ಸರ್ಗ
ಋಕ್ಷಬಿಲಪ್ರವೇಶ ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂಪ್ರಭೆಯ ದರ್ಶನ
ವಿಂಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಹುಡುಕಾಟ, ಋಕ್ಷಬಿಲದ ದರ್ಶನ, ಕತ್ತಲೆ ತುಂಬಿದ ಬಿಲದೊಳಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶ, ಚಿನ್ನದ ವನ ಮತ್ತು ರತ್ನಭವನಗಳ ದರ್ಶನ, ತಾಪಸಿಯ ಬಳಿ ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಶ್ನೆ
ತಾರ ಮತ್ತು ಅಂಗದರೊಡನೆ ಸೇರಿಕೊಂಡು ಕಪಿ ಹನುಮಂತನು ವಿಂಧ್ಯದ ಗುಹೆಗಳನ್ನೂ ದಟ್ಟಡವಿಗಳನ್ನೂ ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದನು. ಸಿಂಹ-ಹುಲಿಗಳು ಸಂಚರಿಸುವ ಕಂದರಗಳು, ಆ ಪರ್ವತರಾಜನ ದುರ್ಗಮ ಪ್ರದೇಶಗಳು, ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಜಲಪಾತಗಳು — ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಅವನು ಹುಡುಕಾಟ ನಡೆಸಿದನು. ಅನಂತರ ಅವರು ಆ ಪರ್ವತದ ನೈಋತ್ಯ ತುದಿಯನ್ನು ತಲುಪಿದರು; ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅವರು ನೆಲೆಸಿರುವಾಗ, ಹಿಂದಿರುಗಲು ಸುಗ್ರೀವನು ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದ್ದ ಕಾಲವು ಕಳೆದುಹೋಯಿತು. ಆ ಪ್ರದೇಶವು ಹುಡುಕಲು ಕಷ್ಟವಾದುದು, ಗುಹೆಗಳೂ ದಟ್ಟಡವಿಗಳೂ ತುಂಬಿದ ವಿಶಾಲವಾದುದು; ಆದರೂ ವಾಯುಪುತ್ರನು ಅಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಪರ್ವತವನ್ನು ಶೋಧಿಸಿದನು. ಕಾಲಾತಿಕ್ರಮವು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಭಯಕ್ಕೆ ಮೂಲವಾಗಲಿದೆ. ಹನುಮಂತನ ದಣಿವರಿಯದ ಪರಿಶ್ರಮವೂ ಇಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಇತರರು ಆಯಾಸಪಡುತ್ತಾರೆ, ಅವನಾದರೋ ಇಡೀ ಗಿರಿಯನ್ನು ಶೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಾರ, ಅಂಗದ ಮತ್ತು ಹನುಮಂತ — ಈ ಮೂವರು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನರು; ಅವರ ಒಗ್ಗೂಡುವಿಕೆಯಿಂದ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನ ಹುಡುಕಾಟವು ಇನ್ನಷ್ಟು ದೃಢವಾಯಿತು. ‘ವಿಚಿನೋತಿ ಸ್ಮ’ (ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದನು) ಎಂಬ ವರ್ತಮಾನಕಾಲದ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಕವಿಯು ಓದುಗನನ್ನು ಅದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಹುಡುಕಾಟದ ನಿರಂತರತೆ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಸಿಂಹ-ಹುಲಿಗಳ ಸಂಚಾರದಿಂದ ಪ್ರದೇಶದ ಭಯಂಕರತೆಯೂ, ದೊಡ್ಡ ಜಲಪಾತಗಳಿಂದ ಅದರ ದುರ್ಗಮತೆಯೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ನೈಋತ್ಯ ತುದಿ ಎಂದರೆ ವಿಂಧ್ಯದ ನೈಋತ್ಯ ಶಿಖರ; ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಅವರಿಗೆ ತಿಂಗಳು ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಕಳೆದುಹೋಯಿತು.
ಒಬ್ಬರಿಂದೊಬ್ಬರು ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದರೂ ಪರಸ್ಪರ ಹೆಚ್ಚು ದೂರವಿಲ್ಲದೆ ಇದ್ದ ಗಜ, ಗವಾಕ್ಷ, ಗವಯ, ಶರಭ, ಗಂಧಮಾದನ, ಮೈಂದ, ದ್ವಿವಿದ, ಹನುಮಂತ, ಜಾಂಬವಂತ, ಯುವರಾಜ ಅಂಗದ ಮತ್ತು ವನಸಂಚಾರಿ ತಾರ — ಇವರು ಬೆಟ್ಟಗಳ ಸಾಲುಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಶೋಧಿಸಿ, ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ, ಅಲ್ಲಿ ತೆರೆದಿದ್ದ ಒಂದು ಬಿಲವನ್ನು ಕಂಡರು. ಅದು ಋಕ್ಷಬಿಲವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ದುರ್ಗಮ ಬಿಲ; ಒಬ್ಬ ದಾನವನಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿತ್ತು. ಅವರಾದರೋ ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿ, ದಣಿದು, ನೀರನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದರು. ವಾನರರ ಹೆಸರುಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಅದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಬಿಲವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದವರು ಎಷ್ಟು ಮಂದಿ, ಯಾರು ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಪರಸ್ಪರ ಬೇರೆಯಾಗಿ, ಆದರೂ ದೂರವಿಲ್ಲದೆ’ ಎಂಬ ವಿರೋಧಾಭಾಸವು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಹುಡುಕಾಟದ ರೀತಿಯನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವರು ಒಬ್ಬರಿಗೊಬ್ಬರು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುವಷ್ಟರಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತಾರೆ. ಋಕ್ಷಬಿಲ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ; ಇದರೊಳಗೇ ಸ್ವಯಂಪ್ರಭೆಯ ಭವನವಿದೆ. ‘ವಿವೃತಮ್’ (ತೆರೆದಿದ್ದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬಿಲದ ಬಾಯಿ ಮುಚ್ಚಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅದು ವಾನರರ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಿತ್ತು. ಹಸಿವು, ಬಾಯಾರಿಕೆ, ಆಯಾಸ, ನೀರಿನ ಬಯಕೆ — ಈ ನಾಲ್ಕು ಕಾರಣಗಳು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಬಿಲದತ್ತ ತಿರುಗಿಸುತ್ತವೆ; ದೈವವೂ ಅವರನ್ನು ಅಲ್ಲಿಗೇ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತದೆ. ದಾನವನಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಹೇಳುವ ಮೂಲಕ ಕವಿಯು ಭಯದ ಸೂಚನೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಅದು ಮುಂದೆ ಹುಸಿಯಾಗುತ್ತದೆ.
ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದಲೂ ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿದ್ದ ಆ ಮಹಾಬಿಲವನ್ನು ಅವರು ಕಂಡರು. ಅಲ್ಲಿಂದ ಕ್ರೌಂಚಗಳು, ಹಂಸಗಳು, ಸಾರಸಗಳು ಹೊರಬರುತ್ತಿದ್ದವು; ನೀರಿನಿಂದ ಒದ್ದೆಯಾಗಿ, ಕಮಲದ ಪರಾಗದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಮೈಯುಳ್ಳ ಚಕ್ರವಾಕಗಳೂ ಹೊರಬರುತ್ತಿದ್ದವು. ಸುಗಂಧಭರಿತವೂ ದಾಟಲು ಕಷ್ಟವೂ ಆದ ಆ ಬಿಲವನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ವಿಸ್ಮಯದಿಂದ ಕಳವಳಗೊಂಡ ಮನಸ್ಸಿನವರಾದರು. ಶಂಕೆ ಹುಟ್ಟಿದ್ದರೂ, ಹರ್ಷಗೊಂಡವರೂ ತೇಜಸ್ವಿಗಳೂ ಮಹಾಬಲರೂ ಆದ ಆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರು, ಬಗೆಬಗೆಯ ಜೀವಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ದೈತ್ಯೇಂದ್ರನ ನಿವಾಸದಂತಿದ್ದ ಆ ಬಿಲವನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿದರು. ಪಕ್ಷಿಗಳು ನೀರಿನಿಂದ ಒದ್ದೆಯಾಗಿರುವುದೂ ಕಮಲಪರಾಗದಿಂದ ಕೆಂಪಾಗಿರುವುದೂ ಬಿಲದಲ್ಲಿ ನೀರೂ ಕಮಲಗಳೂ ಇವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ; ಇದೇ ಹನುಮಂತನ ಅನುಮಾನಕ್ಕೆ ಆಧಾರ. ‘ಸಂಜಾತಪರಿಶಂಕಾಃ’ (ಶಂಕೆ ಹುಟ್ಟಿದವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಭಯವಲ್ಲ, ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ವೀರರ ಶಂಕೆ ಕಾರ್ಯನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಬಳ್ಳಿ-ಮರಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಬಾಯಿ, ಸುಗಂಧ, ದಾಟಲು ಕಷ್ಟವಾಗಿರುವುದು — ಇವು ಬಿಲದ ಮೂರು ಲಕ್ಷಣಗಳು. ಪಕ್ಷಿಗಳ ಎಣಿಕೆಯೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಕ್ರೌಂಚ, ಹಂಸ, ಸಾರಸ, ಚಕ್ರವಾಕ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಜಲಪಕ್ಷಿಗಳು; ಅವು ನೀರಿನಿಂದಲೇ ಹೊರಬರುತ್ತವೆ. ದೈತ್ಯೇಂದ್ರನ ನಿವಾಸದಂತೆ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಪಾತಾಳದ ಭಯಂಕರತೆ ನೆನಪಿಗೆ ತರಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ‘ನಾನಾಸತ್ತ್ವಸಮಾಕೀರ್ಣಮ್’ (ಬಗೆಬಗೆಯ ಜೀವಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದುದು) ಎಂಬುದು ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿನ ಜೀವಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಸ್ಮಯ, ಶಂಕೆ, ಹರ್ಷ — ಈ ಮೂರು ಭಾವಗಳು ಒಂದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ವಾನರರಲ್ಲಿ ಉದಿಸಿದವು.
ಆ ಬಿಲವು ನೋಡಲೂ ಕಷ್ಟವೆನಿಸುವಂತೆ ಘೋರವಾಗಿತ್ತು, ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಒಳಹೊಗಲು ಕಷ್ಟವಾಗಿತ್ತು. ಆಗ ಪರ್ವತಶಿಖರದಂತೆ ತೋರುವ, ದುರ್ಗಮ ಅರಣ್ಯಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬಲ್ಲ ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು ಘೋರರಾದ ವಾನರರಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಬೆಟ್ಟಗಳ ಸಾಲುಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನೂ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕನ್ನೂ ಶೋಧಿಸಿ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಬಳಲಿದ್ದೇವೆ; ಆದರೂ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ಈ ಬಿಲದಿಂದ ಹಂಸಗಳೂ ಕ್ರೌಂಚಗಳೂ ಸಾರಸಗಳೊಡನೆ, ನೀರಿನಿಂದ ಒದ್ದೆಯಾದ ಚಕ್ರವಾಕಗಳೂ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಹೊರಗೆ ಹಾರುತ್ತಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ನೀರಿರುವ ಬಾವಿಯೋ ಮಡುವೋ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಇದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಬಿಲದ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಈ ಮರಗಳು ಹಸಿರಾಗಿ ನಳನಳಿಸುತ್ತಿವೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಆ ಬಿಲವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಇದು ಅನುಮಾನಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ಒಂದು ಸುಂದರ ಉದಾಹರಣೆ — ನೀರಿನಿಂದ ಒದ್ದೆಯಾದ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಹಸಿರಾದ ಮರಗಳು ಲಿಂಗ (ಗುರುತು), ನೀರು ಸಾಧ್ಯ (ಸಾಧಿಸಬೇಕಾದುದು). ‘ಕಾಂತಾರವನಕೋವಿದಃ’ (ದುರ್ಗಮ ಅರಣ್ಯಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಹನುಮಂತನ ವನಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸಾರುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಅವನ ಅನುಮಾನ ನಂಬಲರ್ಹವಾಗುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ಮಾತು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ದೀರ್ಘವಾದ ಮಾತು; ಹಿಂದೆ ಅವನು ಮೌನವಾಗಿ ಹುಡುಕುವವನಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಇದ್ದನು. ಅವನು ಮೊದಲು ಆಯಾಸವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಗುರುತನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಈ ಕ್ರಮ ತರ್ಕಶುದ್ಧವಾದುದು. ‘ಪರ್ವತಕೂಟಾಭಃ’ (ಪರ್ವತಶಿಖರದಂತೆ ತೋರುವವನು) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವನ ವಿಶಾಲತೆಯೂ, ‘ಕಾಂತಾರವನಕೋವಿದಃ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅರಣ್ಯದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಬಿಲದ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಹಸಿರಾದ ಮರಗಳು ಎಂಬ ಈ ದೃಷ್ಟಾಂತವನ್ನು ಇಂದಿಗೂ ಜನರು ನೀರನ್ನು ಹುಡುಕುವಾಗ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಅವನ ಮಾತೇ ಎಲ್ಲರ ಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಏನೇ ನಡೆದರೂ ಅದರ ಮೂಲ ಹನುಮಂತನೇ.
ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರ ಬೆಳಕಿಲ್ಲದ, ರೋಮಾಂಚನಗೊಳಿಸುವ ಆ ಬಿಲವನ್ನು ವಾನರರು ಕಂಡರು. ಅದರಿಂದ ಹೊರಬರುತ್ತಿದ್ದ ಸಿಂಹಗಳನ್ನೂ ಬಗೆಬಗೆಯ ಮೃಗ-ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನೂ ಕಂಡು ಆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರು ಕತ್ತಲೆ ಕವಿದ ಬಿಲವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಅವರ ದೃಷ್ಟಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ತಡೆಯಲ್ಪಡಲಿಲ್ಲ; ತೇಜಸ್ಸಾಗಲಿ ಪರಾಕ್ರಮವಾಗಲಿ ಕುಂದಲಿಲ್ಲ; ಅವರ ಗತಿ ವಾಯುವಿನಂತಿತ್ತು, ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಅವರ ದೃಷ್ಟಿ ಕೆಲಸಮಾಡುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ಕಪಿಕುಂಜರರು ವೇಗದಿಂದ ಬಿಲವನ್ನು ಹೊಕ್ಕು ಬೆಳಕಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಮನೋಹರವಾದ, ಉತ್ತಮವಾದ ಒಂದು ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕಂಡರು. ಅನಂತರ ಬಗೆಬಗೆಯ ಮರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆ ಭೀಕರ ಬಿಲದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಅವರು ಒಂದು ಯೋಜನ ದೂರ ಸಾಗಿದರು. ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದಂತಾಗಿ, ಬಾಯಾರಿ, ಗಾಬರಿಗೊಂಡು, ನೀರನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾ, ಅವರು ಆ ಬಿಲದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಆಲಸ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ಓಡಾಡಿದರು. ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿಯೂ ವಾನರರ ದೃಷ್ಟಿ, ತೇಜಸ್ಸು, ಪರಾಕ್ರಮಗಳಿಗೆ ತಡೆಯಿಲ್ಲದಿರುವುದು ಅವರ ದಿವ್ಯತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅನ್ಯೋನ್ಯಂ ಸಂಪರಿಷ್ವಜ್ಯ’ (ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ಸಂಘಭಾವವೂ ತೋರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ಭಯದಲ್ಲಿಯೂ ಅವರು ಬೇರ್ಪಡಲಿಲ್ಲ. ಬಿಲದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಭಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಕತ್ತಲೆ, ಅನಂತರ ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರಿಲ್ಲದಿರುವಿಕೆ, ಅನಂತರ ರೋಮಾಂಚನ, ಅನಂತರ ಸಿಂಹ-ಮೃಗ-ಪಕ್ಷಿಗಳ ಸದ್ದು. ಆದರೂ ವಾನರರು ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದು ಯೋಜನ ದೂರ ಸಾಗಿದುದು ಬಿಲದ ಹಿರಿಮೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಇದು ಸಾಧಾರಣ ಗುಹೆಯಲ್ಲ. ‘ಅತಂದ್ರಿತಾಃ’ (ಆಲಸ್ಯವಿಲ್ಲದವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆಯಾಸದಲ್ಲಿಯೂ ಅವರ ಚುರುಕುತನ ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಬಾಯಾರಿಕೆ ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ನೀರನ್ನು ಬಯಸುವವರು, ಬಾಯಾರಿದವರು ಎಂದು; ನೀರೇ ಅವರ ಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣ, ಕೊನೆಗೆ ದೊರೆಯುವುದೂ ಅದೇ. ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ದಾರಿ ಕಂಡುಕೊಂಡದ್ದು ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಮುಟ್ಟಿಕೊಂಡೇ.
ಕೃಶರಾಗಿ, ದೀನವದನರಾಗಿ, ಬಳಲಿದ್ದ ಆ ವಾನರರು ಬದುಕಿನ ಆಸೆಯನ್ನೇ ತೊರೆದಿದ್ದಾಗ ಬೆಳಕನ್ನು ಕಂಡರು. ಆಗ ಆ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಬಂದು, ಸೌಮ್ಯವಾದ ಕತ್ತಲೆಯಿಲ್ಲದ ವನವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಚಿನ್ನದ ಮರಗಳನ್ನು ಕಂಡರು — ಸಾಲ, ತಾಲ, ತಮಾಲ, ಪುನ್ನಾಗ, ವಂಜುಲ, ಧವ, ಚಂಪಕ, ನಾಗವೃಕ್ಷ ಮತ್ತು ಹೂಬಿಟ್ಟ ಕರ್ಣಿಕಾರಗಳನ್ನು. ಅವು ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ಹೂಗೊಂಚಲುಗಳಿಂದಲೂ ಕೆಂಪು ಚಿಗುರುಗಳಿಂದಲೂ ಹೂಮಾಲೆಗಳಿಂದಲೂ ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದಲೂ ಚಿನ್ನದ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ತೊಟ್ಟಂತಿದ್ದವು; ಎಳೆಯ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದವು; ವೈಡೂರ್ಯದ ಕಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು; ತಮ್ಮ ರೂಪದಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದವು, ಸುವರ್ಣಮಯವಾಗಿದ್ದವು. ನೀಲ ವೈಡೂರ್ಯದ ಬಣ್ಣದ, ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಕಮಲಸರೋವರಗಳು, ಬಾಲಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ದೊಡ್ಡ ಚಿನ್ನದ ಮರಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿ, ಚಿನ್ನದ ಮೀನುಗಳಿಂದಲೂ ದೊಡ್ಡ ಕಮಲಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿದವು. ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಬೆಳಕಿಗೆ, ನಿರಾಶೆಯಿಂದ ಆಶ್ಚರ್ಯಕ್ಕೆ — ಈ ಪರಿವರ್ತನೆಯೇ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರ. ಮರಗಳ ನಾಮಾವಳಿಯು ದಕ್ಷಿಣಾಪಥದ ವನಸಿರಿಯನ್ನೇ ಸುವರ್ಣಮಯವಾಗಿಸಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ನಿರಾಶೆಯ ಬಳಿಕ ಬೆಳಕಿನ ದರ್ಶನ — ಇದು ಕಥೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಸಂಧಿ; ‘ಜೀವಿತೇ ನಿರಾಶಾಃ’ (ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಆಸೆ ತೊರೆದವರು) ಎಂದು ಹೇಳಿದ ಕೂಡಲೇ ಕವಿಯು ಬೆಳಕನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸುವರ್ಣಮಯ ವೃಕ್ಷಗಳ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಧಾರಣ ವನದ ಎಲ್ಲ ಮರಗಳೂ ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ — ಸಾಲದಿಂದ ಧವದವರೆಗೆ, ಅನಂತರ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಕರ್ಣಿಕಾರಗಳು. ಆದರೆ ಅವೆಲ್ಲವೂ ಚಿನ್ನದವು; ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲ, ಮಾಯೆ. ಹೂಗೊಂಚಲು, ಚಿಗುರು, ಹೂಮಾಲೆ, ಬಳ್ಳಿ — ಇವು ಅಲಂಕಾರಗಳು; ವೈಡೂರ್ಯದ ಕಟ್ಟೆಗಳು ಶಿಲ್ಪ — ಎರಡೂ ಸೇರಿ ವನವು ಉದ್ಯಾನದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಮೀನುಗಳೂ ಆಮೆಗಳೂ ಕಮಲಗಳೂ ಸುವರ್ಣಮಯವಾಗಿರುವುದು ವೈಚಿತ್ರ್ಯದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ.
ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ತಿಳಿನೀರಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕಮಲಸರೋವರಗಳನ್ನು ಕಂಡರು; ಚಿನ್ನದ ಮತ್ತು ಬೆಳ್ಳಿಯ ವಿಮಾನಗಳನ್ನು (ಉಪ್ಪರಿಗೆ ಮನೆಗಳನ್ನು), ಮುತ್ತಿನ ಜಾಲರಿಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಅಪರಂಜಿಯ ಕಿಟಕಿಗಳುಳ್ಳ, ಚಿನ್ನ-ಬೆಳ್ಳಿಯ ಅಂತಸ್ತುಗಳುಳ್ಳ, ವೈಡೂರ್ಯಮಣಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಭವನಗಳನ್ನು ಕಂಡರು. ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ವಾನರರು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗೃಹಗಳನ್ನು ಕಂಡರು; ಹವಳ-ಮಣಿಗಳಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಹೂ-ಹಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಮರಗಳನ್ನೂ, ಚಿನ್ನದ ದುಂಬಿಗಳನ್ನೂ, ಸುತ್ತಲೂ ಜೇನನ್ನೂ, ಮಣಿ-ಕಾಂಚನಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಹಾಸಿಗೆ-ಆಸನಗಳನ್ನೂ; ಬಗೆಬಗೆಯ ವಿಶಾಲ ವಸ್ತುಗಳನ್ನೂ, ಚಿನ್ನ-ಬೆಳ್ಳಿ-ಕಂಚಿನ ಪಾತ್ರೆಗಳ ರಾಶಿಗಳನ್ನೂ, ದಿವ್ಯವಾದ ಅಗರು-ಚಂದನಗಳ ಸಂಗ್ರಹಗಳನ್ನೂ, ಶುಚಿಯಾದ ತಿನ್ನಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಗೆಡ್ಡೆ-ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ; ಬೆಲೆಬಾಳುವ ವಾಹನಗಳನ್ನೂ, ರಸಭರಿತವಾದ ಮಧುಪಾನಗಳನ್ನೂ, ಬೆಲೆಬಾಳುವ ದಿವ್ಯ ವಸ್ತ್ರಗಳ ರಾಶಿಗಳನ್ನೂ, ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ಕಂಬಳಿಗಳ ಮತ್ತು ಜಿಂಕೆಚರ್ಮಗಳ ರಾಶಿಗಳನ್ನೂ, ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಗಿದ್ದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಉಜ್ವಲವಾಗಿ ಹೊಳೆಯುವ, ಶುಭ್ರವಾದ ಚಿನ್ನದ ರಾಶಿಗಳನ್ನೂ ಅವರು ಕಂಡರು. ಈ ವರ್ಣನೆಯು ಮಯನ ಮಾಯೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ವೈಭವದ ಸೂಚಕ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ತಾಪಸಿಯೇ ಇದರ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳುವಳು. ತಿನಿಸು, ಪಾನೀಯ, ವಸ್ತ್ರ, ಹಾಸಿಗೆ, ಆಸನ, ವಾಹನ — ಹೀಗೆ ಗೃಹಸ್ಥನ ಎಲ್ಲ ಸಂಭಾರವನ್ನೂ ಕವಿಯು ಒಂದೆಡೆ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಬಿಲವು ಗುಹೆಯಲ್ಲ, ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಭವನವೇ ಎಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ವರ್ಣನೆಯ ಈ ಭಾಗವೇ ಅತಿ ದೀರ್ಘವಾದುದು; ಎಂಟು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಒಂದೇ ಒಂದು ಕ್ರಿಯಾಪದವನ್ನೂ ಸೇರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ ದ್ವಿತೀಯಾ ವಿಭಕ್ತಿಯ ಪದಗಳ ಮಾಲೆಯೇ ಇದೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ದದೃಶುಃ’ (ಕಂಡರು) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಈ ಶೈಲಿಯು ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಆಧಿಕ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಕಂಡ ವಸ್ತುಗಳ ಎಣಿಕೆಯೇ ಮುಗಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ವಿಮಾನಗಳು, ಗೃಹಗಳು, ಕಿಟಕಿಗಳು, ಅಂತಸ್ತುಗಳು — ಇವು ವಾಸ್ತು; ಹಾಸಿಗೆ, ಆಸನ, ವಾಹನ, ಪಾತ್ರೆಗಳು — ಉಪಕರಣ; ಅಗರು-ಚಂದನ, ವಸ್ತ್ರಗಳು, ಕಂಬಳಿಗಳು, ಜಿಂಕೆಚರ್ಮಗಳು — ಭೋಗ್ಯವಸ್ತುಗಳು; ಗೆಡ್ಡೆ, ಹಣ್ಣು, ಮಧುಪಾನ — ಆಹಾರ. ಇದರಿಂದ ಬಿಲವು ಒಳಗೆ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ರಾಜಭವನದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ.
ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಶೂರ ವಾನರರು ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಒಬ್ಬ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಕಂಡರು. ನಾರುಮಡಿ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣಾಜಿನಗಳನ್ನು ಉಟ್ಟಿದ್ದ, ನಿಯಮಿತ ಆಹಾರವುಳ್ಳ, ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ ಆ ತಾಪಸಿಯನ್ನು ಅವರು ಅಲ್ಲಿ ಕಂಡರು. ವಿಸ್ಮಿತರಾದ ವಾನರರು ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯೂ ನಿಂತುಬಿಟ್ಟರು; ಹನುಮಂತನು ಅಲ್ಲಿ ‘ನೀನು ಯಾರು? ಈ ಬಿಲ ಯಾರದು?’ ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. ಅನಂತರ ಬೆಟ್ಟದಂತಹ ಹನುಮಂತನು ಕೈಮುಗಿದು ಆ ವೃದ್ಧೆಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಕೇಳಿದನು — ‘ನೀನು ಯಾರು? ಈ ಭವನವೂ ಬಿಲವೂ ಯಾರವು? ಈ ರತ್ನಗಳು ಯಾರವು? ಅದನ್ನು ಹೇಳು.’ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ದೀರ್ಘ ಛಂದಸ್ಸಿನಿಂದ ವಿರಾಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಕ್ಕೆ ಉಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹನುಮಂತನ ವಿನಯವು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ಬಲಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ವೃದ್ಧ ತಾಪಸಿಗೆ ಕೈಮುಗಿದು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರವೇ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಾಪಸಿಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಮೂರೇ ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾನೆ — ನಾರುಮಡಿ-ಕೃಷ್ಣಾಜಿನಗಳನ್ನು ಉಟ್ಟವಳು, ನಿಯಮಿತ ಆಹಾರವುಳ್ಳವಳು, ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತಿರುವವಳು. ಇವುಗಳಿಂದಲೇ ಅವಳ ತಪಸ್ವಿತೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ವಾನರರು ವಿಸ್ಮಿತರಾಗಿ ನಿಂತುಬಿಟ್ಟರು, ಹತ್ತಿರ ಸರಿಯಲಿಲ್ಲ; ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಭಯವಲ್ಲ, ಆದರ. ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬರುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ, ಅನಂತರ ದೀರ್ಘ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ; ಎರಡನೆಯ ಬಾರಿ ‘ಅಭಿವಾದ್ಯ ವೃದ್ಧಾಮ್’ (ವೃದ್ಧೆಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ) ಎಂಬ ವಿನಯವೂ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे पञ्चाशः सर्गः॥ ५०॥