಕ್ಕರೆ ಮತ್ತು ಜೇನು ಬೆರೆಸಿದ ದ್ರಾಕ್ಷಿ-ದಾಳಿಂಬೆಗಳ ರಸವು ತೆಳುವಾಗಿದ್ದರೆ ‘ರಾಗ’, ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿದ್ದರೆ ‘ಖಾಂಡವ’; ಹಾಗೆಯೇ ಸುರೆಯ ಭೇದಗಳು — ಸಕ್ಕರೆಯಿಂದ ಮಾಡಿದುದು ಶರ್ಕರಾಸವ, ಜೇನಿನಿಂದ ಮಾಧ್ವೀಕ, ಇಪ್ಪೆಯ ಹೂವಿನಿಂದ ಪುಷ್ಪಾಸವ, ದ್ರಾಕ್ಷಿ ಮುಂತಾದ ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಫಲಾಸವ. ಈ ಭಾಗವು ರಾವಣನ ಭೋಗವಿಲಾಸದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಮಾಂಸ, ಮದ್ಯ, ಸ್ತ್ರೀಯರು, ಎಲ್ಲವೂ ಇಲ್ಲಿವೆ. ಹನುಮಂತನ ದೃಷ್ಟಿಯಾದರೋ ನಿರ್ಲಿಪ್ತ; ಅವನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಯಾವುದನ್ನೂ ಮುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ಮಾಂಸಗಳ ವೈವಿಧ್ಯ — ಜಿಂಕೆ, ಕೋಣ, ಹಂದಿ, ನವಿಲು, ಕೋಳಿ, ಮೊಲ, ಆಡು, ಕುರಿ, ಮೀನು — ರಾಕ್ಷಸರ ಆಹಾರದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅಭಕ್ಷಿತಾನ್’ (ತಿನ್ನದ) ಮತ್ತು ‘ಅರ್ಧಭಕ್ಷಿತಾನ್’ (ಅರ್ಧ ತಿಂದ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಭೋಜನದ ಉಳಿಕೆಗಳೂ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಬೆಂಕಿಯಿಲ್ಲದೆಯೇ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆ’ ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆಯು ಆಭರಣಗಳ ಮತ್ತು ಪಾತ್ರೆಗಳ ಹೊಳಪನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ವರ್ಣನೆಯು ರಾವಣನ ನಗರದ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನೂ ಅವನ ಭೋಗಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಇಂತಹ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಇರಲಾರಳು ಎಂಬ ಹನುಮಂತನ ನಿಶ್ಚಯವು ಇನ್ನಷ್ಟು ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ದಿವ್ಯ ಸುರೆಗಳು ಮತ್ತು ಕೃತಕ ಸುರೆಗಳು — ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದವು ಮತ್ತು ತಯಾರಿಸಿದವು — ಎಂಬ ಭೇದವೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಕದಂಬ ಮುಂತಾದ ಮರಗಳಿಂದ ತಾವಾಗಿಯೇ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ಸುರೆಗಳು ದಿವ್ಯವೆಂದು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.
ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡಿದ್ದ ಅನೇಕ ಹೂಮಾಲೆಗಳಿಂದಲೂ, ಚಿನ್ನದ ಕಲಶಗಳಿಂದಲೂ, ಸ್ಫಟಿಕದ ಪಾತ್ರೆಗಳಿಂದಲೂ, ಅಪರಂಜಿಯ ಇತರ ಕರಕಗಳಿಂದಲೂ ಆವೃತವಾದ ಆ ಭೂಮಿಯು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಬೆಳ್ಳಿಯ ಮತ್ತು ಅಪರಂಜಿಯ ಕುಂಭಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪಾನೀಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಕಪಿಯು ಅಲ್ಲಿ ಕಂಡನು. ಸೀಧು ಎಂಬ ಮದ್ಯದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಚಿನ್ನದ ಮತ್ತು ಮಣಿಮಯ ಪಾತ್ರೆಗಳನ್ನು ಅವನು ನೋಡಿದನು. ಕೆಲವೆಡೆ ಅರ್ಧ ಉಳಿದ, ಕೆಲವೆಡೆ ಪೂರ್ತಿ ಕುಡಿದು ಮುಗಿಸಿದ, ಕೆಲವೆಡೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಕುಡಿಯದ ಪಾನೀಯಗಳನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು. ಕೆಲವೆಡೆ ಬಗೆಬಗೆಯ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನು, ಕೆಲವೆಡೆ ಭಾಗಭಾಗವಾಗಿ ಇರಿಸಿದ ಪಾನೀಯಗಳನ್ನು, ಕೆಲವೆಡೆ ಅರ್ಧ ಉಳಿದವುಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಅವನು ಸಂಚರಿಸಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಶಯ್ಯೆಗಳು ಅನೇಕವು ಖಾಲಿಯಾಗಿದ್ದವು; ಕೆಲವು ಸುಂದರಿಯರು ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ನಿದ್ರೆಯ ಬಲಕ್ಕೆ ಸೋತ ಒಬ್ಬ ಅಬಲೆಯು ಇನ್ನೊಬ್ಬಳ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಸೆಳೆದುಕೊಂಡು, ಅದನ್ನು ಹೊದ್ದುಕೊಂಡು, ಅವಳ ಬಳಿ ಸರಿದು ನಿದ್ರಿಸಿದ್ದಳು. ಅವರ ಉಸಿರಾಟದ ಗಾಳಿಯಿಂದ ವಸ್ತ್ರವೂ ಮೈಮೇಲಿನ ಹೂಮಾಲೆಯೂ ಮಂದಮಾರುತವನ್ನು ಸೋಕಿದಂತೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಸ್ವಲ್ಪವಾಗಿ ಅಲುಗಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ತಂಪಾದ ಚಂದನದ, ಸೀಧುವಿನ, ಜೇನುರಸದ, ಬಗೆಬಗೆಯ ಹೂಮಾಲೆಗಳ ಮತ್ತು ಹೂವುಗಳ, ಸ್ನಾನದ್ರವ್ಯಗಳ, ಚಂದನಗಳ ಮತ್ತು ಧೂಪಗಳ ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಪರಿಮಳವನ್ನು ಹೊತ್ತು, ಆ ಪರಿಮಳಗಳು ಬೆರೆತ ಸುಗಂಧವಾಯುವು ಆಗ ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಬೀಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಶ್ಯಾಮವರ್ಣದವರು, ಕೆಲವರು ಬೆಳ್ಳಗಿನವರು, ಕೆಲವರು ಕಪ್ಪಗಿನವರು, ಕೆಲವರು ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದ ಮೈಯವರು — ಹೀಗೆ ಪ್ರಮದೆಯರು ರಾಕ್ಷಸನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ನಿದ್ರೆಗೆ ವಶರಾದುದರಿಂದ ಮದನನಿಂದ ಮೂರ್ಛಿತವಾದ ಅವರ ರೂಪವು ಮುದುಡಿಕೊಂಡ ಕಮಲಿನಿಗಳಂತೆ ಇತ್ತು. ಹೀಗೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಕಪಿಯು ರಾವಣನ ಇಡೀ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಒಂದಿಷ್ಟೂ ಬಿಡದೆ ನೋಡಿದನು; ಆದರೆ ಜಾನಕಿಯನ್ನು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿವೆ. ಪಾನಪಾತ್ರೆಗಳು ಕೆಲವೆಡೆ ತುಂಬಿರುವುದು, ಕೆಲವೆಡೆ ಅರ್ಧವಿರುವುದು, ಕೆಲವೆಡೆ ಖಾಲಿಯಾಗಿರುವುದು — ಇದು ರಾತ್ರಿಯ ಉತ್ಸವದ ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತ ಮುಕ್ತಾಯವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ. ಸ್ತ್ರೀಯರ ವರ್ಣಭೇದ — ಶ್ಯಾಮವರ್ಣದವರು, ಗೌರವರ್ಣದವರು, ಕಪ್ಪಗಿನವರು, ಚಿನ್ನದ ಕಾಂತಿಯವರು — ರಾವಣನು ಅವರನ್ನು ಎಲ್ಲ ದೇಶಗಳಿಂದಲೂ ತಂದಿದ್ದನು ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ ‘ಕ್ವಚಿತ್ ಪ್ರಭಿನ್ನೈಃ ಕರಕೈಃ’ (ಕೆಲವೆಡೆ ಒಡೆದ ಕರಕಗಳಿಂದ) ಎಂಬ ಎರಡು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಅವು ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ‘ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಒಂದಿಷ್ಟೂ ಬಿಡದೆ ... ಜಾನಕಿಯನ್ನು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವು ಹುಡುಕಾಟದ ಒಂದು ಹಂತದ ಮುಕ್ತಾಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅಂತಃಪುರವೆಲ್ಲ ನೋಡಲಾಯಿತು, ಆದರೆ ಗುರಿ ದೊರಕಲಿಲ್ಲ. ಪರಿಮಳದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನದ ಉಲ್ಲೇಖ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಈ ದೃಶ್ಯವೆಲ್ಲವೂ ವಿಮಾನದ ಒಳಗೇ ಇದೆ ಎಂಬುದು ನೆನಪಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಸ್ತ್ರೀಯರು ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಅದಲುಬದಲು ಮಾಡಿಕೊಂಡ ವರ್ಣನೆ ನಿದ್ರೆಯ ಮತ್ತು ಮದದ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಪಾತ್ರೆಗಳಿಂದ ಶಯ್ಯೆಗಳಿಗೆ, ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ, ಪರಿಮಳಕ್ಕೆ — ಹೀಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಇಡೀ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತದೆ; ಯಾವ ಸ್ಥಳವೂ ಪರೀಕ್ಷಿಸದೆ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಅಶೇಷೇಣ’ (ಒಂದಿಷ್ಟೂ ಬಿಡದೆ) ಎಂಬ ಪದವು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಲ್ಲ, ಅವನ ಪರಿಶ್ರಮದ ಯಥಾರ್ಥ ವರ್ಣನೆ. ಆದರೂ ಫಲ ಶೂನ್ಯ — ಇದು ನಿರಾಶೆಯ ಬೀಜ; ಅದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.
ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾಕಪಿಯು ಧರ್ಮಭೀತಿಯಿಂದ ಶಂಕಿತನಾಗಿ ದೊಡ್ಡ ಶಂಕೆಗೆ ಒಳಗಾದನು. ‘ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವ ಪರಸ್ತ್ರೀಯರ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಹೀಗೆ ನೋಡುವುದು ನನಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಧರ್ಮಲೋಪವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿ ಹಿಂದೆಂದೂ ಪರಸ್ತ್ರೀಯರ ಮೇಲೆ ಹರಿದಿರಲಿಲ್ಲ; ಇಲ್ಲಿಯಾದರೋ ಪರನ ಪತ್ನಿಯರ ಈ ಸಮೂಹವನ್ನು ನಾನು ನೋಡಿದ್ದೇನೆ.’ ಅನಂತರ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾದ ಆ ಮನಸ್ವಿಗೆ ಕಾರ್ಯದ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಬೇರೊಂದು ಚಿಂತನೆ ಹುಟ್ಟಿತು. ‘ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಮಲಗಿರುವ ರಾವಣನ ಸ್ತ್ರೀಯರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ನಾನು ನೋಡಿದ್ದೇನೆ ನಿಜ; ಆದರೂ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ವಿಕಾರ ಉಂಟಾಗಿಲ್ಲ. ಶುಭ-ಅಶುಭ ಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗೆ ಮನಸ್ಸೇ ಕಾರಣ; ಅದು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ. ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಬೇರೆಲ್ಲಿಯೂ ನಾನು ಹುಡುಕಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಹುಡುಕುವಾಗ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಯಾವಾಗಲೂ ಸ್ತ್ರೀಯರ ನಡುವೆಯೇ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತಾರೆ.’ ಈ ಭಾಗವು ಸರ್ಗದ ಹೃದಯ. ಹನುಮಂತನು ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿ, ಧರ್ಮಜ್ಞ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವ ಪರಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ನೋಡುವುದೂ ತನಗೆ ದೋಷವಾದೀತು ಎಂಬುದು ಅವನ ಶಂಕೆ. ಆದರೆ ಅವನು ಧರ್ಮದ ಮೂಲವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ಕರ್ಮವಲ್ಲ, ಕರ್ಮವನ್ನು ಪ್ರೇರಿಸುವ ಭಾವವೇ ಧರ್ಮ-ಅಧರ್ಮಗಳನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸು ನಿರ್ವಿಕಾರವಾಗಿದ್ದರೆ ನೋಡುವುದೂ ನಿರ್ದೋಷ; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಆ ನೋಟವು ಸ್ವಾಮಿಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ನಡೆದಾಗ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ಅದೇ ಭಾವವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ‘ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ರಾಗವಾಗಲಿ ದ್ವೇಷವಾಗಲಿ ಇಲ್ಲ.’ ಈ ವಿವೇಕವು ಗೀತೆಯ ನಿಷ್ಕಾಮಕರ್ಮಸಿದ್ಧಾಂತದ ಪೂರ್ವರೂಪದಂತಿದೆ. ‘ಕಾಮಂ ದೃಷ್ಟಾ ಮಯಾ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ದೃಷ್ಟಾ’ (ನನ್ನಿಂದ ನೋಡಲ್ಪಟ್ಟರು — ಕರ್ಮಣಿ ಕೃದಂತ), ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ದೃಷ್ಟ್ವಾ’ (ನೋಡಿ); ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಅರ್ಥ ಒಂದೇ. ಈ ಚಿಂತನೆಯ ಕ್ರಮ ಗಮನಾರ್ಹ — ಮೊದಲು ಶಂಕೆ, ಅನಂತರ ಆತ್ಮನಿರೀಕ್ಷಣೆ, ಅನಂತರ ತತ್ತ್ವವಿಚಾರ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ ನಿರ್ಣಯ. ಹನುಮಂತನು ಕೇವಲ ವೀರನಲ್ಲ, ಧರ್ಮದ ಸೂಕ್ಷ್ಮಗಳನ್ನು ಅರಿತ ಚಿಂತಕನೂ ಹೌದು. ‘ನಿಶ್ಚಿತೈಕಾಂತಚಿತ್ತಸ್ಯ’ (ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ಏಕಾಗ್ರವಾದ ಚಿತ್ತವುಳ್ಳವನ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಅವನ ಏಕಾಗ್ರತೆಯನ್ನು — ರಾಮಕಾರ್ಯದಲ್ಲೇ ಮನಸ್ಸು ನೆಲೆಗೊಂಡಿರುವುದನ್ನು — ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ನೋಟ ಕಾಮಪ್ರೇರಿತವಲ್ಲ, ಕರ್ತವ್ಯಪ್ರೇರಿತ. ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಸಿದ್ಧಾಂತ — ಮನಸ್ಸೇ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಪ್ರವರ್ತಿಸುವುದು — ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ: ‘ಮನ ಏವ ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ ಕಾರಣಂ ಬಂಧಮೋಕ್ಷಯೋಃ’ (ಮನುಷ್ಯರ ಬಂಧ-ಮೋಕ್ಷಗಳಿಗೆ ಮನಸ್ಸೇ ಕಾರಣ). ಹನುಮಂತನು ಆ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ತನ್ನ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಶಂಕೆಯೂ ಅವನ ಸದಾಚಾರದ ಲಕ್ಷಣ — ಧರ್ಮವನ್ನು ಅರಿಯದವನು ಶಂಕಿಸುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಶಂಕೆ ಮತ್ತು ಅದರ ನಿವಾರಣೆ ಎರಡೂ ಅವನ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.
‘ಯಾವ ಜೀವಿಯ ಯಾವ ಜಾತಿಯೋ, ಆ ಜಾತಿಯಲ್ಲೇ ಅದನ್ನು ಹುಡುಕಲಾಗುತ್ತದೆ; ಕಳೆದುಹೋದ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಹೆಣ್ಣುಜಿಂಕೆಗಳ ನಡುವೆ ಹುಡುಕಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾವಣನ ಈ ಇಡೀ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ನಾನು ಶುದ್ಧ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಹುಡುಕಿದ್ದೇನೆ; ಆದರೆ ಜಾನಕಿ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ದೇವಕನ್ಯೆಯರನ್ನೂ ಗಂಧರ್ವಕನ್ಯೆಯರನ್ನೂ ನಾಗಕನ್ಯೆಯರನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಹನುಮಂತನು ಜಾನಕಿಯನ್ನು ಕಾಣಲೇ ಇಲ್ಲ. ಅವಳನ್ನು ಕಾಣದೆ, ಇತರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ವೀರಕಪಿಯು ಅಲ್ಲಿಂದ ಸರಿದು ಹೊರಡಲು ಉಪಕ್ರಮಿಸಿದನು. ಆ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಮಾರುತಿಯು ಮತ್ತೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ಪಾನಭೂಮಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಅವಳನ್ನು ಹುಡುಕಲು ತೊಡಗಿದನು. ‘ಯಸ್ಯ ಸತ್ತ್ವಸ್ಯ ಯಾ ಯೋನಿಃ’ (ಯಾವ ಜೀವಿಯ ಯಾವ ಜಾತಿಯೋ) ಎಂಬ ನ್ಯಾಯವು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ — ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಜಿಂಕೆಗಳ ನಡುವೆ, ಪಕ್ಷಿಯನ್ನು ಪಕ್ಷಿಗಳ ನಡುವೆ ಹುಡುಕುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಸ್ತ್ರೀಯರ ನಡುವೆಯೇ. ಇದರಿಂದ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಕರ್ಮದ ಔಚಿತ್ಯವನ್ನು ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಶುದ್ಧೇನ ಮನಸಾ’ (ಶುದ್ಧ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ) ಎಂಬ ಪದವು ಅವನ ಆತ್ಮಪರೀಕ್ಷೆಯ ಫಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ನಿರಾಶನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಯತ್ನಮ್ ಆಶ್ರಿತಃ’ (ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದವನಾಗಿ) — ಮತ್ತೆ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಲವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಅದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಹುಡುಕಾಟಕ್ಕೆ ಸೇತುವೆ. ನಲವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಸ್ಥಾತುಮ್’ ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಣದ ಪಾಠ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಧ್ಯಾತುಮ್’ — ಅರ್ಥ ಭಿನ್ನ: ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಹೊರಡಲು’, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಚಿಂತಿಸಲು’. ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಪರಿಮಾರ್ಗತೇ’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಪರಿಮಾರ್ಗ್ಯತೇ’; ಮುದ್ರಣದ ರೂಪವನ್ನೇ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹುಡುಕಾಟದ ಮೊದಲ ದೀರ್ಘ ಹಂತ — ರಾವಣನ ಅಂತಃಪುರ ಮತ್ತು ಪಾನಶಾಲೆ — ಮುಕ್ತಾಯವಾಯಿತು. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಇತರ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು — ಲತಾಗೃಹಗಳು, ಚಿತ್ರಶಾಲೆಗಳು, ನಿಶಾಗೃಹಗಳು — ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿಯೂ ನಿರಾಶನಾಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಶ್ರೀಮಾನ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ನಿರಾಶೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಅವನ ತೇಜಸ್ಸು ಕುಂದಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ‘ಯತ್ನಮ್ ಆಶ್ರಿತಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ‘ಅನಿರ್ವೇದಃ ಶ್ರಿಯೋ ಮೂಲಮ್’ (ಬೇಸರಗೊಳ್ಳದಿರುವುದೇ ಐಶ್ವರ್ಯದ ಮೂಲ) ಎಂಬ ವಚನದ ಪೂರ್ವಸೂಚನೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकादशः सर्गः॥ ११॥