॥वाल्मीकिरामायणम् ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ · 51ನೇ ಸರ್ಗ

ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಸ್ವಯಂಪ್ರಭೆಯ ಪರಿಚಯ

ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಶ್ನೆ, ತಾಪಸಿಯ ಉತ್ತರ, ಮಯನ ಮಾಯೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಚಿನ್ನದ ವನ, ಹೇಮೆಗೆ ವರದಾನ, ಸ್ವಯಂಪ್ರಭೆಯ ಆತಿಥ್ಯ

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ ಹನುಮಂತನು ಅಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ನಾರುಮಡಿ-ಕೃಷ್ಣಾಜಿನಗಳನ್ನು ಉಟ್ಟಿದ್ದ, ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನಿಯಾದ, ಧರ್ಮಚಾರಿಣಿಯಾದ ಆ ತಾಪಸಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆಗಳಿಂದ ಬಳಲಿ, ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಖಿನ್ನರಾಗಿ, ನಾವು ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ಕತ್ತಲೆ ಕವಿದ ಈ ಬಿಲವನ್ನು ಹೊಕ್ಕೆವು. ಬಾಯಾರಿದವರಾಗಿ ಭೂಮಿಯ ಈ ದೊಡ್ಡ ಬಿರುಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದೆವು; ಇಂತಹ ಅದ್ಭುತವಾದ ಬಗೆಬಗೆಯ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಕಂಡು ನಾವು ವ್ಯಥೆಗೊಂಡೆವು, ಗಾಬರಿಗೊಂಡೆವು, ಬುದ್ಧಿಗೆಟ್ಟವರಾದೆವು. ಎಳೆಯ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಈ ಚಿನ್ನದ ಮರಗಳು ಯಾರವು?’ ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಕ್ರಮ ಇಲ್ಲಿ ಮನೋಹರವಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ವಿಸ್ಮಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ನಷ್ಟಚೇತಸಃ’ (ಬುದ್ಧಿಗೆಟ್ಟವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮಾಯೆಯ ಪ್ರಭಾವ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಬುದ್ಧಿವಂತರಾದರೂ ಅವರು ಅಲ್ಲಿ ಮೋಹಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಕೇವಲ ಕುತೂಹಲದಿಂದಲ್ಲ, ವಿನಯದಿಂದಲೇ ಅವನು ತಪಸ್ವಿನಿಯೊಡನೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾದ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಅನುಷ್ಟುಭ್ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ‘ಸಹಸಾ ಪ್ರವಿಷ್ಟಾಃ’ (ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ಹೊಕ್ಕೆವು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪ್ರವೇಶವು ಆಲೋಚಿಸದೆ ನಡೆದುದು ಎಂದು ಅವನು ತಾನಾಗಿಯೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ತಾಪಸಿಗೆ ಕೋಪ ಬಾರದಿರಲಿ ಎಂದು. ಹಸಿವು, ಬಾಯಾರಿಕೆ, ಆಯಾಸ, ಖೇದ — ಈ ನಾಲ್ಕು ದುಃಖಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಿ ಅವನು ತನ್ನ ದೈನ್ಯವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶರಣಾಗತನ ರೀತಿಯೇ ಇದು.

‘ಶುಚಿಯಾದ ತಿನ್ನಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಗೆಡ್ಡೆ-ಹಣ್ಣುಗಳು, ಚಿನ್ನದ ವಿಮಾನಗಳು, ಬೆಳ್ಳಿಯ ಗೃಹಗಳು, ಮಣಿಜಾಲಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಅಪರಂಜಿಯ ಕಿಟಕಿಗಳು, ಹೂಬಿಟ್ಟ, ಹಣ್ಣುಬಿಟ್ಟ, ಪವಿತ್ರವಾದ, ಸುಗಂಧ ಸೂಸುವ ಜಾಂಬೂನದ ಚಿನ್ನದ ಮರಗಳು — ಇವು ಯಾರ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವು? ನಿರ್ಮಲವಾದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನದ ಕಮಲಗಳು ಹೇಗೆ ಹುಟ್ಟಿದವು? ಚಿನ್ನದ ಮೀನುಗಳು ಆಮೆಗಳೊಡನೆ ಹೇಗೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತಿವೆ? ಇದು ನಿನ್ನದೇ ಪ್ರಭಾವದಿಂದಲೋ, ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾರದೋ ತಪೋಬಲವೋ?’ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಲ್ಲಿನ ವಸ್ತುಗಳ ಎಣಿಕೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನೇ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅದು ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ‘ತಪೋಬಲಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹನುಮಂತನು ತಾನೇ ಉತ್ತರದ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಈ ವೈಭವ ಲೌಕಿಕವಲ್ಲ, ತಪಸ್ಸಿನ ಅಥವಾ ಮಾಯೆಯ ಫಲ ಎಂಬುದು ಅವನ ಅನುಮಾನ. ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಮೂರು ಬಗೆಯವು — ಸ್ಥಾವರಗಳ ಬಗ್ಗೆ, ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಬಗ್ಗೆ, ಜಂಗಮಜೀವಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ; ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಒಂದೇ ಆಶ್ಚರ್ಯ — ಎಲ್ಲವೂ ಸುವರ್ಣಮಯ. ‘ವಿಮಲೇ ಜಲೇ’ (ನಿರ್ಮಲವಾದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ನೀರಿನ ಸ್ವಚ್ಛತೆ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದಲೇ ತಳದಲ್ಲಿರುವ ಚಿನ್ನದ ಮೀನುಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ತಪೋಬಲಮ್’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ತಾಪಸಿಯ ಬಗೆಗಿನ ಆದರವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಏನೂ ತಿಳಿಯದ ನಮಗೆಲ್ಲರಿಗೂ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನೀನು ಹೇಳಬೇಕು’ ಎಂದು ಹನುಮಂತನು ಹೇಳಲು, ಸರ್ವಭೂತಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತಳಾದ ಆ ಧರ್ಮಚಾರಿಣಿ ತಾಪಸಿ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದಳು — ‘ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಮಯನೆಂಬ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಮಾಯಾವಿ ದಾನವನಿದ್ದನು; ಅವನು ಈ ಚಿನ್ನದ ವನವನ್ನೆಲ್ಲ ಮಾಯೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ಹಿಂದೆ ಅವನು ದಾನವಪ್ರಮುಖರ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನಾಗಿದ್ದನು; ದಿವ್ಯವಾದ ಈ ಚಿನ್ನದ ಉತ್ತಮ ಭವನವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದವನು ಅವನೇ. ಅವನಾದರೋ ಮಹಾವನದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ…’ ಮಯನ ಪರಿಚಯದಲ್ಲಿ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ, ಮಾಯಾವಿ, ದಾನವಶಿಲ್ಪಿ; ಇವುಗಳಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲ ಆಶ್ಚರ್ಯಕ್ಕೂ ಸಮಾಧಾನ. ‘ಮಾಯಯಾ ನಿರ್ಮಿತಮ್’ (ಮಾಯೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದುದು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಇದೆಲ್ಲ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ತಾಪಸಿಯ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಮಹತ್ವಪೂರ್ಣ — ‘ಧರ್ಮಚಾರಿಣೀ’ ಎಂಬುದು ಅವಳ ಆಚಾರ, ‘ಸರ್ವಭೂತಹಿತೇ ರತಾ’ (ಸರ್ವಜೀವಿಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತಳು) ಎಂಬುದು ಅವಳ ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿ; ಇದರಿಂದ ಅವಳು ವಾನರರಿಗೆ ಕೇಡು ಮಾಡಳು ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಮಯನು ಅಸುರರ ಶಿಲ್ಪಿಯೆಂದು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧನು; ‘ದಾನವಮುಖ್ಯಾನಾಂ ವಿಶ್ವಕರ್ಮಾ’ (ದಾನವಪ್ರಮುಖರ ವಿಶ್ವಕರ್ಮ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ದೇವಶಿಲ್ಪಿಯೊಡನೆ ಅವನ ಸಾಮ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘…ಪಿತಾಮಹನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಅವನು ವರವನ್ನು ಪಡೆದನು — ಉಶನಸನ (ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯನ) ಸಮಸ್ತ ಸಂಪತ್ತನ್ನು. ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಿರ್ಮಿಸಿ, ಸಕಲ ಭೋಗಗಳಿಗೂ ಒಡೆಯನಾಗಿ, ಆ ಬಲಶಾಲಿಯು ಈ ಮಹಾವನದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸಿದನು. ಹೇಮೆ ಎಂಬ ಅಪ್ಸರೆಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಿದ್ದ ಆ ದಾನವಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ಪ್ರಭುವಾದ ಪುರಂದರನು (ಇಂದ್ರನು) ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಎದುರಿಸಿ ವಜ್ರಾಯುಧವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಕೊಂದನು. ಈ ಉತ್ತಮ ವನವನ್ನೂ, ಶಾಶ್ವತವಾದ ಕಾಮಭೋಗವನ್ನೂ, ಈ ಸುವರ್ಣಮಯ ಗೃಹವನ್ನೂ ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಮೆಗೆ ಕೊಟ್ಟನು. ನಾನು ಮೇರುಸಾವರ್ಣಿಯ ಮಗಳು, ಅವಳ (ಹೇಮೆಯ ಭವನದ) ರಕ್ಷಕಿಯಾದ ಸ್ವಯಂಪ್ರಭೆ.’ ಔಶನಸ ಧನ ಎಂದರೆ ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯನ ಶಿಲ್ಪವಿದ್ಯೆ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯ; ಅದೇ ಮಯನ ಎಲ್ಲ ನಿರ್ಮಾಣಗಳಿಗೂ ಮೂಲ. ಇಂದ್ರನಿಂದ ವಧೆ ಕಾಮಾಸಕ್ತಿಯ ಫಲ ಎಂಬುದು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಉಪದೇಶ; ನಿರ್ಮಾತೃವು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ನಿರ್ಮಾಣವು ಉಳಿಯುತ್ತದೆ ಎಂಬುದೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಶುಕ್ರ ಅಥವಾ ಉಶನಸ್ ದೈತ್ಯರ ಗುರು; ಅವನ ಧನವೂ ವಿದ್ಯೆಯೂ ಮಯನಿಗೆ ದೊರೆತವು. ‘ಸರ್ವಕಾಮೇಶ್ವರಃ’ (ಸಕಲ ಭೋಗಗಳಿಗೂ ಒಡೆಯ) ಎಂಬುದು ಅವನ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನೂ, ‘ಕಂಚಿತ್ ಕಾಲಮ್’ (ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ) ಎಂಬುದು ಅದರ ಅನಿತ್ಯತೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಹೇಮೆಯಲ್ಲಿನ ಆಸಕ್ತಿಯೇ ಮಯನ ವಿನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣ; ಇಂದ್ರನಿಂದಾದ ವಧೆ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಮೇರುಸಾವರ್ಣಿ ಎಂಬುವನು ಒಬ್ಬ ಋಷಿ; ಅವನ ಮಗಳು ಸ್ವಯಂಪ್ರಭೆ.

‘ವಾನರೋತ್ತಮನೇ, ನಾನು ಹೇಮೆಯ ಈ ಭವನವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತೇನೆ. ನೃತ್ಯ-ಗೀತಗಳಲ್ಲಿ ನಿಪುಣೆಯಾದ ಹೇಮೆ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯಸಖಿ; ಅವಳಿಂದ ವರವನ್ನು ಪಡೆದ ನಾನು ಈ ಮಹಾಭವನವನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನಿಮ್ಮ ಕಾರ್ಯವೇನು? ಯಾವ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ನೀವು ಈ ದುರ್ಗಮ ಅರಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಿದ್ದೀರಿ? ಈ ದುರ್ಗಮವಾದ ವನವನ್ನು ನೀವು ಹೇಗೆ ಕಂಡುಹಿಡಿದಿರಿ? ಶುಚಿಯಾದ, ತಿನ್ನಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಈ ಗೆಡ್ಡೆ-ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತಿಂದು, ನೀರನ್ನು ಕುಡಿದು, ಅನಂತರ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನನಗೆ ಹೇಳಿರಿ.’ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಆತಿಥ್ಯ, ಅನಂತರ ಪ್ರಶ್ನೆ — ಅತಿಥಿಯನ್ನು ಮೊದಲು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿ ಆಮೇಲೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸುವುದೇ ಭಾರತೀಯ ಧರ್ಮ. ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ಆರು ಪಾದಗಳ ಶ್ಲೋಕ. ಸ್ವಯಂಪ್ರಭೆಯ ಸ್ಥಿತಿ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಅವಳು ಇದನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವವಳಲ್ಲ, ಕೇವಲ ರಕ್ಷಿಸುವವಳು; ಸಖಿಯ ವರದಿಂದಲೇ ಅವಳು ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಮೂರು — ಕಾರ್ಯವೇನು, ಕಾರಣವೇನು, ಈ ಸ್ಥಳ ಕಂಡದ್ದು ಹೇಗೆ; ಇವೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ವಿಷಯವನ್ನು ಮುನ್ನುಡಿಯಾಗಿ ತರುತ್ತವೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः॥ ५१॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ