ಸರ್ಗ
ಹನುಮಂತನ ವೃತ್ತಾಂತಕಥನ ಮತ್ತು ಬಿಲದಿಂದ ನಿರ್ಗಮನ
ಸ್ವಯಂಪ್ರಭೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆ, ಹನುಮಂತನಿಂದ ಸಮಸ್ತ ವೃತ್ತಾಂತದ ನಿವೇದನೆ, ಕಾಲಾತಿಕ್ರಮದ ಭಯ, ತಪಃಪ್ರಭಾವದಿಂದ ವಾನರರು ಬಿಲದಿಂದ ಹೊರಬರುವುದು
ಅನಂತರ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತಳಾದ ಆ ಧರ್ಮಚಾರಿಣಿ ತಾಪಸಿ, ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆದಿದ್ದ ಎಲ್ಲ ವಾನರಯೂಥಪರಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು — ‘ವಾನರರೇ, ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತಿಂದದ್ದರಿಂದ ನಿಮ್ಮ ಆಯಾಸ ನೀಗಿದ್ದರೆ, ಮತ್ತು ಅದು ನಾನು ಕೇಳಲು ಯೋಗ್ಯವಾದುದಾಗಿದ್ದರೆ, ಆ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನೀಡಲಾದ ಆತಿಥ್ಯದ ಸೂಚನೆಯ ಫಲ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಭೋಜನ, ಅನಂತರ ಪ್ರಶ್ನೆ. ‘ಯದಿ ಚೈತನ್ಮಯಾ ಶ್ರಾವ್ಯಮ್’ (ಇದು ನಾನು ಕೇಳಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದ್ದರೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳ ಔಚಿತ್ಯಜ್ಞಾನ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ; ಅವಳು ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇಳಲು ಯೋಗ್ಯವಾದುದನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ.
ಅವಳ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು ನೇರವಾಗಿ, ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಹೇಳಲು ತೊಡಗಿದನು — ‘ಮಹೇಂದ್ರ-ವರುಣರಿಗೆ ಸಮಾನನಾದ, ಸಮಸ್ತ ಲೋಕದ ರಾಜನಾದ ಶ್ರೀಮಾನ್ ದಾಶರಥಿ ರಾಮನು ತಮ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆಯೂ ಪತ್ನಿ ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆಯೂ ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅವನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ರಾವಣನು ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಅಪಹರಿಸಿದನು. ಆ ರಾಜನ ಸಖನಾದ ವೀರ ಸುಗ್ರೀವನೆಂಬ ವಾನರನು ವಾನರಪ್ರಮುಖರ ರಾಜ; ಅವನಿಂದಲೇ ನಾವು ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.’ ‘ಆರ್ಜವೇನ ಯಥಾತತ್ತ್ವಮ್’ (ನೇರವಾಗಿ, ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಸತ್ಯವಾದಿತ್ವ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆಯೂ ಇಲ್ಲ, ಮರೆಮಾಚುವಿಕೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ರಾಮನ ಪರಿಚಯದಲ್ಲಿ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಸಮಸ್ತ ಲೋಕದ ರಾಜ, ಮಹೇಂದ್ರ-ವರುಣರಿಗೆ ಸಮಾನ, ಶ್ರೀಮಾನ್ ದಾಶರಥಿ; ಇವುಗಳಿಂದ ಅವನ ಐಶ್ವರ್ಯ, ತೇಜಸ್ಸು, ಕುಲ — ಮೂರೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ದಂಡಕಾರಣ್ಯಪ್ರವೇಶವು ವನವಾಸದ ಸಂಕ್ಷೇಪ; ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಳುವವಳು ತಾಪಸಿ, ಓದುಗನಲ್ಲ. ಸೀತಾಪಹರಣವೂ ಒಂದೇ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ‘ಜನಸ್ಥಾನಾದ್ ರಾವಣೇನ ಹೃತಾ ಬಲಾತ್’ (ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ರಾವಣನಿಂದ ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಳು). ‘ಬಲಾತ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅಧರ್ಮವು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ತಾಪಸಿಯ ಸಹಾನುಭೂತಿ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಪರಿಚಯದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ‘ರಾಜನ ಸಖ’, ಅನಂತರ ‘ವಾನರರ ರಾಜ’ — ಮೈತ್ರಿಯನ್ನು ಮೊದಲು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಆಮೇಲೆ.
‘ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಸಂಚರಿಸಿದ, ಯಮನಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಅಂಗದನೇ ಮೊದಲಾದ ಈ ವಾನರಪ್ರಮುಖರೊಡನೆ ನಾವು ಹೋದೆವು. “ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ, ಇಚ್ಛಾರೂಪಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸ ರಾವಣನನ್ನೂ ವೈದೇಹಿ ಸೀತೆಯನ್ನೂ ಹುಡುಕಿರಿ” ಎಂದು ನಮಗೆ ಆಜ್ಞೆಯಾಗಿತ್ತು. ವನವನ್ನೂ ಸಮುದ್ರವನ್ನೂ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕನ್ನೂ ಎಲ್ಲ ಶೋಧಿಸಿ ಹಸಿದವರಾಗಿ ನಾವು ಒಂದು ಮರದ ಬುಡವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದೆವು. ಬಣ್ಣಗೆಟ್ಟ ಮುಖಗಳಿಂದ, ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ, ಚಿಂತೆಯೆಂಬ ಮಹಾಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಅದರ ದಡವನ್ನು ಕಾಣದಾಗಿದ್ದೇವೆ.’ ಚಿಂತಾಸಾಗರದ ರೂಪಕ ಇಲ್ಲಿ ಮನೋಹರ — ಸಾಗರವೇ ಮುಂದೆ ಅವರಿಗೆ ಕಣ್ಣೆದುರಿನ ಅಡ್ಡಿಯಾಗಲಿದೆ. ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಸಂಚರಿಸಿದುದು, ಯಮನಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದುದು; ಒಂದರಿಂದ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವೂ ಇನ್ನೊಂದರಿಂದ ಭಯಂಕರತೆಯೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ‘ಕಾಮರೂಪಿಣಮ್’ (ಇಚ್ಛಾರೂಪಿಯಾದವನನ್ನು) ಎಂಬ ರಾವಣನ ವಿಶೇಷಣವು ಅವನನ್ನು ಹುಡುಕುವುದು ಎಷ್ಟು ಕಷ್ಟವೆಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ರೂಪ ಧರಿಸುವವನನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು ಹೇಗೆ? ‘ವನ, ಸಮುದ್ರ, ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕು’ ಎಂಬ ಮೂರನ್ನೂ ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಹುಡುಕಾಟದ ವಿಸ್ತಾರ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಬಣ್ಣಗೆಟ್ಟ ಮುಖ ಬಾಹ್ಯ ದುಃಖ, ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವಿಕೆ ಆಂತರಿಕ ದುಃಖ; ‘ನಾಧಿಗಚ್ಛಾಮಹೇ ಪಾರಮ್’ (ದಡವನ್ನು ಕಾಣೆವು) ಎಂಬುದು ಅವರ ನಿರಾಶೆಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ನಲವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾದ ಎಲ್ಲದರ ಸಂಕ್ಷೇಪವೇ ಇದು, ಹನುಮಂತನ ಬಾಯಿಂದ.
‘ಅನಂತರ ಸುತ್ತಲೂ ಕಣ್ಣು ಹಾಯಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಬಳ್ಳಿ-ಮರಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ, ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಒಂದು ಮಹಾಬಿಲವನ್ನು ನಾವು ಕಂಡೆವು. ಅದರಿಂದ ರೆಕ್ಕೆಗಳಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಹನಿಗಳೊಡನೆ ಒದ್ದೆಯಾದ ಹಂಸಗಳೂ, ಕುರರಗಳೂ, ಸಾರಸಗಳೂ ಹಾರಿ ಹೊರಬರುತ್ತಿದ್ದವು. “ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸೋಣ, ಒಳ್ಳೆಯದು” ಎಂದು ನಾನು ವಾನರರಿಗೆ ಹೇಳಿದೆನು; ಅವರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಇದೇ ಅನುಮಾನ ಮೂಡಿತ್ತು. ಕಾರ್ಯದ ತರಾತುರಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಇದರೊಳಕ್ಕೆ ಇಳಿದೆವು; ಒಬ್ಬರ ಕೈಯನ್ನೊಬ್ಬರು ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಇಳಿದೆವು. ಹೀಗೆ ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ನಾವು ಕತ್ತಲೆ ಕವಿದ ಈ ಬಿಲವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದೆವು. ಇದೇ ನಮ್ಮ ಕಾರ್ಯ, ಈ ಕೆಲಸಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನಾವು ಬಂದಿದ್ದೇವೆ.’ ಐವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದ್ದ ತನ್ನ ಅನುಮಾನವನ್ನೇ ಹನುಮಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಕಥೆಯೇ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಪಾತ್ರದ ಬಾಯಿಂದ. ಕಥನದಲ್ಲಿ ಪುನರುಕ್ತಿ ದೋಷವಲ್ಲ, ಕಾವ್ಯದ ಲಕ್ಷಣ; ಕವಿ ತಾನೇ ವರ್ಣಿಸಿದುದನ್ನೇ ಪಾತ್ರದ ಬಾಯಿಂದ ಮತ್ತೆ ಕೇಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಕೇಳುವವಳಿಗೂ ಅದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಸಾಧ್ವತ್ರ ಪ್ರವಿಶಾಮಃ’ (ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸೋಣ, ಒಳ್ಳೆಯದು) ಎಂಬುದು ಹನುಮಂತನದೇ ಮಾತಾಗಿತ್ತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಒಳಹೊಕ್ಕ ಹೊಣೆಯನ್ನು ಅವನು ತಾನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಇದು ನಾಯಕನ ಲಕ್ಷಣ. ‘ಅನುಮಾನಮುಪಾಗತಮ್’ (ಅನುಮಾನ ಮೂಡಿತ್ತು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ, ಇತರರೂ ಹನುಮಂತನ ಮಾತಿನಿಂದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ತಮ್ಮ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲೇ ಅದನ್ನೇ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ್ದರು ಎಂಬುದು ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಒಬ್ಬರ ಕೈಯನ್ನೊಬ್ಬರು ಹಿಡಿದು ಇಳಿಯುವುದು ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಗುಂಪನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ಉಪಾಯ.
‘ಬಳಲಿ ಹಸಿದಿದ್ದ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದೆವು. ಆತಿಥ್ಯಧರ್ಮದಂತೆ ನೀನು ಕೊಟ್ಟ ಗೆಡ್ಡೆ-ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಹಸಿವಿನಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿದ್ದ ನಾವು ಸೇವಿಸಿದೆವು. ಹಸಿವಿನಿಂದ ಸಾಯುತ್ತಿದ್ದ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನೂ ನೀನು ಕಾಪಾಡಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರವಾಗಿ ಈ ವಾನರರು ನಿನಗೆ ಏನು ಮಾಡಬೇಕು — ಅದನ್ನು ಹೇಳು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಸರ್ವಜ್ಞೆಯಾದ ಸ್ವಯಂಪ್ರಭೆ ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರಯೂಥಪರಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದಳು — ‘ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲ ವಾನರರ ಬಗ್ಗೆ ನಾನು ಸಂತುಷ್ಟಳಾಗಿದ್ದೇನೆ.’ ಕೃತಜ್ಞತೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರದ ಬಯಕೆ ವಾನರರ ಶೀಲದ ಲಕ್ಷಣ; ನಿಸ್ಪೃಹತೆ ತಾಪಸಿಯದು. ಆತಿಥ್ಯಧರ್ಮವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೆಸರಿಸಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಕೊಟ್ಟದ್ದು ಧರ್ಮವಾಗಿ ಕೊಟ್ಟದ್ದು, ಕೇವಲ ಕನಿಕರದಿಂದಲ್ಲ. ‘ಮ್ರಿಯಮಾಣಾಃ’ (ಸಾಯುತ್ತಿದ್ದವರು) ಎಂಬುದು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆಗಳಿಂದ ಬಹುಕಾಲ ಪೀಡಿತರಾಗಿದ್ದ ಅವರು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಪ್ರಾಣಸಂಶಯದಲ್ಲಿದ್ದರು. ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರದ ಪ್ರಶ್ನೆ ವಾನರರ ಕೃತಜ್ಞತೆಯನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ತಾಪಸಿಯ ಉತ್ತರ ಅವಳ ನಿಸ್ಪೃಹತೆಯನ್ನು. ‘ಸರ್ವಜ್ಞಾ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ, ಅವಳಿಗೆ ಮೊದಲೇ ಎಲ್ಲವೂ ತಿಳಿದಿತ್ತು, ಆದರೂ ಅವರ ಬಾಯಿಂದ ಕೇಳಲು ಬಯಸಿದಳು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
‘ಧರ್ಮದಿಂದ ನಡೆಯುವ ನನಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಯಾರಿಂದಲೂ ಯಾವ ಕಾರ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ’ — ಹೀಗೆ ತಾಪಸಿಯಿಂದ ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾದ ಶುಭವಾಕ್ಯವನ್ನು ಕೇಳಿದ ಹನುಮಂತನು ಆ ನಿಷ್ಕಳಂಕ ನಯನೆಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಧರ್ಮಚಾರಿಣಿಯೇ, ನಾವೆಲ್ಲರೂ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಶರಣು ಬಂದಿದ್ದೇವೆ. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ನಮಗೆ ವಿಧಿಸಿದ್ದ ಅವಧಿಯು, ಬಿಲದಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಿದ್ದ ನಮಗೆ ಮೀರಿಹೋಗಿದೆ. ನೀನು ನಮ್ಮನ್ನು ಈ ಬಿಲದಿಂದ ಹೊರತರಬೇಕು; ಸುಗ್ರೀವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮೀರಿದ, ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿದಂತಿರುವ, ಸುಗ್ರೀವನ ಭಯದಿಂದ ಶಂಕಿತರಾದ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನೂ ನೀನು ಕಾಪಾಡಬೇಕು. ನಾವು ಮಾಡಬೇಕಾದ ಮಹಾಕಾರ್ಯವೊಂದಿದೆ; ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ನಮ್ಮಿಂದ ಅದು ಆಗಲಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಭಯ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ರಾಜನ ದಂಡನೆಯಿಂದ, ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಭ್ರಂಶದಿಂದ. ಶರಣಾಗತಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರ; ಹನುಮಂತನು ಬಲವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಮಾಯೆಯನ್ನೂ ಅಲ್ಲ — ಕೇವಲ ಪ್ರಪತ್ತಿಯನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಗತಾಯುಷಃ’ (ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿದವರು) ಎಂಬ ಪದ ಭಯವನ್ನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ದಂಡನೆ ಮರಣಕ್ಕೆ ಸಮಾನ. ‘ಬಿಲೇ ಚ ಪರಿವರ್ತತಾಮ್’ (ಬಿಲದಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಿದ್ದ ನಮಗೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಕಾಲಕ್ಷಯದ ಕಾರಣವೂ ನಿವೇದಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಅಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಬಿಲದಲ್ಲಿ ಅಲೆದಾಡಿದ್ದರಿಂದ. ಎರಡನೆಯ ಕಾರಣ ‘ಮಹಾಕಾರ್ಯ ಆಗಲಿಲ್ಲ’ ಎಂಬುದು; ಇದರಿಂದ ಅವರ ಭಯ ತಮ್ಮ ಪ್ರಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ರಾಮಕಾರ್ಯ ಕೆಟ್ಟುಹೋಗುವುದರಿಂದಲೂ ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಭಯ ಸೇರಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ತೀವ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ.
ಹನುಮಂತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ತಾಪಸಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು — ‘ಒಳಹೊಕ್ಕವನು ಜೀವಂತವಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗುವುದು ಕಷ್ಟವೆಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ಆದರೂ ನಿಯಮಗಳಿಂದ ಗಳಿಸಿದ ನನ್ನ ತಪಸ್ಸಿನ ಮಹಾಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನೂ ಈ ಬಿಲದಿಂದ ದಾಟಿಸುತ್ತೇನೆ. ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳಿರಿ; ಕಣ್ಣುಮುಚ್ಚದವರಿಂದ ಹೊರಬರಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.’ ಆಗ ಎಲ್ಲರೂ ಕೋಮಲವಾದ ಬೆರಳುಗಳುಳ್ಳ ಕೈಗಳಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡರು. ‘ಜೀವಂತವಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗುವುದು ಕಷ್ಟ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಬಿಲದ ಮಾಯಾಮಯತೆ ಮತ್ತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಹೊರಬರುವುದು ಬಲದಿಂದಲ್ಲ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಸಾಧ್ಯ. ತಾಪಸಿಯ ಉತ್ತರ ಎರಡು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿದೆ — ಮೊದಲು ಕಾರ್ಯದ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ, ಅನಂತರ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಅದನ್ನು ಸಾಧಿಸುವೆನೆಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ; ಇದರಿಂದ ಅನುಗ್ರಹದ ಬೆಲೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ‘ನಿಯಮೋಪಾರ್ಜಿತೇನ’ (ನಿಯಮಗಳಿಂದ ಗಳಿಸಿದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಪಸ್ಸಿನ ಮೂಲವೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ನಿಯಮಗಳೇ ತಪಸ್ಸಿನ ಆಧಾರ. ಕಣ್ಣುಮುಚ್ಚಲು ನೀಡಿದ ಆದೇಶ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಕಾಪಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ; ಮಾಯಾಮಾರ್ಗವನ್ನು ನೋಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ವಾನರರು ಯಾವ ಸಂಶಯವೂ ಇಲ್ಲದೆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ — ಇದು ಅವರ ವಿಶ್ವಾಸದ ಲಕ್ಷಣ. ‘ಸುಕುಮಾರಾಂಗುಲೈಃ ಕರೈಃ’ (ಕೋಮಲ ಬೆರಳುಗಳುಳ್ಳ ಕೈಗಳಿಂದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ವಾನರರ ಸೌಕುಮಾರ್ಯವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
ಹೊರಡುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಅವರು ಕೂಡಲೇ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡರು. ಕೈಗಳಿಂದ ಮುಖವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಆ ಮಹಾತ್ಮ ವಾನರರನ್ನು ಅವಳು ಕಣ್ಣುಮಿಟುಕಿಸುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಬಿಲದಿಂದ ಹೊರತಂದಳು. ಆ ದುರ್ಗಮ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಹೊರಬಂದ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಧರ್ಮಚಾರಿಣಿ ತಾಪಸಿ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಇದು ಬಗೆಬಗೆಯ ಮರ-ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಶ್ರೀಮಂತವಾದ ವಿಂಧ್ಯಗಿರಿ; ಇದು ಪ್ರಸ್ರವಣ ಪರ್ವತ; ಇದು ಮಹೋದಧಿಯಾದ ಸಾಗರ. ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ನಾನು ನನ್ನ ಭವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಸ್ವಯಂಪ್ರಭೆ ಆ ಶ್ರೀಮಂತವಾದ ಬಿಲವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಳು. ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಅವಳು ಅವರಿಗೆ ದಾರಿಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಸಾಗರದರ್ಶನವು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಬೀಜ. ‘ನಿಮೇಷಾಂತರಮಾತ್ರೇಣ’ (ಕಣ್ಣುಮಿಟುಕಿಸುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಪಸ್ಸಿನ ಅದ್ಭುತ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಒಂದು ಯೋಜನದವರೆಗೆ ಸಾಗಿ ತಲುಪಿದುದನ್ನು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ದಾಟಲಾಯಿತು. ‘ಸಮಾಶ್ವಾಸ್ಯ’ (ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಾಪಸಿಯ ವಾತ್ಸಲ್ಯ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಅವಳು ಕೇವಲ ಹೊರಹಾಕುವುದಿಲ್ಲ, ಸಾಂತ್ವನವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ವಿಂಧ್ಯ, ಪ್ರಸ್ರವಣ, ಸಾಗರ — ಈ ಮೂರು ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಅವಳು ಅವರ ದಿಗ್ಭ್ರಮೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ಮತ್ತೆ ಬಿಲವನ್ನೇ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಏಕೆಂದರೆ ಅದೇ ಅವಳ ವ್ರತ, ಹೇಮೆಯ ಭವನದ ರಕ್ಷಣೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे द्विपञ्चाशः सर्गः॥ ५२॥