॥वाल्मीकिरामायणम् ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ · 49ನೇ ಸರ್ಗ

ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಅಂಗದ ಮತ್ತು ಗಂಧಮಾದನರ ಸಾಂತ್ವನ

ಬಳಲಿದ ವಾನರರನ್ನು ಅಂಗದನು ಸಂತೈಸುವುದು, ಅನಿರ್ವೇದದ ಉಪದೇಶ, ಗಂಧಮಾದನನ ಅನುಮೋದನೆ, ರಜತಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಅನ್ವೇಷಣೆ

ಶ್ರಮದಿಂದ ಬಳಲಿದ್ದರೂ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ ಅಂಗದನು ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನೂ ಸಂತೈಸಿ ಮೆಲ್ಲನೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಬಳಲಿದವರನ್ನು ಸಂತೈಸುವುದು ನಾಯಕನ ಮೊದಲ ಕರ್ತವ್ಯ, ಅನಂತರ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುವುದು — ಅದನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಯುವರಾಜನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ವನಗಳನ್ನೂ ಬೆಟ್ಟಗಳನ್ನೂ ನದಿಗಳನ್ನೂ ದುರ್ಗಮ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನೂ ದಟ್ಟ ಕಾಡುಗಳನ್ನೂ ಕಣಿವೆಗಳನ್ನೂ ಬೆಟ್ಟದ ಗುಹೆಗಳನ್ನೂ ನಾವು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹುಡುಕಿದ್ದೇವೆ. ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಹುಡುಕಿದರೂ ಜಾನಕಿ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ; ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ ಪಾಪಿ ರಾಕ್ಷಸನೂ ಸಿಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ನಮಗೆ ಬಹಳ ಕಾಲ ಕಳೆದುಹೋಗಿದೆ, ಸುಗ್ರೀವನಾದರೋ ಉಗ್ರಶಾಸನನು. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಸುತ್ತಲೂ ಹುಡುಕಿರಿ.’ ಕಾಲಕ್ಷಯ ಮತ್ತು ರಾಜನ ಶಾಸನ — ಈ ಎರಡೇ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರೇರಕ ಕಾರಣಗಳಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಅಂಗದನು ಗದರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಉಪೇಕ್ಷಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ತಾನೂ ಬಳಲಿದ್ದು ಇತರರ ಶ್ರಮವನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಮೃದುವಾದ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ಅವರನ್ನು ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಶನೈಃ’ (ಮೆಲ್ಲನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಕ್ತಾರನ ನಿಧಾನಗತಿಯ ವಾಣಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದು ಬಳಲಿದವರ ಕಿವಿಗಳನ್ನು ಸುಖವಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ತಂದೆಯ ವಧೆಯ ನಂತರವೂ ಈ ವಾಲಿಪುತ್ರನು ರಾಜಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ.

‘ಆಲಸ್ಯವನ್ನೂ ಎದ್ದುಬಂದಿರುವ ಶೋಕವನ್ನೂ ನಿದ್ರೆಯನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಿ, ಜನಕನ ಮಗಳನ್ನು ನಾವು ಕಾಣುವಂತೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಿರಿ. ಅನಿರ್ವೇದ (ಬೇಸರಗೊಳ್ಳದಿರುವಿಕೆ), ದಕ್ಷತೆ, ಮನಸ್ಸು ಸೋಲದಿರುವಿಕೆ — ಈ ಮೂರು ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವುವು ಎಂದು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಇದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಇಂದೂ ವನವಾಸಿಗಳು ಈ ದುರ್ಗಮ ವನವನ್ನು ಹುಡುಕಲಿ; ಆಯಾಸವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮತ್ತೆ ಇಡೀ ವನವನ್ನೇ ಶೋಧಿಸಲಿ. ಮಾಡುತ್ತಿರುವವನಿಗೆ ಆ ಕರ್ಮದ ಫಲ ಖಂಡಿತ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಬೇಸರಗೊಂಡು ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ಕೈಬಿಡುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ.’ ‘ಅನಿರ್ವೇದ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಉದ್ಯೋಗದ ಮೂಲವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇಲ್ಲಿಯೂ ಅದೇ ಸಾರ. ಆಲಸ್ಯ, ಶೋಕ, ನಿದ್ರೆ — ಇವು ಮೂರು ಶತ್ರುಗಳು; ಅನಿರ್ವೇದ, ದಕ್ಷತೆ, ಅಪರಾಜಯ — ಇವು ಮೂರು ಆಯುಧಗಳು — ಹೀಗೆ ಎರಡು ಪಕ್ಷಗಳ ಸಾಮರಸ್ಯವನ್ನು ಕವಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ರಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ‘ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಫಲ ಕಾಣುತ್ತದೆ’ ಎಂಬ ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಯಮವನ್ನು ಹೇಳಿ, ಅದರಿಂದಲೇ ಈ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಅನ್ವೇಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಪರಿಹಾರ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ ತೊಡಗುವುದೇ ಎಂಬುದು ಅಂಗದನ ಮತ.

‘ಸುಗ್ರೀವನು ಕೋಪಿಷ್ಠನಾದ ರಾಜ, ತೀಕ್ಷ್ಣವಾಗಿ ದಂಡಿಸುವವನು; ಓ ವಾನರರೇ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೂ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನಿಗೂ ಸದಾ ಹೆದರಬೇಕು. ಇದನ್ನು ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ; ನಿಮಗೆ ಸರಿಯೆನಿಸಿದರೆ ಹಾಗೆ ಮಾಡಿರಿ. ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಯಾವುದು ಉಚಿತವೋ ಅದನ್ನು ಹೇಳಿರಿ.’ ಯುವರಾಜನು ತನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಹೇರುವುದಿಲ್ಲ, ಸಭೆಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನೂ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇದು ನೀತಿಯ ರೀತಿ. ಭಯ ಮತ್ತು ಹಿತ — ಎರಡನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಕಾರಣಗಳಾಗಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಕೇವಲ ಭಯದಿಂದ ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಹಿತೋಪದೇಶದಿಂದ ಅಲಕ್ಷ್ಯ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸುಗ್ರೀವನ ಕೋಪ, ರಾಮನ ಮಹತ್ತ್ವ — ಎರಡರ ನೆನಪಿನಿಂದ ವಾನರರು ಮತ್ತೆ ಸಜ್ಜಾದರು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಜಭಯವೂ ಧರ್ಮಭಯವೂ ಸೇರಿ ವಾನರರ ಅಲಕ್ಷ್ಯವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತವೆ.

ಅಂಗದನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಗಂಧಮಾದನನು ಬಾಯಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಶ್ರಮದಿಂದ ಬಳಲಿದ ಆದರೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಅಂಗದನು ಹೇಳಿದುದು ನಿಜಕ್ಕೂ ನಿಮಗೆ ತಕ್ಕುದು, ಹಿತಕರವೂ ಅನುಕೂಲವೂ ಆದುದು; ಇವನು ಹೇಳಿದಂತೆ ಮಾಡೋಣ. ಮತ್ತೆ ಬೆಟ್ಟಗಳನ್ನೂ ಕಂದರಗಳನ್ನೂ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ಬರಿದಾದ ಕಾಡುಗಳನ್ನೂ ಬೆಟ್ಟದ ಝರಿಗಳನ್ನೂ ಹುಡುಕೋಣ. ಮಹಾತ್ಮ ಸುಗ್ರೀವನು ಸೂಚಿಸಿದ ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನೂ, ವನವನ್ನೂ ಗಿರಿದುರ್ಗಗಳನ್ನೂ ಎಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಶೋಧಿಸಲಿ.’ ಹಿರಿಯನ ಅನುಮೋದನೆಯಿಂದ ಯುವರಾಜನ ಮಾತಿಗೆ ಬಲ ಬರುತ್ತದೆ; ಒಬ್ಬನ ಉತ್ಸಾಹ ಇತರರಲ್ಲಿ ಹರಡುತ್ತದೆ. ‘ಪಿಪಾಸಾಶ್ರಮಖಿನ್ನಯಾ’ (ಬಾಯಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಶ್ರಮದಿಂದ ಬಳಲಿದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ವಕ್ತಾರನ ದೈಹಿಕ ದೌರ್ಬಲ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ‘ವ್ಯಕ್ತಯಾ’ (ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವನ ದೃಢನಿಶ್ಚಯ — ದೇಹ ಬಳಲಿದ್ದರೂ ವಾಣಿ ಸ್ಪಷ್ಟವೇ. ಇಲ್ಲಿ ಗಂಧಮಾದನನು ಹೊಸದೇನನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದುದನ್ನೇ ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯವನ ಸಮರ್ಥನೆಯೇ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಹುಡುಕಬೇಕಾದ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಬೆಟ್ಟಗಳು, ಕಂದರಗಳು, ಬಂಡೆಗಳು, ಬರಿದಾದ ಕಾಡುಗಳು, ಝರಿಗಳು.

ಅನಂತರ ಆ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ವಾನರರು ಎದ್ದು ವಿಂಧ್ಯದ ಕಾಡುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಸಂಚರಿಸಿದರು. ಶರತ್ಕಾಲದ ಮೋಡದಂತೆ ಬೆಳ್ಳಗಿರುವ, ಶೋಭಾಯಮಾನವಾದ, ಶಿಖರಗಳೂ ಕಣಿವೆಗಳೂ ಉಳ್ಳ ರಜತಪರ್ವತವನ್ನು ಅವರು ಏರಿ, ಅಲ್ಲಿನ ರಮ್ಯವಾದ ಲೋಧ್ರವನವನ್ನೂ ಸಪ್ತಪರ್ಣವನಗಳನ್ನೂ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣುವ ಹಂಬಲದಿಂದ ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದರು. ಅದರ ತುದಿಯನ್ನು ಏರಿದ ಅಪಾರ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಅವರು ಬಳಲಿದರು, ಆದರೆ ರಾಮನ ಪ್ರಿಯ ಮಹಿಷಿಯಾದ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಶರತ್ಕಾಲದ ಮೋಡದ ಉಪಮೆ ಬಿಳುಪನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ‘ರಜತಪರ್ವತ’ (ಬೆಳ್ಳಿಬೆಟ್ಟ) ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೂ ಅದೇ ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ವೃಕ್ಷವಿಶೇಷಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೇಳುವುದರ ಮೂಲಕ ಕವಿ ದೇಶದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಲೋಧ್ರ ಮತ್ತು ಸಪ್ತಪರ್ಣ ದಕ್ಷಿಣಾಪಥದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮರಗಳು. ಶಿಖರವನ್ನು ಏರುವುದು ಅನ್ವೇಷಣೆಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ, ಆದರೂ ಫಲವಿಲ್ಲ — ಇದೇ ವಾನರರ ವೇದನೆ. ‘ವಿಪುಲವಿಕ್ರಮಾಃ’ (ಅಪಾರ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಅವರ ಶ್ರಮ ದೌರ್ಬಲ್ಯದಿಂದಲ್ಲ, ಕಾರ್ಯದ ದುಷ್ಕರತೆಯಿಂದ ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ರಜತಪರ್ವತದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಕಾಣದಿರುವುದು ಕಥೆಯ ಉದ್ವೇಗವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ದಿಕ್ಕುಗಳ ವಿಭಾಗವನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು, ಇಲ್ಲಿ ಅದರ ಅನುಷ್ಠಾನವನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಅನೇಕ ಕಂದರಗಳುಳ್ಳ ಆ ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಿದ್ದಂತೆ ನೋಡಿ, ಸುತ್ತಲೂ ವೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ ಅವರು ಅದನ್ನು ಏರಿದರು. ಅನಂತರ ನೆಲಕ್ಕೆ ಇಳಿದು, ಬಳಲಿ ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದವರಂತಾಗಿ ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ಕಾಲ ಅಲ್ಲಿ ಮರದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಕುಳಿತರು. ಮುಹೂರ್ತಕಾಲ ಸುಧಾರಿಸಿಕೊಂಡು, ಶ್ರಮ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಡಿಮೆಯಾದ ಮೇಲೆ ಅವರು ಮತ್ತೆ ಇಡೀ ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಸಿದ್ಧರಾದರು. ಹನುಮಂತನೇ ಮುಂದಾಳಾಗಿದ್ದ ಆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರು ಹೊರಟು, ವಿಂಧ್ಯದಿಂದಲೇ ಆರಂಭಿಸಿ ಸುತ್ತಲೂ ಸಂಚರಿಸಿದರು. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗ ಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ ಉದ್ಯೋಗದಲ್ಲೇ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತದ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯೂ ಸಾಕಾಯಿತು — ಇದರಿಂದ ವಾನರರ ಧೈರ್ಯ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಹನುಮಂತನ ಹೆಸರನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮುಂದಾಳಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿನ ಅವನ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯದ ಸೂಚನೆಯೇ. ಸರ್ಗದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಅಂಗದನ ಮಾತು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಯಾಣ — ಉಪದೇಶ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ಎರಡನ್ನೂ ಜೋಡಿಸಿ ಕವಿ ಕಥೆಯನ್ನು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಒಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ವಿಂಧ್ಯವೇ ಮೊದಲ ಗುರಿ, ಏಕೆಂದರೆ ಸುಗ್ರೀವನು ಅದನ್ನೇ ಮೊದಲು ಸೂಚಿಸಿದ್ದನು. ಶ್ರಮ, ವಿಶ್ರಾಂತಿ, ಉದ್ಯಮ — ಈ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಕಥೆ ಚಕ್ರದಂತೆ ಸುತ್ತುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकोनपञ्चाशः सर्गः॥ ४९॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ