॥वाल्मीकिरामायणम् ಸುಂದರಕಾಂಡ · 9ನೇ ಸರ್ಗ

ಸುಂದರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ರಾವಣಭವನ, ಪುಷ್ಪಕ, ಪಾನಶಾಲೆ ಮತ್ತು ಮಲಗಿದ ಸ್ತ್ರೀಯರ ದರ್ಶನ

ರಾವಣನ ಮಹಾಭವನ, ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನದ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ಆರೋಹಣ, ದಿವ್ಯಶಾಲೆ, ಮಲಗಿದ ಸಾವಿರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಾರಿಯರು, ತಾರೆಗಳ ನಡುವಣ ಚಂದ್ರನಂತೆ ರಾವಣ, ಸೀತೆಯ ವಿಶಿಷ್ಟತೆಯ ಚಿಂತನೆ

ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಲಯದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಾರುತಾತ್ಮಜ ಹನುಮಂತನು ನಿರ್ಮಲವಾದ, ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಭವನವನ್ನು ಕಂಡನು. ಅರ್ಧ ಯೋಜನ ಅಗಲವೂ ಒಂದು ಯೋಜನ ಉದ್ದವೂ ಇದ್ದ, ಅನೇಕ ಪ್ರಾಸಾದಗಳಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದ ಅದು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಭವನವಾಗಿತ್ತು. ವಿಶಾಲನೇತ್ರೆಯಾದ ವೈದೇಹಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತ ಶತ್ರುಸೂದನನಾದ ಹನುಮಂತನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸುತ್ತಾಡಿದನು. ಉತ್ತಮವಾದ ರಾಕ್ಷಸಾವಾಸವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸುತ್ತ ಶೋಭಾಯಮಾನನಾದ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ನಿವಾಸವನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ಅದು ನಾಲ್ಕು ದಂತಗಳ ಮತ್ತು ಮೂರು ದಂತಗಳ ಆನೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿತ್ತು, ಇಕ್ಕಟ್ಟಿಲ್ಲದ್ದಾಗಿತ್ತು, ಆಯುಧಗಳನ್ನೆತ್ತಿದ ರಕ್ಷಕರಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿತ್ತು. ರಾವಣನ ಪತ್ನಿಯರಾದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದಲೂ, ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಅಪಹರಿಸಿ ತಂದ ರಾಜಕನ್ಯೆಯರಿಂದಲೂ ಆವೃತವಾದ ಆ ನಿವಾಸ, ಮೊಸಳೆ, ಮಕರ, ತಿಮಿಂಗಿಲ, ಮೀನುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ವಾಯುವೇಗದಿಂದ ಅಲ್ಲೋಲಕಲ್ಲೋಲವಾದ, ಸರ್ಪಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸಾಗರದಂತೆ ಕಂಡಿತು. ವೈಶ್ರವಣನಲ್ಲಿ, ಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ, ಹರಿವಾಹನನಾದ ಇಂದ್ರನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ರಮ್ಯವಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ರಾವಣನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯವೂ ಅಗಲದೆ ನೆಲೆಸಿದ್ದಳು. ಕುಬೇರನ, ಯಮನ, ವರುಣನ ಸಮೃದ್ಧಿ ಎಂಥದೋ ಅಂಥದೇ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದ ಸಮೃದ್ಧಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿತ್ತು. ಸಾಗರದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಭವನದ ವಿಸ್ತಾರ, ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವರ ಭಯಂಕರತೆ, ಸ್ತ್ರೀಯರ ಬಾಹುಳ್ಯ — ಮೂರೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ‘ವಿಕ್ರಮ್ಯ ಆಹೃತಾಭಿಃ’ (ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಅಪಹರಿಸಿ ತಂದವರಿಂದ) ಎಂಬ ಪದ ರಾವಣನ ಬಲಾತ್ಕಾರಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಮೊದಲೇ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಅದು ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಬಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲ ಲೋಕಪಾಲರ ಶ್ರೀಯೂ ರಾವಣನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿದೆ — ಇದು ಅವನ ವೈಭವದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ಈ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಏಳನೆಯ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭವೇ; ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಾದರೋ ನಡುವೆ ಪುಷ್ಪಕದ ಇನ್ನೊಂದು ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಎಂಟನೆಯ ಸರ್ಗವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ತಸ್ಯ ಆಲಯವರಿಷ್ಠಸ್ಯ’ (ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಲಯದ) ಎಂಬ ಪದ ನೇರವಾಗಿ ಏಳನೆಯ ಸರ್ಗದ ಭವನಜಾಲವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನನ್ನು ‘ಲಕ್ಷ್ಮೀವಾನ್’ (ಶೋಭಾಯಮಾನ) ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ — ಅವನ ತೇಜಸ್ಸೂ ಕಾಂತಿಯೂ ಅನ್ವೇಷಣೆಯಲ್ಲೂ ಮಸುಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಕೇವಲ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಪರಿಚಕ್ರಾಮ’ — ಯಾವ ಮೂಲೆಯೂ ಪರೀಕ್ಷಿಸದೆ ಉಳಿಯದಂತೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸುತ್ತಾಡುತ್ತಾನೆ. ಭವನದ ಪರಿಮಾಣವನ್ನು ಯೋಜನಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಇದು ಮನುಷ್ಯರ ಭವನದ ಅಳತೆಯಲ್ಲ, ನಗರದ ಅಳತೆಯಂತಿದೆ. ಆನೆಗಳೂ ನಾಲ್ಕು ದಂತಗಳವು, ಮೂರು ದಂತಗಳವು — ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಎರಡು ದಂತಗಳವಲ್ಲ; ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅತಿಮಾನುಷ ವೈಭವ. ರಕ್ಷಕರು ‘ಉದಾಯುಧಾಃ’ — ಸದಾ ಸನ್ನದ್ಧರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಪ್ರವೇಶ ಸಾಹಸದ ಕಾರ್ಯ. ಸಾಗರದ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ಮೊಸಳೆ, ಮಕರ, ತಿಮಿಂಗಿಲಗಳು ರಾಕ್ಷಸಿಯರನ್ನೂ ರಕ್ಷಕರನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ, ಸರ್ಪಗಳು ಅವರ ಕ್ರೌರ್ಯವನ್ನು. ಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ‘ಅನಪಾಯಿನೀ’ (ಅಗಲದವಳು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವೂ ವ್ಯಂಗ್ಯಪೂರ್ಣ — ಆ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಈಗ ಸ್ಥಿರಳಾಗಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ, ಆದರೆ ಸೀತಾಪಹರಣದಿಂದ ಅವಳ ಅಗಲಿಕೆ ಸಮೀಪಿಸಿದೆ. ಎಂಟನೆಯ ಮತ್ತು ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಲೋಕಪಾಲರ ಹೆಸರುಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ — ವೈಶ್ರವಣ, ಚಂದ್ರ, ಇಂದ್ರ, ಕುಬೇರ, ಯಮ, ವರುಣ. ಇವರೆಲ್ಲರ ಶ್ರೀಯನ್ನು ಒಂದೆಡೆ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ್ದು ರಾವಣನ ದಿಗ್ವಿಜಯದಿಂದ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನ ಮನೆ ಕೇವಲ ವಾಸಸ್ಥಾನವಲ್ಲ, ಗೆದ್ದ ಲೋಕಗಳ ಭಂಡಾರದಂತೆ. ಹನುಮಂತನು ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ವಿಸ್ಮಯದಿಂದ ವಿಚಲಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನ ಗುರಿ ವೈದೇಹಿಯೇ. ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ವಿಮಲಮ್’ (ನಿರ್ಮಲ) ಎಂಬ ಪಾಠ, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ವಿಪುಲಮ್’ (ವಿಶಾಲ); ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳು ಹೊಂದುತ್ತವೆ. ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಮತ್ತು ರಾಜಕನ್ಯೆಯರ ಉಲ್ಲೇಖ ಮುಂದಿನ ಅಂತಃಪುರವರ್ಣನೆಯ ಪೂರ್ವಸೂಚನೆ; ಅಲ್ಲೇ ಸೀತೆ ಇರಬಹುದು ಎಂಬುದು ಹನುಮಂತನ ಮೊದಲ ಆಶೆ.

ಆ ಹರ್ಮ್ಯದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿರ್ಮಿತವಾದ, ಅನೇಕ ನಿರ್ಯೂಹಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಇನ್ನೊಂದು ಭವನವನ್ನು ಪವನಾತ್ಮಜನು ಕಂಡನು. ಅದು ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನಿಗಾಗಿ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ, ಎಲ್ಲ ರತ್ನಗಳಿಂದ ವಿಭೂಷಿತವಾದ ಪುಷ್ಪಕವೆಂಬ ದಿವ್ಯ ವಿಮಾನ. ಕುಬೇರನು ಘೋರ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪಿತಾಮಹನಿಂದ ಪಡೆದ ಅದನ್ನು ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನು ಕುಬೇರನನ್ನು ಬಲದಿಂದ ಗೆದ್ದು ಪಡೆದನು. ಈಹಾಮೃಗಗಳ ಕೆತ್ತನೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಅಪರಂಜಿ ಚಿನ್ನದ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಕಂಬಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಅದು ಶೋಭೆಯಿಂದ ಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿರುವಂತಿತ್ತು. ಮೇರು-ಮಂದರಗಳಂತಿದ್ದ, ಆಕಾಶವನ್ನು ಗೀರುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ ಸುಂದರ ಮನೆಗಳಿಂದಲೂ ಶಿಖರಗೃಹಗಳಿಂದಲೂ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು; ಬೆಂಕಿ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಅಂಗಗಳಿಂದ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ರಚಿಸಿದ್ದು, ಚಿನ್ನದ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳುಳ್ಳದ್ದು, ಸುಂದರವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವೇದಿಕೆಗಳುಳ್ಳದ್ದು. ಚಿನ್ನದ ಮತ್ತು ಸ್ಫಟಿಕದ ಜಾಲರಿ ಕಿಟಕಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಇಂದ್ರನೀಲ-ಮಹಾನೀಲ ಮಣಿಗಳ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವೇದಿಕೆಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದದ್ದು. ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಹವಳದಿಂದಲೂ, ಮಹಾಬೆಲೆಯ ಮಣಿಗಳಿಂದಲೂ, ಸಾಟಿಯಿಲ್ಲದ ಮುತ್ತುಗಳಿಂದಲೂ ಕೆತ್ತಲ್ಪಟ್ಟ ನೆಲದಿಂದ ಅದು ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಪುಟಕ್ಕಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದಂತಹ, ಅತ್ಯಂತ ಪವಿತ್ರ ಸುಗಂಧದ ಕೆಂಪು ಚಂದನದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅದು ಉದಯಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯಿತು. ವಿವಿಧ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಕಾರಗಳ ಶಿಖರಗೃಹಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಆ ದಿವ್ಯ ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನವನ್ನು ಮಹಾಕಪಿ ಏರಿದನು; ಅಲ್ಲಿ ನಿಂತ ಅವನು ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ಪಾನ, ಭಕ್ಷ್ಯ, ಅನ್ನಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಗಂಧವನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಪುಷ್ಪಕ ಕೈಬದಲಿದ ಕ್ರಮ — ಬ್ರಹ್ಮ, ಕುಬೇರ, ರಾವಣ — ರಾವಣನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನೂ ಅವನ ಅಧರ್ಮವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ತನ್ನ ಸೋದರನ ವಿಮಾನವನ್ನೇ ಅಪಹರಿಸಿದನು. ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಕಂಡದ್ದನ್ನು ಈಗ ಒಳಹೊಕ್ಕು ಕಾಣಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕಂಬಗಳಲ್ಲಿ ಈಹಾಮೃಗಗಳನ್ನು ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ — ಇವು ತೋಳಗಳಂತಹ ಕಾಲ್ಪನಿಕ ಮೃಗಗಳು, ಪ್ರಾಸಾದಶಿಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಾಣುವಂಥವು. ‘ಉಲ್ಲಿಖದ್ಭಿಃ ಇವ ಅಂಬರಮ್’ (ಆಕಾಶವನ್ನು ಗೀರುತ್ತಿರುವಂತೆ) ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ ಶಿಖರಗೃಹಗಳ ಎತ್ತರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವು ಆಕಾಶದ ಮೇಲೆ ಬರೆಯುತ್ತಿರುವಂತಿವೆ. ವಿಮಾನದ ನೆಲವೂ ರತ್ನಮಯ — ಹವಳ, ಮಣಿಗಳು, ಮುತ್ತುಗಳು — ಹೀಗೆ ಕವಿ ಮೇಲಿನಿಂದ ಕೆಳಗಿನವರೆಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ: ಶಿಖರಗಳು, ಕಂಬಗಳು, ವೇದಿಕೆಗಳು, ಕಿಟಕಿಗಳು, ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳು, ನೆಲ, ಗಂಧ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಅದನ್ನು ಏರಿದನು — ಹುಡುಕುವವನು ಈಗ ಶತ್ರುವಿನ ಪರಮರಹಸ್ಯ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಗಂಧದ ಉಲ್ಲೇಖ ಮುಂದಿನ ದೃಶ್ಯದ ಭೂಮಿಕೆ — ಪಾನಶಾಲೆ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಉದಯಸೂರ್ಯನ ಉಪಮೆ ಕೆಂಪು ಚಂದನದ ಬಣ್ಣವನ್ನೂ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ 17–18ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿರುವ ಹವಳದ ನೆಲದ ಮತ್ತು ಚಂದನಗಂಧದ ವರ್ಣನೆ ಇಲ್ಲ; ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಅವು ಹೆಚ್ಚುವರಿ. ಹನುಮಂತನ ಆರೋಹಣ ಸಾಹಸದ ಸೂಚಕ — ರಾವಣನು ವಿಶ್ರಮಿಸುವ ಅವನ ಪ್ರಿಯತಮ ವಾಹನವನ್ನೇ ಅವನು ಸ್ವತಃ ಏರುತ್ತಾನೆ. ಪುಷ್ಪಕದ ಕಥೆಯನ್ನು ಉತ್ತರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಅದರ ಸಂಕ್ಷೇಪ ಮಾತ್ರ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ‘ಮುಕ್ತಾವಜ್ರ’ ಎಂಬ ಪಾಠವನ್ನು ‘ಮುತ್ತು, ವಜ್ರ’ ಎಂದು ಅನುವಾದಿಸುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಮುದ್ರಣದ ಪಾಠ ಸಮರ್ಥಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ರೂಪ ತಳೆದ ವಾಯುವಿನಂತೆ ದಟ್ಟವಾಗಿ ಹರಡಿದ್ದ ದಿವ್ಯ ಗಂಧವನ್ನು ಅವನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿದನು. ಆ ಗಂಧ, ಬಂಧುವೊಬ್ಬನು ಉತ್ತಮ ಬಂಧುವನ್ನು ಕರೆಯುವಂತೆ, ಆ ಮಹಾಸತ್ತ್ವನನ್ನು ರಾವಣನಿದ್ದ ಕಡೆಗೆ ‘ಇಲ್ಲಿ ಬಾ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿರುವಂತಿತ್ತು. ಅನಂತರ ಅತ್ತ ಸಾಗಿದ ಕಪಿ ದೊಡ್ಡದಾದ ಮಂಗಳಕರವಾದ ಶಾಲೆಯೊಂದನ್ನು ಕಂಡನು; ಅದು ರಾವಣನಿಗೆ ಪ್ರಿಯಳಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ತ್ರೀಯಂತೆ ಅತಿಪ್ರಿಯವಾಗಿತ್ತು. ಅದು ಮಣಿಮಯ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು, ಚಿನ್ನದ ಜಾಲಗಳಿಂದ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿತ್ತು, ಸ್ಫಟಿಕದ ನೆಲಗಟ್ಟು ಹೊಂದಿತ್ತು, ನಡುನಡುವೆ ದಂತದ ಆಕೃತಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು, ಮುತ್ತು-ವಜ್ರ-ಹವಳಗಳಿಂದಲೂ ಬೆಳ್ಳಿ-ಚಿನ್ನಗಳಿಂದಲೂ ಮಣಿಸ್ತಂಭಗಳಿಂದಲೂ ವಿಭೂಷಿತವಾಗಿತ್ತು. ಸಮವಾದ, ನೇರವಾದ, ಅತ್ಯುನ್ನತವಾದ ಕಂಬಗಳೆಂಬ ರೆಕ್ಕೆಗಳಿಂದ ಅದು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಂಡಿತು. ಭೂಮಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಚಿತ್ರಿತವಾದ ದೊಡ್ಡ ರತ್ನಗಂಬಳಿಯಿಂದ ಹಾಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅದು ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಮನೆಗಳುಳ್ಳ ಭೂಮಿಯಂತೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿತ್ತು. ಮದಿಸಿದ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ನಿನದಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ದಿವ್ಯಗಂಧಗಳಿಂದ ಪರಿಮಳಿತವಾದ, ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಹಾಸುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನಿಂದ ಸೇವಿತವಾದ, ಅಗರುಧೂಪದಿಂದ ಹೊಗೆಯಾಡುತ್ತಿದ್ದ, ಹಂಸದಂತೆ ಬೆಳ್ಳಗಿನ, ಎಲೆ-ಹೂಗಳ ಕಾಣಿಕೆಗಳಿಂದ ಬಣ್ಣಬಣ್ಣವಾದಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ, ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಮುದ ನೀಡುವ, ಮೈಬಣ್ಣಕ್ಕೆ ಕಾಂತಿ ತರುವ, ಶೋಕವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ, ಶ್ರೀಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವಂತಿದ್ದ ಶಾಲೆ ಅದು. ರಾವಣನಿಂದ ಪಾಲಿತವಾದ ಅದು ತಾಯಿಯಂತೆ ಐದು ಉತ್ತಮ ಇಂದ್ರಿಯವಿಷಯಗಳಿಂದ ಐದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನೂ ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ‘ಇದು ಸ್ವರ್ಗವೋ, ದೇವಲೋಕವೋ, ಇಂದ್ರನ ಪುರಿಯೋ, ಅಥವಾ ಪರಮಸಿದ್ಧಿಯೋ’ ಎಂದು ಮಾರುತಿ ಭಾವಿಸಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ನಿಶ್ಚಲವಾಗಿದ್ದ ಚಿನ್ನದ ದೀಪಗಳು, ಮಹಾಧೂರ್ತರಿಂದ ಜೂಜಿನಲ್ಲಿ ಸೋತ ಧೂರ್ತರಂತೆ ಕಂಡವು. ದೀಪಗಳ ಪ್ರಕಾಶದಿಂದಲೂ, ರಾವಣನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ, ಆಭರಣಗಳ ಕಾಂತಿಯಿಂದಲೂ ಆ ಶಾಲೆ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತಿದೆ ಎಂದು ಅವನು ಭಾವಿಸಿದನು. ಮೂವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಗಂಧವು ಬಂಧುವಿನಂತೆ ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ ಸುಂದರವಾದದ್ದು — ಹುಡುಕುವವನಿಗೆ ಗಂಧವೇ ದಾರಿತೋರುವವನಾಯಿತು. ನಿಶ್ಚಲ ದೀಪಗಳಿಗೆ ಜೂಜಿನಲ್ಲಿ ಸೋತ ಧೂರ್ತರ ಉಪಮೆ ಅಪೂರ್ವ; ಅದು ರಾತ್ರಿಯ ನಿಶ್ಚಲತೆಯನ್ನೂ ದೀಪಗಳ ಮೌನವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಶಾಲೆಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಐದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ರೂಪ ಮಣಿಸ್ತಂಭಗಳಲ್ಲಿ, ಶಬ್ದ ಮದಿಸಿದ ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ, ಗಂಧ ದಿವ್ಯಧೂಪದಲ್ಲಿ, ಸ್ಪರ್ಶ ಹಾಸುಗಳಲ್ಲಿ, ರಸ ಪಾನ-ಭಕ್ಷ್ಯಗಳಲ್ಲಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಪಂಚ ಪಂಚಭಿಃ ಉತ್ತಮೈಃ’ (ಐದು ಉತ್ತಮ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಐದನ್ನೂ) ಎಂಬ ಮಾತು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ. ತಾಯಿ ಮಗುವನ್ನು ಎಲ್ಲದರಿಂದಲೂ ಸಂತೋಷಪಡಿಸುವಂತೆ ಆ ಶಾಲೆ ಬಂದವರನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಈ ಉಪಮೆ ವಾತ್ಸಲ್ಯಪೂರ್ಣ, ಆದರೆ ಅದರ ಪಾಲಕ ರಾವಣ ಎಂಬುದು ವಿರೋಧ. ಭೂಮಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಗಂಬಳಿ — ಅದರಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳೂ ಮನೆಗಳೂ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿವೆ — ಭೂಪಟದಂತೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಭೂಮಿಗೆ ಉಪಮಾನವಾಗುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ‘ಇದು ಸ್ವರ್ಗ’ ಎಂಬ ವಿಸ್ಮಯ ಅವನ ಸರಳತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನೂ ಮೋಹಿತನಾದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ಆದರೂ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಶಿವಾಮ್’ ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಣದ ಪಾಠ, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಶುಭಾಮ್’; ಅರ್ಥ ಒಂದೇ (ಮಂಗಳಕರವಾದ). ಶಾಲೆಯನ್ನು ಸ್ತ್ರೀಯಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ‘ಕಾಂತಾಮ್ ಇವ ವರಸ್ತ್ರಿಯಮ್’ (ಪ್ರಿಯಳಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ತ್ರೀಯಂತೆ) — ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸ್ತ್ರೀದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆ ಇಲ್ಲೇ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇದೆಲ್ಲವೂ ರಾವಣನ ಭೋಗದ ಸ್ಥಾನ, ಅಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಉಪಸ್ಥಿತಿ ಅಸಂಭವ ಎಂದು ಹನುಮಂತನು ಬೇಗನೆ ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ. ಗಂಧ, ದೀಪಗಳು, ಗಂಬಳಿ, ಧೂಪ, ಕಂಬಗಳು — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಶಾಲೆಯ ಅಂಗಗಳು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದನ್ನೂ ಕವಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಸಜೀವಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ದೀರ್ಘವಾದ ವರ್ಣನೆಯೂ ಕೇಳುಗನಿಗೆ ನೀರಸವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ದೃಷ್ಟಿ ಚಿತ್ರಕಾರನದರಂತಿದೆ, ಆದರೆ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಅನ್ವೇಷಣೆಯಲ್ಲೇ ನೆಲೆನಿಂತಿದೆ.

ಅನಂತರ ಕಪಿ ಗಂಬಳಿಗಳ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತ, ನಾನಾ ಬಣ್ಣದ ವಸ್ತ್ರ-ಮಾಲೆಗಳುಳ್ಳ, ನಾನಾ ವೇಷಗಳಿಂದ ವಿಭೂಷಿತರಾದ ಸಾವಿರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಾರಿಯರನ್ನು ಕಂಡನು. ನಡುರಾತ್ರಿ ಕಳೆದಾಗ ಪಾನದ ನಿದ್ರೆಗೆ ವಶರಾದ, ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ರೀಡಿಸಿ ವಿರಮಿಸಿದ ಆ ಸಾವಿರ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಆಗ ಗಾಢವಾಗಿ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಭರಣಗಳು ಸದ್ದಿಲ್ಲದಿದ್ದ, ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಸ್ತ್ರೀಸಮೂಹ, ಹಂಸಗಳೂ ದುಂಬಿಗಳೂ ಸದ್ದಿಲ್ಲದಿರುವ ದೊಡ್ಡ ಕಮಲವನದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು. ಆ ಸುಂದರಿಯರ ಹಲ್ಲುಗಳು ಮುಚ್ಚಿದ, ಕಣ್ಣುಗಳು ಮುಚ್ಚಿದ, ಕಮಲಗಂಧದ ಮುಖಗಳನ್ನು ಮಾರುತಿ ಕಂಡನು. ಆ ಮುಖಗಳು ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ ಅರಳಿ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ದಳಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡ ಕಮಲಗಳಂತೆ ಕಂಗೊಳಿಸಿದವು. ‘ಈ ಮುಖಕಮಲಗಳನ್ನು ಮದಿಸಿದ ದುಂಬಿಗಳು ಅರಳಿದ ಕಮಲಗಳನ್ನು ಬಯಸುವಂತೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬಯಸುತ್ತವೆ’ ಎಂದು ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಮಹಾಕಪಿ ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ ಭಾವಿಸಿದನು, ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಜಲಜಗಳಿಗೆ ಸಮಾನವೆಂದು ಎಣಿಸಿದನು. ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಶಾಲೆ ತಾರೆಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಶರತ್ಕಾಲದ ಆಕಾಶದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು. ಅವರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನೂ ತಾರೆಗಳಿಂದ ಆವೃತನಾದ ಶ್ರೀಮಂತ ಉಡುಪತಿ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ‘ಪುಣ್ಯದ ಶೇಷ ಮುಗಿದಾಗ ಆಕಾಶದಿಂದ ಜಾರಿ ಬೀಳುವ ತಾರೆಗಳೆಲ್ಲವೂ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿವೆ’ ಎಂದು ಆಗ ಕಪಿ ಭಾವಿಸಿದನು. ಮಂಗಳಕರ ಕಾಂತಿಯ ಮಹಾ ತಾರೆಗಳಂತೆ ಅಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಪ್ರಭೆ, ವರ್ಣ, ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಇಲ್ಲಿ ಉಪಮಾನಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ — ಕಮಲವನ, ಕಮಲಗಳು, ತಾರೆಗಳು — ಆದರೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಭಾವ ಒಂದೇ: ಸೌಂದರ್ಯವಿದೆ, ಚೇತನವಾದರೋ ನಿದ್ರೆಯಿಂದ ಮರೆಯಾಗಿದೆ. ಪುಣ್ಯ ಕ್ಷಯಿಸಿದಾಗ ಜಾರುವ ತಾರೆಗಳು ಎಂಬ ಕಲ್ಪನೆ ಪುರಾಣಪ್ರಸಿದ್ಧ — ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಬಿದ್ದ ಜೀವಿಗಳು ತಾರೆಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ‘ಉಪಪತ್ತ್ಯಾ’ (ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ) ಭಾವಿಸಿದನು — ಅವನು ಕೇವಲ ಭಾವನೆಯಿಂದಲ್ಲ, ತರ್ಕದಿಂದ ನಿರ್ಣಯಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮುಖಗಳು ಗುಣದಲ್ಲಿ ಕಮಲಗಳಿಗೆ ಸಮಾನ — ಗಂಧದಲ್ಲಿ, ವರ್ಣದಲ್ಲಿ, ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡಿರುವುದರಲ್ಲಿ. ರಾವಣನಿಗೆ ಚಂದ್ರನ ಉಪಮೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖನೀಯ — ಕವಿ ಶತ್ರುವಿನ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನೂ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ಮರೆಮಾಚುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತದ ಲಕ್ಷಣ. ಸ್ತ್ರೀಯರು ಸಾವಿರ ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ — ಇಷ್ಟೊಂದು ಮುಖಗಳಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಒಂದು ಮುಖವನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು, ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮುಖವನ್ನೂ ಹನುಮಂತನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ನೋಡಿದನು. ನಿದ್ರೆಯ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ‘ನಿಃಶಬ್ದ’ (ಸದ್ದಿಲ್ಲದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ — ಹಂಸಗಳೂ ದುಂಬಿಗಳೂ ಆಭರಣಗಳೂ ಸದ್ದಿಲ್ಲದವು; ಹೀಗೆ ರಾತ್ರಿಯ ಗಾಢತೆಯೂ ಶಾಂತಿಯೂ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿವೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಸುಷ್ವಾಪ’ (ನಿದ್ರಿಸಿತು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದವಿದೆ, ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಾದರೋ ‘ಪ್ರಸುಪ್ತಮ್’ (ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ — ವಾಕ್ಯರಚನೆ ಭಿನ್ನ, ಅರ್ಥ ಒಂದೇ. ಮುಖಗಳಿಗೆ ಕಮಲಗಳ ಉಪಮೆ ಎರಡು ಬಗೆ — ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಅರಳಿದ ಕಮಲಗಳು, ರಾತ್ರಿ ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡವು; ಮಲಗಿದ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮುಖಗಳು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡ ಕಮಲಗಳು. ದುಂಬಿಗಳು ಅವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬಯಸುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಹನುಮಂತನ ಕಲ್ಪನೆ ಮುಖಗಳ ಸುಗಂಧವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ತಾರೆಗಳೊಡನೆ ಚಂದ್ರನಿಗೆ, ಸ್ತ್ರೀಯರೊಡನೆ ರಾವಣನಿಗೆ ಉಪಮೆ — ಇದರಿಂದ ರಾವಣನೇ ಶಾಲೆಯ ಕೇಂದ್ರ ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪಾನ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಯಾಮದ (ನೃತ್ಯ-ಕ್ರೀಡೆಗಳ) ಹೊತ್ತಿನ ಬಳಿಕ ನಿದ್ರೆಯಿಂದ ಚೇತನ ಕುಂದಿದ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಕೂದಲು ಕೆದರಿತ್ತು, ದಪ್ಪ ಮಾಲೆಗಳು ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತವಾಗಿದ್ದವು, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಭರಣಗಳು ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾಗಿದ್ದವು. ಕೆಲವರ ತಿಲಕಗಳು ಅಳಿಸಿಹೋಗಿದ್ದವು, ಕೆಲವರ ಕಾಲ್ಗೆಜ್ಜೆಗಳು ಜಾರಿದ್ದವು, ಕೆಲವರ ಹಾರಗಳು ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಜಾರಿಬಿದ್ದಿದ್ದವು. ಇತರರು ಮುತ್ತಿನ ಹಾರಗಳಿಂದ ಸುತ್ತಿಕೊಂಡಿದ್ದರು, ಕೆಲವರ ವಸ್ತ್ರಗಳು ಸಡಿಲಾಗಿದ್ದವು, ಡಾಬಿನ ಸರಗಳು ತುಂಡಾಗಿದ್ದವು; ಭಾರ ಹೊತ್ತು ದಣಿದ ಎಳೆಯ ಹೆಣ್ಣುಕುದುರೆಗಳಂತೆ ಅವರು ಬಳಲಿದ್ದರು. ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರು ಕುಂಡಲಗಳಿಲ್ಲದವರು, ಮಾಲೆಗಳು ಹರಿದು ನಲುಗಿದವರು, ಮಹಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಗಜೇಂದ್ರನಿಂದ ತುಳಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಅರಳಿದ ಬಳ್ಳಿಗಳಂತಿದ್ದರು. ಕೆಲವರ ಸ್ತನಗಳ ನಡುವೆ ಮೇಲೆದ್ದು ನಿಂತ, ಚಂದ್ರಕಿರಣಗಳಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಹಾರಗಳು ಮಲಗಿದ ಹಂಸಗಳಂತೆ ಕಂಗೊಳಿಸಿದವು. ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರ ವೈಡೂರ್ಯದ ಹಾರಗಳು ಕಾದಂಬ ಪಕ್ಷಿಗಳಂತೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವರ ಚಿನ್ನದ ಸರಗಳು ಚಕ್ರವಾಕಗಳಂತೆ ಆಗಿದ್ದವು. ಹಂಸ-ಕಾರಂಡವಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಚಕ್ರವಾಕಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ, ಜಘನಗಳೆಂಬ ಮರಳದಂಡೆಗಳುಳ್ಳ ಅವರು ನದಿಗಳಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದರು. ಗೆಜ್ಜೆಸಾಲುಗಳೇ ಅಲೆಗಳು, ಚಿನ್ನದ ಆಭರಣಗಳೇ ದೊಡ್ಡ ಕಮಲಗಳು, ಭಾವಗಳೇ ಮೊಸಳೆಗಳು, ಯಶಸ್ಸೇ ದಡ — ಅಂತಹ ಮಲಗಿದ ನದಿಗಳಂತೆ ಅವರು ಕಂಗೊಳಿಸಿದರು. ಕೆಲವರ ಮೃದುವಾದ ಅಂಗಗಳ ಮೇಲೂ ಸ್ತನಾಗ್ರಗಳ ಮೇಲೂ ಮೂಡಿದ್ದ ಆಭರಣಗಳ ಗುರುತಿನ ಸಾಲುಗಳು ಸ್ವತಃ ಆಭರಣಗಳಂತಾಗಿದ್ದವು. ಕೆಲವರ ಸೆರಗಿನ ಅಂಚುಗಳು ಬಾಯಿಯ ಉಸಿರಿನಿಂದ ಕಂಪಿಸಿ ಮುಖಗಳ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹಾರಾಡುತ್ತಿದ್ದವು; ನಾನಾ ಬಣ್ಣದ ಸುಂದರ ವರ್ಣದ ಪತ್ನಿಯರ ಮುಖಗಳ ಬುಡದಲ್ಲಿ ಹಾರಿಸಿದ ಪತಾಕೆಗಳಂತೆ ಅವು ಶೋಭಿಸಿದವು. ಮಂಗಳಕಾಂತಿಯ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಕುಂಡಲಗಳು ಬಾಯುಸಿರಿನ ಕಂಪನದಿಂದ ಮೆಲ್ಲಮೆಲ್ಲನೆ ತೂಗಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ಸ್ವಭಾವತಃ ಸುಗಂಧಮಯವಾದ, ಸುಖಕರವಾದ, ಸಕ್ಕರೆಯ ಆಸವದ ಗಂಧವುಳ್ಳ ಅವರ ಬಾಯಿಯ ಉಸಿರು ಆಗ ರಾವಣನನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ ನದಿಯ ರೂಪಕ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದೆ — ಹಾರಗಳು ಹಂಸಗಳು, ಜಘನಗಳು ಮರಳದಂಡೆಗಳು, ಭಾವಗಳು ಮೊಸಳೆಗಳು, ಯಶಸ್ಸು ದಡ. ನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಸಡಿಲವಾದ ಆಭರಣಗಳ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಕವಿ ಸೌಂದರ್ಯದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ನಿಂದೆಯಿಂದಲ್ಲ; ಹನುಮಂತನ ದೃಷ್ಟಿಯೂ ನಿರ್ವಿಕಾರ ಎಂಬುದು ಮುಂದೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಆಯಾಸಕ್ಕೆ ಕಾರಣವನ್ನು ‘ಪಾನವ್ಯಾಯಾಮಕಾಲೇಷು’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಪಾನ, ನೃತ್ಯ, ಕ್ರೀಡೆ. ಎಳೆಯ ಹೆಣ್ಣುಕುದುರೆಗಳ ಉಪಮೆ ಅವರ ದಣಿವನ್ನೂ ಸಡಿಲವಾದ ಅಂಗಗಳನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಗಜೇಂದ್ರನಿಂದ ತುಳಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಬಳ್ಳಿಗಳ ಉಪಮೆಯಾದರೋ ಕರುಣೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ — ಸುಂದರಿಯರಾದರೂ ಅವರು ನಲುಗಿದಂತಿದ್ದಾರೆ. ಹಾರಗಳಿಗೆ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಬಣ್ಣದ ಭೇದದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ — ಬಿಳಿಯ ಮುತ್ತಿನ ಹಾರಗಳು ಹಂಸಗಳು, ನೀಲಿಯ ವೈಡೂರ್ಯದ ಹಾರಗಳು ಕಾದಂಬಗಳು, ಹಳದಿಯ ಚಿನ್ನದ ಸರಗಳು ಚಕ್ರವಾಕಗಳು. ಈ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವರ್ಣವಿವೇಚನೆ ಕವಿಯ ಚಿತ್ರಕಾರದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ. ಸೆರಗಿನ ಅಂಚುಗಳಿಗೆ ಪತಾಕೆಗಳ ಉಪಮೆ — ಉಸಿರಿನಿಂದ ಕಂಪಿಸುವ ಅವು ಪತಾಕೆಗಳಂತೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಉಸಿರಿನ ಗಂಧ ರಾವಣನನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತದೆ — ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸೇವೆ ನಿದ್ರೆಯಲ್ಲೂ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ. ಐವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಮುಖಮಾರುತಸಂಕಂಪೈಃ’ (ಬಾಯುಸಿರಿನ ಕಂಪನಗಳಿಂದ), ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಸಂಸರ್ಗಾತ್’ (ಸಂಪರ್ಕದಿಂದ). ನದಿಯ ರೂಪಕದಲ್ಲಿ ‘ಯಶಸ್ತೀರಾಃ’ (ಯಶಸ್ಸೇ ದಡವಾಗಿರುವವರು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಗಮನಾರ್ಹ — ನದಿಯ ದಡ ಅದರ ಎಲ್ಲೆಯಾಗಿರುವಂತೆ ಯಶಸ್ಸೇ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮರ್ಯಾದೆ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಅವರನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಅವರ ಗೌರವವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಭೂಷಣರಾಜಯಃ ಭೂಷಣಾನಿ ಇವ’ (ಆಭರಣಗಳ ಗುರುತಿನ ಸಾಲುಗಳೂ ಆಭರಣಗಳಂತೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಆಭರಣಗಳ ಗುರುತುಗಳೂ ಆಭರಣಗಳಂತೆ — ಇದು ಸೌಂದರ್ಯದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿಯ ದೃಷ್ಟಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಕೂದಲು, ತಿಲಕಗಳು, ಗೆಜ್ಜೆಗಳು; ಆಮೇಲೆ ಹಾರಗಳು, ವಸ್ತ್ರಗಳು, ಡಾಬುಗಳು; ಆಮೇಲೆ ಅಂಗಗಳ ಮೇಲಿನ ಆಭರಣಗಳ ಗುರುತುಗಳು; ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಉಸಿರಿನ ಗಂಧವೂ. ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಹನುಮಂತನು ಸೀತೆಯ ಅನ್ವೇಷಣೆಯಲ್ಲಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಸೀತೆಯೂ ಇವರ ನಡುವೆ ಮಲಗಿರಬಹುದು ಎಂಬುದು ಅವನ ಶಂಕೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ನಿರೀಕ್ಷಣೆಯ ಪ್ರಯೋಜನ ಕಾರ್ಯವೇ, ಕುತೂಹಲವಲ್ಲ.

ರಾವಣನ ಕೆಲವು ಸ್ತ್ರೀಯರು ಸವತಿಯರ ಮುಖಗಳನ್ನು ರಾವಣನ ಮುಖವೆಂದು ಭ್ರಮಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಆಘ್ರಾಣಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ರಾವಣನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಆಸಕ್ತ ಮನಸ್ಸಿನ, ಸ್ವತಂತ್ರರಲ್ಲದ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಆಗ ಸವತಿಯರಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಇತರ ಪ್ರಮದೆಯರು ಕಡಗಗಳಿಂದ ವಿಭೂಷಿತವಾದ ತೋಳುಗಳನ್ನೂ ಸುಂದರ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ತಲೆದಿಂಬು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಅಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದರು. ಒಬ್ಬಳು ಇನ್ನೊಬ್ಬಳ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ, ಮತ್ತೊಬ್ಬಳು ಅವಳ ತೋಳಿನ ಮೇಲೆ, ಇನ್ನೊಬ್ಬಳು ಮತ್ತೊಬ್ಬಳ ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ, ಮತ್ತೊಬ್ಬಳು ಅವಳ ಸ್ತನಗಳ ಮೇಲೆ ತಲೆಯಿಟ್ಟು ಮಲಗಿದ್ದರು. ತೊಡೆ, ಪಕ್ಕ, ಸೊಂಟ, ಬೆನ್ನು — ಇವುಗಳನ್ನು ಪರಸ್ಪರ ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ಅಂಗಗಳು ಒಂದರೊಳಗೊಂದು ಹೊಕ್ಕು, ಮದ ಮತ್ತು ಸ್ನೇಹಕ್ಕೆ ವಶರಾಗಿ, ಅಂಗಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತ, ತೋಳುಗಳನ್ನು ಬೆಸೆದುಕೊಂಡು ಸುಂದರ ನಡುವಿನ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರೆಲ್ಲರೂ ಅಲ್ಲಿ ನಿದ್ರಿಸಿದರು. ಪರಸ್ಪರರ ತೋಳುಗಳೆಂಬ ದಾರದಿಂದ ಹೆಣೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಸ್ತ್ರೀಮಾಲೆ, ದಾರದಲ್ಲಿ ಪೋಣಿಸಿದ, ಮದಿಸಿದ ದುಂಬಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಹೂಮಾಲೆಯಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು. ವೈಶಾಖಮಾಸದಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಅರಳಿದ ಬಳ್ಳಿಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಮಾಲೆಯಂತೆ ಹೆಣೆದುಕೊಂಡ, ಹೂಗೊಂಚಲುಗಳು ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಅಂಟಿಕೊಂಡ, ಸುಂದರ ಕಾಂಡಗಳು ಸುತ್ತಿಕೊಂಡ, ಪರಸ್ಪರ ದುಂಬಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಗಾಳಿಗೆ ತೂಗಾಡುವ ವನದಂತೆ ರಾವಣನ ಆ ಸ್ತ್ರೀವನವಿತ್ತು. ತಕ್ಕ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಅವರ ಆಭರಣ, ಅಂಗ, ವಸ್ತ್ರ, ಮಾಲೆಗಳನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸಿ ತಿಳಿಯುವುದು ಆಗ ಸಾಧ್ಯವಿರಲಿಲ್ಲ — ಇಲ್ಲಿ ಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ಭ್ರಾಂತಿಮಾನ್ ಅಲಂಕಾರವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ರಾವಣನು ಸುಖವಾಗಿ ಮಲಗಿರಲು, ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಚಿನ್ನದ ದೀಪಗಳು ವಿವಿಧ ಕಾಂತಿಯ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ರೆಪ್ಪೆ ಮಿಟುಕಿಸದೆ ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದವು. ಸ್ತ್ರೀವನದ ರೂಪಕ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದದ್ದು — ಸ್ತ್ರೀಯರು ಬಳ್ಳಿಗಳು, ತೋಳುಗಳು ಕಾಂಡಗಳು, ಮುಡಿಯ ಹೂಗಳು ಹೂಗೊಂಚಲುಗಳು, ಉಸಿರು ಗಾಳಿ. ದೀಪಗಳು ‘ನೋಡುತ್ತಿವೆ’ ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ ಹನುಮಂತನದೇ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಸವತಿಯ ಮುಖವನ್ನು ರಾವಣನ ಮುಖವೆಂದು ಭ್ರಮಿಸಿ ಆಘ್ರಾಣಿಸುವುದು — ಇಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ರಾವಣನಲ್ಲಿರುವ ಅನುರಾಗದ ಆಧಿಕ್ಯವೂ, ನಿದ್ರೆ ಮತ್ತು ಮದದ ಪ್ರಭಾವವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ಅದನ್ನೇ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅಸ್ವತಂತ್ರಾಃ’ (ಸ್ವತಂತ್ರರಲ್ಲದವರು) ಎಂಬ ಪದ ಅವರು ರಾವಣನ ವಶದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಮಲಗಿರುವ ವರ್ಣನೆ — ಎದೆ, ತೋಳು, ತೊಡೆ, ಸ್ತನಗಳು — ಪರಸ್ಪರ ತಲೆದಿಂಬು; ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲರೂ ಒಂದೇ ಮಾಲೆಯಂತೆ ಒಂದಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಮಾಲೆಯ ಉಪಮೆಯೂ ಬಳ್ಳಿವನದ ರೂಪಕವೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ — ಮೊದಲು ದಾರದಲ್ಲಿ ಪೋಣಿಸಿದ ಮಾಲೆ, ಆಮೇಲೆ ಗಾಳಿಗೆ ತೂಗಾಡುವ ವಸಂತವನ. ದುಂಬಿಗಳು ಮುಡಿಗಳಿಗೂ ಹೂಗಳಿಗೂ ಆಕರ್ಷಿತವಾಗಿವೆ. ಈ ಬೆರಕೆಯಲ್ಲಿ ಯಾರದು ಯಾವ ಆಭರಣ ಎಂದು ಬೇರ್ಪಡಿಸುವುದು ಅಸಾಧ್ಯ — ಇದೇ ಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ದೇಶಿತವಾದ ಭ್ರಾಂತಿಮಾನ್ ಅಲಂಕಾರ. ಅರವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಅಪರಾ ಕುಚೌ’ (ಮತ್ತೊಬ್ಬಳು ಸ್ತನಗಳನ್ನು), ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಭುಜೌ’ (ತೋಳುಗಳನ್ನು). ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದೀಪಗಳೂ ರೆಪ್ಪೆ ಮಿಟುಕಿಸದೆ ಅವರನ್ನು ನೋಡುತ್ತವೆ — ಇದು ಹನುಮಂತನೊಬ್ಬನೇ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವುದರ ಸಂಕೇತ. ಎಲ್ಲರೂ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ದೀಪಗಳೂ ಹನುಮಂತನೂ ಮಾತ್ರ ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದಾರೆ — ಈ ವಿರೋಧ ದೃಶ್ಯದ ನಾಟಕೀಯತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸ್ತ್ರೀಯರು ಪರಸ್ಪರ ಹೆಣೆದುಕೊಂಡಿರುವುದು ಅವರ ಸಖ್ಯವನ್ನೂ, ಒಬ್ಬನೇ ಪತಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಇರುವ ಸ್ನೇಹವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಸವತಿಯರಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡುವುದೂ ಅದನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಕಲಹವಿಲ್ಲ, ಸೌಹಾರ್ದವಿದೆ — ಇದೂ ಅವನ ಐಶ್ವರ್ಯದ ಅಂಗ. ಆದರೂ ಈ ಸುಖಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಇಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಅನ್ವೇಷಣೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ.

ರಾಜರ್ಷಿಗಳ, ವಿಪ್ರರ, ದೈತ್ಯರ, ಗಂಧರ್ವರ, ರಾಕ್ಷಸರ ಕನ್ಯೆಯರು ಅವನ ಕಾಮಕ್ಕೆ ವಶರಾಗಿ ಅವನ ಪತ್ನಿಯರಾದರು. ಯುದ್ಧಾಕಾಂಕ್ಷಿಯಾದ ರಾವಣನಿಂದ ಆ ಎಲ್ಲ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು; ಕೆಲವರಾದರೋ ಮದನನಿಂದ ಮೋಹಿತರಾಗಿ ಮದವೇರಿ ತಾವಾಗಿಯೇ ಬಂದರು. ಅಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಮದೆಯನ್ನೂ ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಪಡೆದಿರಲಿಲ್ಲ — ವೀರ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಗುಣದಿಂದಲೇ ಪಡೆಯಲಾಗಿತ್ತು; ಶ್ರೇಷ್ಠರಿಗೆ ಯೋಗ್ಯಳಾದ ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ, ಬೇರೊಬ್ಬನನ್ನು ಬಯಸುವವಳಾಗಲೀ ಮೊದಲೇ ಬೇರೊಬ್ಬನಿಗೆ ಸೇರಿದವಳಾಗಲೀ ಯಾರೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಅವನ ಪತ್ನಿಯರಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಅಕುಲೀನೆಯಾಗಲೀ, ರೂಪಹೀನೆಯಾಗಲೀ, ಅದಕ್ಷೆಯಾಗಲೀ, ಉಪಚಾರವನ್ನರಿಯದವಳಾಗಲೀ, ಸತ್ತ್ವಹೀನೆಯಾಗಲೀ, ಪ್ರಿಯನಿಗೆ ಅನಪೇಕ್ಷಿತಳಾಗಲೀ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ಸದ್ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಕಪೀಶ್ವರನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಯೋಚನೆಯಾಯಿತು — ‘ಈ ಮಹಾರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ಪತ್ನಿಯರು ಹೇಗಿದ್ದಾರೋ ಹಾಗೆ ರಾಘವನ ಧರ್ಮಪತ್ನಿಯೂ ಇವನೊಡನೆ ಇದ್ದಿದ್ದರೆ, ಇವನಿಗೆ ಒಳ್ಳೆಯದಾಗುತ್ತಿತ್ತು.’ ಮತ್ತೆ ಸ್ವಸ್ಥಚಿತ್ತನಾಗಿ ಅವನು ಯೋಚಿಸಿದನು — ‘ಸೀತೆ ಗುಣದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ವಿಶಿಷ್ಟಳು; ಆದರೆ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಈ ಲಂಕೇಶ್ವರನು ಅವಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟಕರವಾದ ಅನಾರ್ಯ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.’ ಕೊನೆಯ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಚಿಂತನೆ ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಮೊದಲು ಅವನು ರಾವಣನ ಪತ್ನಿಯರ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ವಿವೇಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ, ರಾವಣನ ಗುಣಕ್ಕೆ ಆಕರ್ಷಿತರಾಗಿ ಬಂದವರು, ಕುಲೀನೆಯರು, ರೂಪವತಿಯರು, ದಕ್ಷೆಯರು, ಸತ್ತ್ವವತಿಯರು; ಸೀತೆಯೊಬ್ಬಳೇ ಮೊದಲೇ ಬೇರೊಬ್ಬನಿಗೆ ಸೇರಿದವಳು, ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವಳು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸೀತೆಯ ಅಪಹರಣ ರಾವಣನ ಇತರ ವಿವಾಹಗಳಿಗಿಂತ ಸಂಪೂರ್ಣ ಭಿನ್ನ. ಆಮೇಲೆ ಅವನು ಸದಿಚ್ಛೆಯಿಂದ ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸೀತೆಯೂ ತನ್ನ ಪತಿಯೊಡನೆ ಹಾಗೆ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸುವಂತಾದರೆ ರಾವಣನಿಗೆ ಕಲ್ಯಾಣವಾಗುತ್ತಿತ್ತು; ಅಂದರೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸುವುದೇ ರಾವಣನಿಗೆ ಹಿತ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಆತ್ತರೂಪಃ’ — ಸ್ವಸ್ಥಚಿತ್ತನಾಗಿ — ಅವನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ: ಸೀತೆ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ವಿಶಿಷ್ಟಳು, ರಾವಣನಾದರೋ ಅವಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅನಾರ್ಯ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ರಾವಣನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ‘ಮಹಾತ್ಮಾ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ವ್ಯಂಗ್ಯದಿಂದ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ — ದೊಡ್ಡವನಾದರೂ ಅವನು ನೀಚಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ‘ಯುದ್ಧಕಾಮೇನ ಹೃತಾಃ’ (ಯುದ್ಧಾಕಾಂಕ್ಷಿಯಿಂದ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವರು) ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ಇಲ್ಲಿ ಅದು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇರುವಂಥದ್ದು; ಅದು ‘ನ ಪ್ರಸಹ್ಯ ಲಬ್ಧಾಃ’ (ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಪಡೆದವರಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದೊಡನೆ ಸ್ವಲ್ಪ ವಿರೋಧಿಸುತ್ತದೆ, ಅದು ಮುದ್ರಣದ ಸ್ವರೂಪ. ‘ರಾಘವಧರ್ಮಪತ್ನೀ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಸೀತೆಯ ಧರ್ಮಪತ್ನೀತ್ವವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವಳು ಧರ್ಮದಂತೆ ರಾಮನನ್ನು ವರಿಸಿದವಳು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳ ಕಡೆಗಿನ ರಾವಣನ ಆಕರ್ಷಣೆ ಧರ್ಮವಿರುದ್ಧ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗ ವೈಭವದ ದೀರ್ಘವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಧರ್ಮಚಿಂತನೆಯತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे नवमः सर्गः॥ ९॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ