ಸರ್ಗ
ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಶಾಪಗ್ರಸ್ತ ವನದಲ್ಲಿ ಅನ್ವೇಷಣೆ
ಹನುಮಂತ ಮೊದಲಾದವರು ವಿಂಧ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದು, ಹುಡುಕಲು ಕಷ್ಟವಾದ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಕ್ಲೇಶ, ಕಂಡುವಿನ ಶಾಪದಿಂದ ಬರಿದಾದ ವನ, ಅಸುರನ ವಧೆ, ಮತ್ತೆ ಅನ್ವೇಷಣೆ ಮತ್ತು ವಿಷಾದ
ತಾರ ಮತ್ತು ಅಂಗದರೊಡನೆ ಕೂಡಿ ಕಪಿ ಹನುಮಂತನು ಸುಗ್ರೀವನು ಸೂಚಿಸಿದ ದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಒಡನೆಯೇ ಹೊರಟನು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮೂವರು ಯೂಥಪತಿಗಳು ಹಿಂದಿರುಗಿದರು, ಇವನಾದರೋ ಆಗಷ್ಟೇ ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕಾಲಭೇದದಿಂದ ಕವಿ ದಕ್ಷಿಣ ತಂಡದ ಕಥೆಯನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಆ ಎಲ್ಲ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರೊಡನೆ ದೂರ ಸಾಗಿ, ವಿಂಧ್ಯದ ಗುಹೆಗಳನ್ನೂ ದಟ್ಟ ಕಾಡುಗಳನ್ನೂ ಹುಡುಕಿ, ಬೆಟ್ಟದ ತುದಿಗಳನ್ನೂ ನದಿಗಳಿಂದ ದುರ್ಗಮವಾದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನೂ ಸರೋವರಗಳನ್ನೂ ದೊಡ್ಡ ಮರಗಳನ್ನೂ ಬಗೆಬಗೆಯ ವೃಕ್ಷಸಮೂಹಗಳನ್ನೂ ಕಾಡುಮರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ ಶೋಧಿಸಿದನು. ವಿಂಧ್ಯವೇ ಅವರ ಆರಂಭಸ್ಥಾನ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ದಕ್ಷಿಣಾಪಥದ ಬಾಗಿಲು. ಆ ಎಲ್ಲ ವೀರ ವಾನರರೂ ಸುತ್ತಲೂ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದರೂ ಜನಕನ ಮಗಳಾದ ಮೈಥಿಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕು ನಿಜವಾಗಿ ಸೀತೆಯ ದಿಕ್ಕು, ಆದರೂ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ನಿಷ್ಫಲತೆ — ಕವಿ ಮೊದಲು ಶ್ರಮವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಫಲವನ್ನಾದರೋ ಬಹಳ ತಡವಾಗಿ ನೀಡುವನು. ಈ ವಿಳಂಬನ ರೀತಿ ಸುಂದರಕಾಂಡದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ದೇಶಗಳನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನು ಮೊದಲೇ ಹೆಸರಿಸಿ ಸೂಚಿಸಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅನ್ವೇಷಣೆ ಮನಬಂದಂತೆ ನಡೆದುದಲ್ಲ.
ಅಜೇಯರಾದ ಅವರು ಬಗೆಬಗೆಯ ಗೆಡ್ಡೆಗೆಣಸುಗಳನ್ನೂ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ ತಿನ್ನುತ್ತಾ ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಅಲ್ಲಲ್ಲೇ ತಂಗಿದರು — ಅವರಿಗೆ ನಿಶ್ಚಿತ ವಾಸಸ್ಥಾನವಿರಲಿಲ್ಲ, ಊಟಕ್ಕೂ ನಿಯಮವಿರಲಿಲ್ಲ; ಸಂಜೆ ಎಲ್ಲಾಯಿತೋ ಅಲ್ಲೇ ವಾಸ. ಆ ದೇಶ ಹುಡುಕಲು ಕಷ್ಟವಾದುದು, ಗುಹೆಗಳಿಂದಲೂ ದಟ್ಟ ಕಾಡುಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದುದು, ವಿಶಾಲವಾದುದು, ನೀರಿಲ್ಲದುದು, ಜನರಿಲ್ಲದುದು, ಬರಿದಾದುದು, ದಟ್ಟವಾದುದು, ನೋಡಲು ಭಯಂಕರವಾದುದು ಆಗಿತ್ತು. ಗುಹೆಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯವೇ ಅನ್ವೇಷಣೆಗೆ ಮುಖ್ಯ ಅಡ್ಡಿ, ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಗುಹೆಯನ್ನೂ ಹೊಕ್ಕು ನೋಡಬೇಕು. ಅಂತಹ ಅರಣ್ಯಗಳನ್ನೂ ಹುಡುಕಿ ಅವರು ಬಹಳವಾಗಿ ಬಳಲಿದರು; ಆ ದೇಶವೂ ಹುಡುಕಲು ಕಷ್ಟವಾದ, ಗುಹೆ-ಕಾಡುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ವಿಶಾಲ ದೇಶವೇ ಆಗಿತ್ತು. ಈ ಪುನರುಕ್ತಿ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ್ದೇ, ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ಇದನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಅನ್ವೇಷಣೆಯ ದೀರ್ಘತೆಯೂ ಶ್ರಮದ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ — ಒಂದು ದುರ್ಗಮ ದೇಶವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅಂಥದೇ ಇನ್ನೊಂದನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾರೆ. ಅನಂತರ ಆ ದೇಶವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಎಲ್ಲ ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳೂ ಯಾವ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಭಯವಿಲ್ಲದೆ ಇನ್ನೊಂದು ದುರಾಕ್ರಮ್ಯವಾದ ದೇಶವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಮುಂದೆ ಅಸುರನೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಲಿರುವುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಅವರ ನಿರ್ಭಯತೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹನುಮಂತ, ಅಂಗದ, ತಾರ ಮೂವರೂ ಅಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಿಗೇ ಇರುತ್ತಾರೆ, ಯಾರೂ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಅಲ್ಲಿ ಮರಗಳು ಫಲವಿಲ್ಲದವು, ಹೂವಿಲ್ಲದವು, ಎಲೆಯಿಲ್ಲದವು; ಅಲ್ಲಿ ನದಿಗಳು ನೀರಿಲ್ಲದವು; ಅಲ್ಲಿ ಗೆಡ್ಡೆಯೂ ಸಿಗುವುದು ಅತಿ ದುರ್ಲಭ; ಅಲ್ಲಿ ಕೋಣಗಳಿಲ್ಲ, ಜಿಂಕೆಗಳಿಲ್ಲ, ಆನೆಗಳಿಲ್ಲ, ಹುಲಿಗಳಿಲ್ಲ, ಪಕ್ಷಿಗಳಿಲ್ಲ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಬೇರೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಇಲ್ಲ; ಅಲ್ಲಿ ಮರಗಳಿಲ್ಲ, ಓಷಧಿಗಳಿಲ್ಲ, ಬಳ್ಳಿಗಳಿಲ್ಲ, ಗಿಡಗಂಟಿಗಳಿಲ್ಲ — ಹೀಗೆ ನಿಷೇಧಗಳ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಿಂದ ಕವಿ ವನದ ಶೂನ್ಯತೆಯನ್ನು ಮೇಲಿಂದ ಮೇಲೆ ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೂ ಅಲ್ಲಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆಯೇ ನಯವಾದ ಎಲೆಗಳುಳ್ಳ, ಅರಳಿದ ತಾವರೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ನೋಡಲು ಸುಂದರವಾದ, ಸುಗಂಧಭರಿತವಾದ ಪದ್ಮಿನಿಗಳು (ತಾವರೆಯ ಬಳ್ಳಿಗಳು) ಇವೆ, ಆದರೆ ದುಂಬಿಗಳಿಲ್ಲ. ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯದೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆಯೇ ಅರಳುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಅದ್ಭುತ; ಈ ವನ ನೋಡುವುದಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ರಮಣೀಯ, ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಪ್ರಾಣಶೂನ್ಯ. ತಾವರೆಗಳು ಅರಳುತ್ತವೆ, ಸುಗಂಧವಿದೆ, ದುಂಬಿಯಾದರೋ ಇಲ್ಲ — ಎಲ್ಲಿ ಸುಗಂಧವೋ ಅಲ್ಲಿ ದುಂಬಿ ಎಂಬ ಲೋಕನಿಯಮ ಇಲ್ಲಿ ಮುರಿದಿದೆ. ಇದರಿಂದಲೇ ವನದ ಶಾಪಗ್ರಸ್ತತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರ ಕಾರಣವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವರ್ಣನೆ ವಾನರರ ಕ್ಲೇಶಕ್ಕೆ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನೂ ರಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಯತ್ರ’ (ಎಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದ ಪುನಃಪುನಃ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಒಂದೇ ದೇಶ ನಿರ್ದೇಶಿತವಾಗಿದೆ.
ಅಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಎಂಬ ಮಹಾಭಾಗನೂ ಸತ್ಯವಾದಿಯೂ ತಪೋಧನನೂ ಆದ ಮಹರ್ಷಿಯಿದ್ದನು — ಅತ್ಯಂತ ಅಸಹನಶೀಲನು, ನಿಯಮಗಳಿಂದಾಗಿ ಯಾರಿಗೂ ಎದುರಿಸಲಾಗದವನು. ಅಸಹನೆ ತಪಸ್ಸಿನೊಡನೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಋಷಿಸ್ವಭಾವದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಚಿತ್ರಣ. ಅವನ ಹತ್ತು ವರ್ಷದ ಬಾಲಕ ಮಗನು ಆ ವನದಲ್ಲಿ ಕಳೆದುಹೋಗಿ ಪ್ರಾಣ ತೊರೆದನು; ಅದರಿಂದ ಮಹಾಮುನಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾದನು. ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನು ಅಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಮಹಾವನವನ್ನು ಶಪಿಸಿದನು — ಅದು ಆಶ್ರಯವಿಲ್ಲದುದೂ ಪ್ರವೇಶಿಸಲಾಗದುದೂ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳಿಲ್ಲದುದೂ ಆಯಿತು. ‘ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ವಿಸ್ಮಯಕರ, ಏಕೆಂದರೆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ವನವನ್ನು ನಿರ್ಜನವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ; ಶಾಪದ ಕಾರಣ ಪುತ್ರಶೋಕವೇ, ಆದ್ದರಿಂದ ವನದ ನಿರ್ಜನತೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಲ್ಲ, ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬಂದುದು. ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದುದರ ಕಾರಣವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಬೆಳಕಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ದೃಶ್ಯ, ಆಮೇಲೆ ಕಾರಣ ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ರೀತಿ. ಆ ವನದ ಅಂಚುಗಳನ್ನೂ ಬೆಟ್ಟಗಳ ಕಂದರಗಳನ್ನೂ ನದಿಗಳ ಉಗಮಸ್ಥಾನಗಳನ್ನೂ ಅವರು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾಗಿ ಹುಡುಕುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿಯೂ ಆ ಮಹಾತ್ಮರು ಜನಕನ ಮಗಳನ್ನು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ನದಿಗಳ ಉಗಮಸ್ಥಾನಗಳನ್ನೂ ಪರೀಕ್ಷಿಸಿದರು, ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಗುಪ್ತವಾಸ ಸಂಭವನೀಯ.
ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವರು ಅಪಹರಿಸಿದ ರಾವಣನನ್ನೂ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ — ಸೀತೆಯೂ ಇಲ್ಲ, ಅಪಹರಿಸಿದವನೂ ಇಲ್ಲ, ಯಾವ ಸುಳಿವೂ ಇಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಬಳ್ಳಿ-ಪೊದೆಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಆ ಭಯಂಕರ ದೇಶವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಅವರು ಭೀಕರ ಕೃತ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ, ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಹೆದರದ ಒಬ್ಬ ಅಸುರನನ್ನು ಕಂಡರು. ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಅಂಜದವನು ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವನ ಬಲ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಬೆಟ್ಟದಂತೆ ನಿಂತಿದ್ದ ಆ ಘೋರ ಅಸುರನನ್ನು ಕಂಡು ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಸೊಂಟ ಬಿಗಿದರು — ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ನಡುಕಟ್ಟನ್ನು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡರು; ಇದೇ ವಾನರರ ಯುದ್ಧಸನ್ನದ್ಧತೆ. ಆ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರರಿಗೆ ‘ನೀವು ಸತ್ತಿರಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಬಿಗಿದು ಎತ್ತಿ ಅವರ ಕಡೆಗೆ ನುಗ್ಗಿದನು. ಮೊದಲು ಮಾತಿನ ಪೆಟ್ಟು, ಆಮೇಲೆ ಮುಷ್ಟಿಯ ಪೆಟ್ಟು — ಇದು ಲೋಕಸಿದ್ಧ ಕ್ರಮ. ಒಮ್ಮೆಲೇ ಮೇಲೆರಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ವಾಲಿಪುತ್ರ ಅಂಗದನು ಆಗ ‘ಇವನೇ ರಾವಣ’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ಅಂಗೈಯಿಂದ ಹೊಡೆದನು. ಎಲ್ಲರೂ ರಾವಣನನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದುದರಿಂದ ಕಂಡ ಕೂಡಲೇ ಅಸುರನು ರಾವಣನೆಂಬ ಭ್ರಮೆ; ಅದರಿಂದ ಅಂಗದನ ಪೆಟ್ಟು ಇನ್ನೂ ತೀವ್ರವಾಯಿತು. ಅಂಗದನು ತಂದೆಯಂತೆಯೇ ಶೀಘ್ರಕಾರಿ — ಆಲೋಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಅಷ್ಟೇ.
ವಾಲಿಪುತ್ರನ ಪೆಟ್ಟು ತಿಂದ ಅವನು ಬಾಯಿಂದ ರಕ್ತವನ್ನು ಕಾರುತ್ತಾ ಉರುಳಿದ ಬೆಟ್ಟದಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಒಂದೇ ಅಂಗೈ ಪೆಟ್ಟಿನಿಂದ ಬೆಟ್ಟದಂತಹ ಅಸುರನು ಬಿದ್ದನು — ಅಂಗದನ ತಂದೆಯಂತಹ ಬಲ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನ ಉಸಿರು ನಿಂತಮೇಲೆ ವಿಜಯದಿಂದ ಬೀಗುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರರು ಅಲ್ಲಿನ ಬೆಟ್ಟದ ಗುಹೆಯನ್ನೆಲ್ಲ ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಹುಡುಕಿದರು; ವಿಜಯದಿಂದ ಉತ್ಸಾಹ ಹೆಚ್ಚಿತು, ಅನ್ವೇಷಣೆ ಮತ್ತೆ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಅನಂತರ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಹುಡುಕಿ ಮುಗಿಸಿ ಆ ಎಲ್ಲ ವನವಾಸಿಗಳೂ ಮತ್ತೆ ಇನ್ನೊಂದು ಘೋರವಾದ ಬೆಟ್ಟದ ಗುಹೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಅಲ್ಲಿಯೂ ಹುಡುಕಿ, ಬಳಲಿದವರಾಗಿ ಹೊರಬಂದು ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿ, ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಮರದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ದೀನಮನಸ್ಕರಾಗಿ ಕುಳಿತರು. ‘ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ’, ‘ಮರದ ಬುಡದಲ್ಲಿ’, ‘ದೀನಮನಸ್ಕರಾಗಿ’ ಎಂಬ ಮೂರು ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ಸೋಲಿನ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸರ್ಗ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ, ನಡುವೆ ವಿಜಯದಿಂದ ಉತ್ಸಾಹಗೊಂಡು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಷಾದದಿಂದ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಂಗದನು ದೀನರಾದ ಅವರನ್ನೇ ಸಂತೈಸುವನು, ಅದರಿಂದ ಕಥೆ ಮತ್ತೆ ಮುಂದೆ ಸಾಗುವುದು. ವಾನರರ ಶ್ರಮವಾದರೋ ತಿಂಗಳ ಮಿತಿಯನ್ನು ಮೀರಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಭಯವೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डेऽष्टचत्वारिंशः सर्गः॥ ४८॥