ಸರ್ಗ
ಮಲಗಿದ ರಾವಣನ ಮತ್ತು ಅವನ ಪತ್ನಿಯರ ದರ್ಶನ, ಮಂಡೋದರಿಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯೆಂಬ ಶಂಕೆ
ಸ್ಫಟಿಕದ ಶಯನಾಸನ, ಮಲಗಿದ ರಾವಣನ ರೂಪ, ಅವನ ಭುಜಗಳು ಉಸಿರು ಮತ್ತು ಎದೆ, ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ಅಪ್ಪಿ ಮಲಗಿದ ಸ್ತ್ರೀಯರು, ಮಂಡೋದರಿಯ ದರ್ಶನ, ಸೀತೆಯೆಂಬ ಶಂಕೆಯಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಹರ್ಷ
ಅಲ್ಲಿ ಅತ್ತಿತ್ತ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನು ದಿವ್ಯಸದೃಶವಾದ, ಮುಖ್ಯವಾದ, ಸ್ಫಟಿಕದ, ರತ್ನಭೂಷಿತವಾದ ಶಯನಾಸನವನ್ನು ಕಂಡನು. ಅದು ದಂತ-ಚಿನ್ನಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ ವೈಡೂರ್ಯಮಯ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಸನಗಳಿಂದಲೂ, ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಹಾಸುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಹಾಮೌಲ್ಯದ ವಸ್ತುಗಳಿಂದಲೂ ಸಂಪನ್ನವಾಗಿತ್ತು. ಅದರ ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ತಾರಾಧಿಪತಿ ಚಂದ್ರನಂತಿದ್ದ ಬಿಳಿಯ ಛತ್ರವನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು. ಚಿನ್ನದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ, ಚಿತ್ರಭಾನುವಾದ ಅಗ್ನಿಗೆ ಸಮಾನ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ, ಅಶೋಕಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಹರಡಲ್ಪಟ್ಟ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಸನವನ್ನೂ ಕಂಡನು. ಕೈಯಲ್ಲಿ ಚಾಮರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಅದಕ್ಕೆ ಸುತ್ತಲೂ ಬೀಸುತ್ತಿದ್ದರು; ಅದು ವಿವಿಧ ಗಂಧಗಳಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧೂಪದಿಂದ ಧೂಪಿತವಾಗಿತ್ತು. ಶ್ರೇಷ್ಠ ಹಾಸುಗಳಿಂದ ಹಾಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಕುರಿಯ ಚರ್ಮಗಳಿಂದ ಹೊದಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಹೂಮಾಲೆಗಳ ಸರಗಳಿಂದ ಸುತ್ತಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ‘ಶಯನಾಸನಮ್’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ‘ಮಂಚವನ್ನು ಹಾಕುತ್ತಿದ್ದ ವೇದಿಕೆ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ — ಅಂದರೆ ಸ್ಫಟಿಕದ ವೇದಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಇರಿಸಿದ ಮಂಚ. ಛತ್ರ, ಚಾಮರಗಳು, ಧೂಪ, ಮಾಲೆಗಳು — ಇವು ರಾಜಚಿಹ್ನೆಗಳು; ರಾವಣನ ಶಯ್ಯೆಯೂ ಸಿಂಹಾಸನದಂತೆ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅಶೋಕಮಾಲೆಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮುಂದೆ ಅಶೋಕವನಿಕೆಯಲ್ಲೇ ಸೀತೆ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತಾಳೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಇದು ಕವಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸಂಕೇತದಂತಿದೆ. ಕವಿ ಮೊದಲು ಶಯ್ಯೆಯನ್ನು, ಆಮೇಲೆ ಮಲಗಿದವನನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹೀಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಕೇಂದ್ರದತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪಾನಶಾಲೆಯ ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸಾಮಾನ್ಯ ವರ್ಣನೆ ಇತ್ತು; ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಶಾಲೆಯ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಾನವನ್ನು — ರಾವಣನ ಶಯ್ಯೆಯನ್ನು — ತಲುಪುತ್ತಾನೆ. ಸ್ಫಟಿಕದ ಬಿಳುಪು, ರತ್ನಗಳ ದೀಪ್ತಿ, ದಂತ-ಚಿನ್ನಗಳ ಚಿತ್ರಕಲೆ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿವೆ. ಛತ್ರ ಚಂದ್ರನಂತೆ, ಆಸನ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ — ಹೀಗೆ ಶೀತ ಮತ್ತು ಉಷ್ಣದ ಉಪಮಾನಗಳ ಸನ್ನಿಧಾನ. ಕುರಿಯ ಚರ್ಮದ ಹಾಸು ಚಳಿ ತಡೆಯಲು, ಧೂಪ ಗಂಧಕ್ಕಾಗಿ, ಬೀಸಣಿಗೆಗಳು ಗಾಳಿಗಾಗಿ — ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಸುಖಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆ. ಹೀಗೆ ಶಯ್ಯೆಯ ವೈಭವವನ್ನು ಕಂಡು ಹನುಮಂತನು ಅದರ ಒಡೆಯನನ್ನು ನೋಡಲು ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ. ಶಯನಾಸನದ ಸ್ಫಟಿಕತ್ವ ಅದರ ಪಾರದರ್ಶಕತೆಯನ್ನೂ ತಂಪನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ರತ್ನಭೂಷಣವಾದರೋ ರಾಜವೈಭವ. ಇದೆಲ್ಲವೂ ರಾವಣನ ಭೋಗಪ್ರಿಯತೆಯ ಪ್ರಮಾಣ. ಎರಡನೆಯ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಆಸನಗಳ ಮತ್ತು ಛತ್ರದ ವರ್ಣನೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದೆ.
ಆ ಶಯ್ಯೆಯ ಮೇಲೆ ಮೇಘದಂತಿದ್ದ, ಉಜ್ಜ್ವಲವಾಗಿ ಹೊಳೆಯುವ ಕುಂಡಲಗಳುಳ್ಳ, ಕೆಂಪು ಕಣ್ಣುಗಳ, ಮಹಾಬಾಹುವಾದ, ಚಿನ್ನದ ಜರಿಯ ವಸ್ತ್ರ ಧರಿಸಿದ ರಾವಣನನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು. ಸುಗಂಧಭರಿತ ಕೆಂಪು ಚಂದನವನ್ನು ಲೇಪಿಸಿಕೊಂಡ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ ಅವನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಧ್ಯೆಯ ಕೆಂಪಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಮಿಂಚಿನ ಗೆರೆಯುಳ್ಳ ಮೋಡದಂತಿದ್ದನು. ದಿವ್ಯ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಆವೃತನಾದ, ಸುರೂಪಿಯಾದ, ಇಷ್ಟರೂಪಧಾರಿಯಾದ ಅವನು ಮರಗಳು, ವನಗಳು, ಪೊದೆಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ, ಮಲಗಿರುವ ಮಂದರಪರ್ವತದಂತೆ ಹೊಳೆದನು. ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ರೀಡಿಸಿ ವಿರಮಿಸಿದ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಭೂಷಿತನಾದ, ರಾಕ್ಷಸಕನ್ಯೆಯರಿಗೆ ಪ್ರಿಯನಾದ, ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಸುಖ ನೀಡುವ, ಕುಡಿದು ವಿರಮಿಸಿದ, ಹೊಳೆಯುವ ಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದ ವೀರನಾದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನನ್ನು ಮಹಾಕಪಿ ಕಂಡನು. ಸರ್ಪದಂತೆ ಬುಸುಗುಟ್ಟುತ್ತಿದ್ದ ರಾವಣನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿದ ವಾನರೋತ್ತಮನು ಅತ್ಯಂತ ಉದ್ವಿಗ್ನನಾಗಿ, ಬಹಳ ಹೆದರಿದವನಂತೆ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಸರಿದನು. ಅನಂತರ ಮೇಲೇರುವ ಮೆಟ್ಟಿಲನ್ನು ತಲುಪಿ ಇನ್ನೊಂದು ವೇದಿಕೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಆ ಮಹಾಕಪಿ ಮದ್ಯಮತ್ತನಾದ ರಾಕ್ಷಸಶಾರ್ದೂಲನನ್ನು ನೋಡತೊಡಗಿದನು. ಮಲಗಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಆ ಸುಂದರ ಶಯ್ಯೆ, ಮದಗಜವೊಂದು ಮಲಗಿರುವ ದೊಡ್ಡ ಝರಿಬೆಟ್ಟದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಮೇಘ, ಮಂದರ, ಸರ್ಪ, ಮದಗಜ — ಎಲ್ಲ ಉಪಮೆಗಳೂ ರಾವಣನ ವಿಶಾಲತೆಯನ್ನೂ ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣವನ್ನೂ ಬಲವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಹನುಮಂತನ ಭಯ ‘ಸುಭೀತವತ್’ — ಹೆದರಿದವನಂತೆ, ನಿಜವಾಗಿ ಹೆದರಿದವನಲ್ಲ; ಅವನು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ದೂರ ಸರಿದು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಶತ್ರುವನ್ನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಾತ್ತಾಗಿ ಕಂಡರೂ ಅವನು ಆಕ್ರಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಕಾರ್ಯ ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆ, ಯುದ್ಧವಲ್ಲ. ಇದು ಹನುಮಂತನ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯ ಮತ್ತು ಸಂಯಮದ ಪ್ರಮಾಣ. ‘ಕ್ಷೀಬಮ್’ (ಮದ್ಯಮತ್ತ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾವಣನ ಮದ್ಯದ ಮತ್ತು ಸ್ಪಷ್ಟ — ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಸುಪ್ತಮ್’ (ಮಲಗಿದ) ಎಂಬ ಪಾಠ. ರಾವಣನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಂಪುಬಣ್ಣ ಪ್ರಧಾನ — ಕೆಂಪು ಕಣ್ಣುಗಳು, ಕೆಂಪು ಚಂದನ, ಸಂಧ್ಯೆಯ ಕೆಂಪಿನ ಮೋಡ; ಇದು ಅವನ ಕ್ರೋಧದ ಮತ್ತು ಹಿಂಸೆಯ ಸೂಚಕ. ‘ಕಾಮರೂಪಿಣಮ್’ (ಇಷ್ಟರೂಪಧಾರಿ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ಮಾಯಾಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನು ಸೀತಾಪಹರಣದಲ್ಲಿ ಪರಿವ್ರಾಜಕನ ವೇಷ ಧರಿಸಿದ್ದನು. ‘ರಾಕ್ಷಸಾನಾಂ ಸುಖಾವಹಮ್’ (ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಸುಖ ನೀಡುವವನು) — ಅವನು ತನ್ನವರಿಗೆ ಪ್ರಿಯನಾದ ರಾಜ, ಅವರಿಗೆ ಸುಖದಾಯಕ. ಹನುಮಂತನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಶತ್ರು ಕೇವಲ ದುಷ್ಟನಲ್ಲ, ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯೂ ಸುಂದರನೂ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಹೌದು. ಝರಿಬೆಟ್ಟದ ಉಪಮೆ — ಮದಗಜ ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿರುವಂತೆ ರಾವಣ ಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ — ಅವನ ಗೌರವವನ್ನೂ ಮದಗಂಧವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
ಅವನು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ, ಚಿನ್ನದ ತೋಳ್ಬಂದಿಗಳಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ, ಚಾಚಿಕೊಂಡಿದ್ದ, ಇಂದ್ರಧ್ವಜಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಭುಜಗಳನ್ನು ಕಂಡನು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಐರಾವತದ ದಂತಾಗ್ರಗಳ ಒತ್ತಡದಿಂದ ಆದ ಗಾಯಗಳಿದ್ದವು; ಅವುಗಳ ದಪ್ಪ ಹೆಗಲುಗಳು ವಜ್ರದಿಂದ ಗೀರಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು, ವಿಷ್ಣುಚಕ್ರದಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಪುಷ್ಟವಾದ, ಸಮವಾಗಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ಹೆಗಲುಗಳುಳ್ಳ, ಹೊಂದಿಕೊಂಡ, ಬಲಿಷ್ಠವಾದ, ಸುಲಕ್ಷಣವಾದ ಉಗುರು-ಹೆಬ್ಬೆರಳುಗಳುಳ್ಳ, ಸುಂದರ ಉಂಗುರಗಳಿಂದ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಗಟ್ಟಿಯಾದ, ಅಗುಳಿಯ ಆಕಾರದ, ದುಂಡಗಿನ, ಆನೆಯ ಸೊಂಡಿಲಿನಂತಿರುವ ಆ ಭುಜಗಳು ಬೆಳ್ಳಗಿನ ಶಯ್ಯೆಯ ಮೇಲೆ ಐದು ಹೆಡೆಯ ಎರಡು ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ಚಾಚಿಕೊಂಡಿದ್ದವು. ಮೊಲದ ರಕ್ತದ ಬಣ್ಣದ, ಅತಿ ತಂಪಾದ, ಸುಗಂಧಭರಿತವಾದ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಚಂದನದಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಲೇಪಿತವಾದ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಉತ್ತಮ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ಒತ್ತಲ್ಪಟ್ಟ, ಉತ್ತಮ ಗಂಧಗಳಿಂದ ಸೇವಿತವಾದ, ಯಕ್ಷ-ಪನ್ನಗ-ಗಂಧರ್ವ-ದೇವ-ದಾನವರನ್ನು ಅಳಿಸುವ ಆ ಬಾಹುಗಳು ಅವು. ಶಯ್ಯೆಯ ಮೇಲೆ ನೆಲೆಸಿದ್ದ ಆ ಬಾಹುಗಳನ್ನು ಮಂದರದ ನಡುವೆ ಮಲಗಿರುವ ಕೋಪಗೊಂಡ ಎರಡು ಮಹಾಸರ್ಪಗಳಂತೆ ಕಪಿ ಕಂಡನು. ತುಂಬುಗೊಂಡ ಆ ಎರಡು ಭುಜಗಳಿಂದ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನು ಎರಡು ಶಿಖರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಂದರದಂತೆ, ಪರ್ವತಸದೃಶನಾಗಿ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಶಯನಾಗಾರದಲ್ಲಿ ರಾವಣನಿಗೆ ಒಂದೇ ಮುಖ, ಎರಡೇ ಬಾಹುಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಯುದ್ಧ ಮುಂತಾದ ವಿಶೇಷ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಅವನು ತನ್ನಿಚ್ಛೆಯಿಂದ ಹತ್ತು ಮುಖ ಇಪ್ಪತ್ತು ಭುಜಗಳುಳ್ಳವನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಭುಜಗಳ ಮೇಲಿನ ಗಾಯಗಳು ರಾವಣನ ಹಿಂದಿನ ಯುದ್ಧಗಳ ಸಾಕ್ಷಿ — ಇಂದ್ರನೊಡನೆ, ಐರಾವತದೊಡನೆ, ವಿಷ್ಣುವಿನೊಡನೆ ಅವನ ಸಂಗ್ರಾಮಗಳು. ಹೀಗೆ ಕವಿ ರಾವಣನ ಶೌರ್ಯವನ್ನು ಮರೆಮಾಚುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನು ಮಹಾ ಪ್ರತಿದ್ವಂದ್ವಿ ಎಂದು ಓದುಗನು ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ. ಉಪಮೆಗಳಲ್ಲಿ ಸರ್ಪ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ — ನಾಗ, ಐದು ಹೆಡೆಯ ಸರ್ಪಗಳು, ಕೋಪಗೊಂಡ ಮಹಾಸರ್ಪಗಳು — ಇದರಿಂದ ರಾವಣನ ಭಯಂಕರತೆಯೂ ವಿಷಮಯತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಭುಜಗಳ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಕವಿ ಎಂಟು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಬಲದ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಮುಂದೆ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇದೇ ಭುಜಗಳು ರಾಮನೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ‘ಉತ್ತಮಸ್ತ್ರೀವಿಮೃದಿತೌ’ (ಉತ್ತಮ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ಒತ್ತಲ್ಪಟ್ಟವು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಭೋಗವೂ, ‘ಯಕ್ಷಪನ್ನಗ…ರಾವಿಣೌ’ (ಯಕ್ಷ-ಪನ್ನಗಾದಿಗಳನ್ನು ಅಳಿಸುವವು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಕ್ರೌರ್ಯವೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಮಂದರದ ಎರಡು ಶಿಖರಗಳ ಉಪಮೆ ಭುಜಗಳ ಎತ್ತರವನ್ನೂ ದೃಢತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಉಂಗುರಗಳು, ಉಗುರುಗಳು, ಹೆಬ್ಬೆರಳುಗಳು ಸುಲಕ್ಷಣವಾದವು — ಸಾಮುದ್ರಿಕಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜಲಕ್ಷಣಗಳು. ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾಗಿದ್ದರೂ ರಾವಣನು ಅಧರ್ಮದಿಂದ ನಾಶವಾಗುತ್ತಾನೆ — ಇದು ರಾಮಾಯಣದ ಗೂಢ ಉಪದೇಶ. ಐರಾವತದೊಡನೆ ಯುದ್ಧ, ವಜ್ರಪ್ರಹಾರ, ವಿಷ್ಣುಚಕ್ರಪ್ರಹಾರ — ಇವು ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ರಾವಣನ ವೈರದ ಸ್ಮಾರಕಗಳು.
ಮಲಗಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ದೊಡ್ಡ ಬಾಯಿಯಿಂದ, ಮಾವು-ಪುನ್ನಾಗಗಳ ಸುಗಂಧವುಳ್ಳ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಕುಳದ ಕಂಪಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ, ರುಚಿಕರ ಅನ್ನರಸದ ಗಂಧ ಬೆರೆತ, ಮದ್ಯಗಂಧ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಉಸಿರು ಆ ಮನೆಯನ್ನೇ ತುಂಬುವಂತೆ ಹೊರಹೊಮ್ಮುತ್ತಿತ್ತು. ಮುತ್ತು-ಮಣಿಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ, ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಜಾರಿದ ಚಿನ್ನದ ಕಿರೀಟದಿಂದ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಕುಂಡಲಗಳಿಂದ ಮುಖ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡನು. ಕೆಂಪು ಚಂದನ ಲೇಪಿತವಾದ ಶೋಭಾಯಮಾನ ಹಾರದಿಂದಲೂ, ಪುಷ್ಟವಾದ, ಉದ್ದವಾದ, ವಿಶಾಲವಾದ ಎದೆಯಿಂದಲೂ ಅವನು ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಬಿಳಿಯ, ಜಾರಿದ ರೇಷ್ಮೆವಸ್ತ್ರದಿಂದಲೂ, ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಹಳದಿ ಉತ್ತರೀಯದಿಂದಲೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೊದ್ದುಕೊಂಡ, ರಕ್ತದಂತೆ ಕೆಂಪು ಕಣ್ಣುಗಳ ಅವನನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು. ಉದ್ದಿನ ರಾಶಿಯಂತಿದ್ದ, ಸರ್ಪದಂತೆ ಬುಸುಗುಟ್ಟುತ್ತಿದ್ದ ಅವನು ಗಂಗೆಯ ವಿಶಾಲ ಜಲದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುವ ಆನೆಯಂತೆ ಕಂಡನು. ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲೂ ನಾಲ್ಕು ಚಿನ್ನದ ದೀಪಗಳಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದ, ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳೂ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾದ ಅವನನ್ನು ಮಿಂಚುಗಳ ಸಮೂಹದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೇಘದಂತೆ ಕಂಡನು. ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ವಿರಾಜಿತಾ’, ‘ಅಭಿವಿರಾಜಿತಾ’ ಎಂಬ ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗರೂಪಗಳು ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿವೆ — ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ವಿರಾಜತಾ’, ‘ವಕ್ಷಸಾಭಿವಿರಾಜಿತಮ್’ — ಆದರೂ ಮುದ್ರಣದ ಪಾಠವನ್ನೇ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಕಿರೀಟ ‘ಅಪವೃತ್ತ’ — ನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಜಾರಿದ್ದು; ಇದು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ವಾಸ್ತವಿಕ ಚಿತ್ರ. ಉದ್ದಿನ ರಾಶಿಯ ಉಪಮಾನ ರಾವಣನ ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣವನ್ನೂ ಸ್ಥೂಲತೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಗಂಗಾಜಲದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ ಆನೆ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅವನ ವಿಶಾಲತೆಯನ್ನೂ, ಬಿಳಿಯ ವಸ್ತ್ರದ ನಡುವಿನ ಕಪ್ಪು ಶರೀರವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ದೀಪಗಳಿಂದ ಮಿಂಚುಸಹಿತ ಮೇಘದ ಉಪಮೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ — ಬೆಳಕು ಅವನ ಸುತ್ತ, ಅವನು ನಡುವೆ ಕಪ್ಪಗೆ. ಉಸಿರಿನ ಗಂಧದ ವರ್ಣನೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿನ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಉಸಿರಿನ ವರ್ಣನೆಗೆ ಅನುರೂಪ; ಇಲ್ಲಿ ಮಾವು, ಪುನ್ನಾಗ, ಬಕುಳಗಳ ಹೂಗಂಧ, ಅನ್ನರಸದ ಗಂಧ, ಮದ್ಯಗಂಧ ಬೆರೆತಿವೆ. ‘ಪೂರಯನ್ ಇವ ತದ್ ಗೃಹಮ್’ (ಆ ಮನೆಯನ್ನು ತುಂಬುವಂತೆ) ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ ರಾವಣನ ಮಹಾಕಾಯತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಎದೆಯ ‘ಪೀನಾಯತವಿಶಾಲತೆ’ (ಪುಷ್ಟ, ಉದ್ದ, ವಿಶಾಲ) ಯೋಧನ ಲಕ್ಷಣ. ಹನುಮಂತನು ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ — ಏಕೆಂದರೆ ರಾವಣನ ಸ್ವರೂಪದ ಅರಿವನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಬೇಕು. ರೇಷ್ಮೆವಸ್ತ್ರ ಬಿಳಿ, ಉತ್ತರೀಯ ಹಳದಿ, ಶರೀರ ಕಪ್ಪು, ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೆಂಪು — ಇದು ಬಣ್ಣಗಳ ಚಿತ್ರ.
ಪ್ರಿಯಪತ್ನಿಯರುಳ್ಳ ಆ ಅತಿಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಕ್ಷಸಪತಿಯ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಪಾದಮೂಲದಲ್ಲಿದ್ದ ಪತ್ನಿಯರನ್ನೂ ಅವನು ಕಂಡನು. ಚಂದ್ರನಂತೆ ಬೆಳಗುವ ಮುಖಗಳುಳ್ಳ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕುಂಡಲಗಳಿಂದ ಭೂಷಿತರಾದ, ಬಾಡದ ಮಾಲೆ-ಆಭರಣಗಳುಳ್ಳ ಅವರನ್ನು ಕಪಿಯೂಥಪತಿ ಕಂಡನು. ನೃತ್ಯ ವಾದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕುಶಲೆಯರಾದ, ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ತೋಳು ತೊಡೆಗಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ, ಕುಳಿತಿದ್ದ ಅವರನ್ನು ಕಪಿ ಕಂಡನು. ಸ್ತ್ರೀಯರ ಕಿವಿಯ ತುದಿಗಳಲ್ಲಿ ವಜ್ರ-ವೈಡೂರ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಚಿನ್ನದ ಕುಂಡಲಗಳನ್ನೂ ತೋಳ್ಬಂದಿಗಳನ್ನೂ ಅವನು ಕಂಡನು. ಅವರ ಚಂದ್ರನಂತಿರುವ, ಸುಂದರವಾದ, ಲಲಿತ ಕುಂಡಲಗಳುಳ್ಳ ಮುಖಗಳಿಂದ ಆ ವಿಮಾನ ತಾರಾಗಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆಕಾಶದಂತೆ ವಿರಾಜಿಸಿತು. ಮದ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯ-ಕ್ರೀಡೆಗಳಿಂದ ದಣಿದ, ತೆಳುನಡುವಿನ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಎಡೆ ಸಿಕ್ಕಲ್ಲೆಲ್ಲ ನಿದ್ರಿಸಿದ್ದರು. ಪತ್ನಿಯರ ‘ಪಾದಮೂಲಗತಾಃ’ (ಪಾದಮೂಲದಲ್ಲಿರುವವರು) ಎಂಬ ಸ್ಥಿತಿ ಅವರ ಸೇವಾಭಾವವನ್ನೂ ರಾವಣನಲ್ಲಿರುವ ಅನುರಾಗವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅಮ್ಲಾನಮಾಲ್ಯಾಃ’ — ಅವರ ಮಾಲೆಗಳು ಬಾಡುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ದಿವ್ಯತ್ವದ ಲಕ್ಷಣ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲೂ ತಾರೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆಕಾಶದ ಉಪಮೆ ಇತ್ತು; ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಅದೇ ಉಪಮೆಯನ್ನು ವಿಮಾನದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಭಾಗ ಮುಂದಿನ ವಾದ್ಯವರ್ಣನೆಯ ಭೂಮಿಕೆ — ಅವರು ನೃತ್ಯವಾದ್ಯಕುಶಲೆಯರು ಎಂದು ಮೊದಲೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹನುಮಂತನು ಇವರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮುಖವನ್ನೂ ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ಏಕೆಂದರೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾವಣನ ಪತ್ನಿಯರ ನಡುವೆ ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಇರಿಸಿರಬಹುದು ಎಂಬುದು ಅವನ ಶಂಕೆ. ಆದರೆ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಪ್ರಸನ್ನರು, ಭೂಷಿತರು, ಮದಮತ್ತರು — ಸೀತೆಯ ಶೋಕದ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಇವರಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಕುಂಡಲಗಳ ಮತ್ತು ತೋಳ್ಬಂದಿಗಳ ವರ್ಣನೆ ಅವರ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ‘ವಜ್ರವೈಡೂರ್ಯಗರ್ಭಾಣಿ’ ಎಂದರೆ ರತ್ನಖಚಿತವಾದವು ಎಂದು ಅರ್ಥ. ವಿಮಾನಕ್ಕೆ ಆಕಾಶದ ಉಪಮೆ — ಪತ್ನಿಯರ ಮುಖಗಳೇ ತಾರೆಗಳು — ಹಿಂದಿನ ಉಪಮೆಯದೇ ಪುನರುಕ್ತಿ, ಇದರಿಂದ ದೃಶ್ಯದ ನಿರಂತರತೆ ಕಾಪಾಡಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಅವರು ‘ತನುಮಧ್ಯಮಾಃ’ (ತೆಳುನಡುವಿನವರು), ‘ಮದವ್ಯಾಯಾಮಖಿನ್ನಾಃ’ (ಮದ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಯಾಮದಿಂದ ದಣಿದವರು) — ನೃತ್ಯದಿಂದಲೂ ಪಾನದಿಂದಲೂ ಬಳಲಿ, ಎಡೆ ಸಿಕ್ಕಲ್ಲೇ ನಿದ್ರಿಸಿದ್ದಾರೆ; ಇದು ಮುಂದಿನ ವಿಸ್ತೃತ ವರ್ಣನೆಯ ಸಾರ.
ನೃತ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣೆಯಾದ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಸುಂದರಿ ಕೋಮಲವಾದ ಅಂಗಹಾರಗಳಿಂದ (ನೃತ್ಯಭಂಗಿಗಳಿಂದ) ತನ್ನ ಸುಂದರ ಸರ್ವಾಂಗಗಳನ್ನೂ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಿಕೊಂಡು ಮಲಗಿದ್ದಳು — ನಿದ್ರೆಯಲ್ಲೂ ನೃತ್ಯದ ಅಭಿನಯದಲ್ಲಿದ್ದಂತೆ. ಒಬ್ಬಳು ವೀಣೆಯನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಮಲಗಿ, ಮಹಾನದಿಯಲ್ಲಿ ತೇಲಿಬಂದು ದೋಣಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ಕಮಲಿನಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಳು. ಕಪ್ಪು ಕಣ್ಣುಗಳ ಮತ್ತೊಬ್ಬಳು ಕಂಕುಳಲ್ಲಿದ್ದ ಮಡ್ಡುಕ ವಾದ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಮಲಗಿ, ಎಳೆಯ ಮಗುವನ್ನು ಹೊಂದಿದ ವಾತ್ಸಲ್ಯಮಯಿ ತಾಯಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಳು. ಸುಂದರ ಸರ್ವಾಂಗಗಳ, ಸುಂದರ ಸ್ತನಗಳ ಇನ್ನೊಬ್ಬಳು ಪಟಹವನ್ನು (ಡೋಲನ್ನು) ಎದೆಗಿರಿಸಿಕೊಂಡು, ಬಹಳ ಕಾಲದ ಬಳಿಕ ಪ್ರಿಯನನ್ನು ಪಡೆದು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಕಾಮಿನಿಯಂತೆ ಮಲಗಿದ್ದಳು. ಕಮಲಲೋಚನೆಯಾದ ಒಬ್ಬಳು ವೀಣೆಯನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಪ್ರಿಯತಮ ವರನನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡ ಕಾಮಾತುರ ಕಾಮಿನಿಯಂತೆ ಮಲಗಿದ್ದಳು. ನಿಯತಳಾದ, ನೃತ್ಯನಿಪುಣೆಯಾದ ಮತ್ತೊಬ್ಬಳು ವಿಪಂಚಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು, ಪ್ರಿಯನೊಡನಿರುವ ಸುಂದರಿಯಂತೆ ನಿದ್ರೆಗೆ ವಶಳಾಗಿದ್ದಳು. ಮದದ ಕಣ್ಣುಗಳ ಇನ್ನೊಬ್ಬಳು ಚಿನ್ನದಂತಹ, ಮೃದುವಾದ, ಪುಷ್ಟವಾದ, ಮನೋಹರ ಅಂಗಗಳಿಂದ ಮೃದಂಗವನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಮಲಗಿದ್ದಳು. ಕೃಶೋದರಿಯೂ ಅನಿಂದ್ಯಳೂ ಮದದಿಂದ ದಣಿದವಳೂ ಆದ ಒಬ್ಬಳು ತೋಳುಗಳ ಕುಣಿಕೆಯ ನಡುವೆ ಕಂಕುಳಲ್ಲಿದ್ದ ಪಣವದೊಂದಿಗೆ ಮಲಗಿದ್ದಳು. ಮತ್ತೊಬ್ಬಳು ಡಿಂಡಿಮವನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಅದಕ್ಕೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡು, ಎಳೆಯ ಕರುವನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಸ್ತ್ರೀಯಂತೆ ಮಲಗಿದ್ದಳು. ಕಮಲದಳನೇತ್ರೆಯಾದ, ಮದದಿಂದ ಮೋಹಿತಳಾದ ಒಬ್ಬ ನಾರಿ ಆಡಂಬರ ವಾದ್ಯವನ್ನು ತೋಳುಗಳ ಅಪ್ಪುಗೆಯಿಂದ ಒತ್ತಿಕೊಂಡು ಮಲಗಿದ್ದಳು. ಮತ್ತೊಬ್ಬಳು ಕಲಶವನ್ನು ಉರುಳಿಸಿ ಮಲಗಿ, ವಸಂತದಲ್ಲಿ ನೀರಿನಿಂದ ಸಿಂಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ಹೂಮಾಲೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಳು. ನಿದ್ರೆಯ ಬಲಕ್ಕೆ ಸೋತ ಒಬ್ಬ ಅಬಲೆ ಚಿನ್ನದ ಕಲಶಗಳಂತಿರುವ ಸ್ತನಗಳನ್ನು ಕೈಗಳಿಂದ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಮಲಗಿದ್ದಳು. ಕಮಲದಳನೇತ್ರೆಯಾದ, ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖದ, ಮದವಿಹ್ವಲಳಾದ ಮತ್ತೊಬ್ಬಳು ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಸುಶ್ರೋಣಿಯನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿಕೊಂಡು ಮಲಗಿದ್ದಳು. ಇತರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ತ್ರೀಯರು ವಿಚಿತ್ರವಾದ ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಸ್ತನಗಳಿಂದ ಒತ್ತಿಕೊಂಡು, ಕಾಮುಕರನ್ನು ಅಪ್ಪಿದ ಕಾಮಿನಿಯರಂತೆ ಮಲಗಿದ್ದರು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಾದ್ಯವನ್ನೂ ಪ್ರಿಯತಮನ, ಶಿಶುವಿನ ಅಥವಾ ಕರುವಿನ ಉಪಮೆಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ವೀಣೆ, ಮಡ್ಡುಕ, ಪಟಹ, ವಿಪಂಚಿ, ಮೃದಂಗ, ಪಣವ, ಡಿಂಡಿಮ, ಆಡಂಬರ, ಕಲಶ. ಇದರಿಂದ ರಾವಣನ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತ-ನೃತ್ಯಗಳ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯವೂ, ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಕಲಾಕೌಶಲವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಎಲ್ಲ ಉಪಮೆಗಳೂ ಸ್ನೇಹಮಯ — ಪ್ರಿಯ, ಮಗ, ಕರು — ಇದರಿಂದ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಕೋಮಲತೆಯೂ ನಿರ್ದೋಷತೆಯೂ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತವೆ. ಇವರೆಲ್ಲರಲ್ಲೂ ಹನುಮಂತನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ವಾದ್ಯವನ್ನು ಅಪ್ಪಿ ಮಲಗಿದ ಯಾರೂ ಸೀತೆಯಾಗಿರಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ — ಅವಳು ರಾಮವಿರಹದಲ್ಲಿ ಶೋಕಮಗ್ನಳಲ್ಲವೇ. ಮೂವತ್ತಾರನೆಯ ಮತ್ತು ನಲವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ನಲವತ್ತನೆಯದು ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಕಾಚಿದ್ವೀಣಾಂ ಪರಿಷ್ವಜ್ಯ’ (ಒಬ್ಬಳು ವೀಣೆಯನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು) ಎಂಬ ಪಾದದ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ. ನಲವತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಪರಿವಿದ್ಧ್ಯ’ ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಣದ ಪಾಠ, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಪರಿಪೀಡ್ಯ’ (ಒತ್ತಿಕೊಂಡು); ನಲವತ್ತಾರನೆಯದರಲ್ಲೂ ‘ಅಪವಿದ್ಧ್ಯ’ ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಣದ ಪಾಠ. ವೀಣೆ ಕಮಲಿನಿಯಂತೆ, ಮಡ್ಡುಕ ಎಳೆಯ ಮಗನಂತೆ, ಪಟಹ ಬಹುಕಾಲದ ಬಳಿಕ ಸಿಕ್ಕ ಪ್ರಿಯನಂತೆ, ಡಿಂಡಿಮ ಕರುವಿನಂತೆ — ಹೀಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಾದ್ಯದ ಆಕಾರವೂ ಸ್ತ್ರೀಯ ಭಂಗಿಯೂ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಕಲಶವನ್ನು ಉರುಳಿಸಿದ ಉಪಮೆಯೂ ಸುಂದರ — ನೀರಿನಿಂದ ಸಿಂಪಡಿಸಿದ ಹೂಮಾಲೆಯಂತೆ ಅವಳು ಒದ್ದೆ ವಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದಾಳೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಹೂಜಿಯನ್ನು ಉರುಳಿಸಿ ಒದ್ದೆಯಾದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಈ ವಾದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ತಂತಿವಾದ್ಯಗಳು — ವೀಣೆ, ವಿಪಂಚಿ; ಕೆಲವು ಚರ್ಮವಾದ್ಯಗಳು — ಮೃದಂಗ, ಪಣವ, ಪಟಹ, ಡಿಂಡಿಮ, ಮಡ್ಡುಕ, ಆಡಂಬರ. ಹೀಗೆ ರಾತ್ರಿಯ ಸಂಗೀತಗೋಷ್ಠಿಯ ಬಳಿಕ ಎಲ್ಲರೂ ಎಲ್ಲಿದ್ದರೋ ಅಲ್ಲೇ ಮಲಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಚಿತ್ರ.
ಅವರಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಹಾಕಿದ್ದ ಸುಂದರ ಶಯ್ಯೆಯ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದ್ದ ರೂಪಸಂಪನ್ನೆಯಾದ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಕಪಿ ಕಂಡನು. ಮುತ್ತು-ಮಣಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಭೂಷಿತಳಾದ, ತನ್ನ ಶೋಭೆಯಿಂದ ಆ ಉತ್ತಮ ಭವನವನ್ನೇ ಅಲಂಕರಿಸುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ ಅವಳನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು. ಗೌರವರ್ಣದ, ಚಿನ್ನದ ಕಾಂತಿಯ, ರಾವಣನಿಗೆ ಪ್ರಿಯಳಾದ, ಅಂತಃಪುರದ ಒಡತಿಯಾದ, ಸುಂದರರೂಪಿಣಿಯಾದ ಮಂಡೋದರಿ ಅಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುವುದನ್ನು ಕಪಿ ಕಂಡನು. ಭೂಷಿತಳಾದ ಅವಳನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ಮಾರುತಾತ್ಮಜನು ಅವಳ ರೂಪ-ಯೌವನ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ನೋಡಿ ‘ಇವಳೇ ಸೀತೆ’ ಎಂದು ತರ್ಕಿಸಿದನು; ಮಹಾಹರ್ಷದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕಪಿಯೂಥಪತಿ ಆನಂದಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಅವನು ತೋಳು ತಟ್ಟಿದನು, ಬಾಲವನ್ನು ಚುಂಬಿಸಿದನು, ಆನಂದಿಸಿದನು, ಆಟವಾಡಿದನು, ಹಾಡಿದನು, ಅತ್ತಿತ್ತ ಓಡಾಡಿದನು, ಕಂಬಗಳನ್ನು ಏರಿದನು, ನೆಲಕ್ಕೆ ಧುಮುಕಿದನು — ಕಪಿಗಳ ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತ. ಐವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಕೊನೆಯದು ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ. ಮಂಡೋದರಿಯ ಏಕಾಂತಶಯನ, ಅವಳ ರಾಜಮಹಿಷೀತ್ವ, ರೂಪ ಇವನ್ನು ಕಂಡು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಉಂಟಾದ ಭ್ರಮೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ — ಸೀತೆಯೂ ರಾಜಪುತ್ರಿ, ರೂಪವತಿ, ವಿಶಿಷ್ಟಳು. ಈ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಮಹಾಕಪಿಯೂ ವಾನರಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಕವಿಯ ಹಾಸ್ಯರಸದ ಮತ್ತು ಮಾನವೀಯತೆಯ ಉದಾಹರಣೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನೇ ತನ್ನ ಭ್ರಮೆಯನ್ನು ತಿದ್ದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಮಂಡೋದರಿ ‘ಗೌರೀ’ (ಗೌರವರ್ಣದವಳು), ‘ಕನಕವರ್ಣಾಭಾ’ (ಚಿನ್ನದ ಕಾಂತಿಯವಳು), ‘ಇಷ್ಟಾ’ (ಪ್ರಿಯಳು) — ರಾವಣನ ಪ್ರಿಯತಮೆ, ಅಂತಃಪುರದ ಒಡತಿ. ಅವಳ ಶಯನ ಇತರರಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ‘ಏಕಾಂತವಿನ್ಯಸ್ತ’ ಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ — ಇದು ಅವಳ ಪಟ್ಟಮಹಿಷೀತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ತರ್ಕ — ‘ರೂಪಯೌವನಸಂಪದಾ’ (ರೂಪ-ಯೌವನ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ) — ರಾಮನಿಂದ ಕೇಳಿದ್ದ ಸೀತೆಯ ವರ್ಣನೆಯೊಡನೆ ಮಂಡೋದರಿಯ ರೂಪ ಹೊಂದುತ್ತಿರುವಂತೆ ತೋರಿತು. ಆದರೆ ಅವನು ಕೇವಲ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿದನು, ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನಲ್ಲ; ರಾಮನಿಂದ ಅಗಲಿದ ಸೀತೆ ಭೂಷಿತಳಾಗಿ ಸುಖವಾಗಿ ಮಲಗಿರುವುದು ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮುಂದೆ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಐವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳು — ಆಸ್ಫೋಟಯಾಮಾಸ (ತೋಳು ತಟ್ಟಿದನು), ಚುಚುಂಬ (ಚುಂಬಿಸಿದನು), ನನಂದ (ಆನಂದಿಸಿದನು), ಚಿಕ್ರೀಡ (ಆಡಿದನು), ಜಗೌ (ಹಾಡಿದನು), ಜಗಾಮ (ಓಡಾಡಿದನು), ಅರೋಹತ್ (ಏರಿದನು), ನಿಪಪಾತ (ಧುಮುಕಿದನು) — ವೇಗದ ಗತಿಯಿಂದ ಆನಂದದ ಆವೇಗವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ಹರ್ಷ ಕ್ಷಣಿಕ, ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ವಿವೇಕದಿಂದ ಇವಳು ಸೀತೆಯಾಗಿರಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೂ ಈ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಅವನ ಉತ್ಸಾಹ ಅವನ ರಾಮಭಕ್ತಿಯ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯನಿಷ್ಠೆಯ ಪ್ರಮಾಣ — ಸೀತೆ ಸಿಕ್ಕಳೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಅವನು ತನ್ನನ್ನೇ ಮರೆಯುತ್ತಾನೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे दशमः सर्गः॥ १०॥