॥वाल्मीकिरामायणम् ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ · 39ನೇ ಸರ್ಗ

ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ವಾನರಸೇನೆಗಳ ಸಮಾಗಮ

ರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುವುದು, ರಾವಣವಧೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ಧೂಳಿನಿಂದ ದಿಕ್ಕುಗಳು ಮುಚ್ಚುವುದು, ಯೂಥಪತಿಗಳು ಕೋಟಿಸಂಖ್ಯೆಯ ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ಬರುವುದು, ಸೇನೆಯ ನೆಲೆಗೊಳಿಸುವಿಕೆ

ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ, ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತಿದ್ದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಧರ್ಮಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನು ಎರಡು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಇಂದ್ರನು ಮಳೆ ಸುರಿಸಿದರೆ ಅದು ಆಶ್ಚರ್ಯವಲ್ಲ; ಸಾವಿರ ಕಿರಣಗಳ ಸೂರ್ಯನು ಆಕಾಶವನ್ನು ಕತ್ತಲೆಯಿಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅದೂ ಆಶ್ಚರ್ಯವಲ್ಲ; ಚಂದ್ರನು ತನ್ನ ಪ್ರಭೆಯಿಂದ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಲವಾಗಿಸಿದರೆ ಅದೂ ಅಚ್ಚರಿಯಲ್ಲ; ಪರಂತಪನೇ, ನಿನ್ನಂಥವನು ಮಿತ್ರರಿಗೆ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನುಂಟುಮಾಡಿದರೆ ಅದೂ ಆಶ್ಚರ್ಯವಲ್ಲವೇ ಅಲ್ಲ. ಸ್ವಭಾವಸಿದ್ಧವಾದ ಕರ್ಮ ಆಶ್ಚರ್ಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಈ ಅಲಂಕಾರ — ಸಜ್ಜನನ ಉಪಕಾರ ಅವನ ಸ್ವಭಾವವೇ ಹೊರತು ವಿಶೇಷವಲ್ಲ. ಸೌಮ್ಯನೇ, ನಿನ್ನಲ್ಲಿರುವ ಒಳ್ಳೆಯತನ ಆಶ್ಚರ್ಯವಲ್ಲ; ನೀನು ಸದಾ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವವನೆಂದು ನಾನು ಬಲ್ಲೆ. ನಿನ್ನನ್ನು ಆಸರೆಯಾಗಿ ಪಡೆದ ನಾನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಶತ್ರುಗಳನ್ನೂ ಗೆಲ್ಲುವೆನು; ನೀನೇ ನನ್ನ ಹಿತೈಷಿಯೂ ಮಿತ್ರನೂ, ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ನೀನು ಯೋಗ್ಯನು. ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಸ್ತುತಿಯಿಂದ ಮಿತ್ರನ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ಯಾಚನೆಯನ್ನೂ ಪ್ರೇಮದಿಂದಲೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರ, ಚಂದ್ರ, ಸೂರ್ಯ ಎಂಬ ಮೂವರು ಮಹಾತ್ಮರ ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಅವರ ಪಂಕ್ತಿಯಲ್ಲೇ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಇದು ಪ್ರಶಂಸೆಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪ. ‘ಸುಹೃತ್ ಮಿತ್ರಮ್’ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗವೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಸುಹೃತ್ ಎಂದರೆ ಹಿತೈಷಿ, ಮಿತ್ರ ಎಂದರೆ ಸ್ನೇಹಸಂಬಂಧಿ; ಎರಡೂ ಸುಗ್ರೀವನಲ್ಲಿವೆ. ‘ಸಾಹಾಯ್ಯಂ ಕರ್ತುಮರ್ಹಸಿ’ (ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯನು) ಎಂಬುದು ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲ, ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯೇ; ಬಲಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ರಾಮನು ವಿನಯದಿಂದ ಯಾಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದೆ ವಾಲಿಯಿಂದ ಹೊರಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವನು ಈಗ ರಾಮನ ಯುದ್ಧಸಹಾಯಕ — ಈ ಭಾಗ್ಯಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು. ‘ಧರ್ಮಭೃತಾಂ ವರಃ’ (ಧರ್ಮಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು) ಎಂಬ ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ಮಾತಿನ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ.

ರಾಕ್ಷಸಾಧಮನಾದ ರಾವಣನು ತನ್ನ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದನು — ಅನುಹ್ಲಾದನು ಪುಲೋಮನನ್ನು ವಂಚಿಸಿ ಅವನ ಮಗಳಾದ ಶಚಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದಂತೆ. ಈ ಉಪಮೆ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಅನುಹ್ಲಾದನು ಶಚಿಯ ಅಪಹರಣದಿಂದ ನಾಶವಾದನು; ಹಾಗೆಯೇ ರಾವಣನೂ ನಾಶವಾಗುವನು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತ. ಶತ್ರುನಾಶಕನಾದ ಶತಕ್ರತು ಇಂದ್ರನು ಪೌಲೋಮಿಯ ದರ್ಪಿಷ್ಠ ತಂದೆಯನ್ನು ಕೊಂದಂತೆ, ನಾನೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲದಲ್ಲೇ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆ ರಾವಣನನ್ನು ವಧಿಸುವೆನು. ಇದೇ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಧೂಳು ಎದ್ದಿತು; ಅದು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರ ಕಿರಣಗಳ ಸೂರ್ಯನ ಬಿಸಿಯಾದ ತೀವ್ರ ಪ್ರಭೆಯನ್ನು ಮುಚ್ಚಿತು. ಆ ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಕಲುಷಿತವಾದ ದಿಕ್ಕುಗಳು ಕಲಕಿಹೋದುವು; ಬೆಟ್ಟ, ವನ, ಕಾಡುಗಳೊಡನೆ ಇಡೀ ಭೂಮಿಯೇ ನಡುಗಿತು. ರಾಮನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಾದೊಡನೆಯೇ ಈ ನಿಮಿತ್ತ ಕಾಣಿಸಿತು — ವಾನರಸೇನೆಯ ಆಗಮನವೇ ಆ ಧೂಳು; ಅದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಸಾಧನದಂತೆ ಬಂದು ನಿಂತಿತು. ಶಚೀಹರಣದ ಕಥೆ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ — ಹಿರಣ್ಯಕಶಿಪುವಿನ ತಮ್ಮನಾದ ಅನುಹ್ಲಾದನು ಇಂದ್ರಾಣಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿ ನಾಶವಾದನು; ಅದರಿಂದ ರಾವಣನ ಮುಂದಿನ ಗತಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಆತ್ಮವಿನಾಶಾಯ’ (ತನ್ನ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದವೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಬೀಜ — ದುಷ್ಕರ್ಮವು ಮಾಡಿದವನ ನಾಶಕ್ಕೇ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಧೂಳಿನಿಂದ ಸೂರ್ಯಪ್ರಭೆ ಮುಚ್ಚುವುದು, ದಿಕ್ಕುಗಳ ಕಲಕುವಿಕೆ, ಭೂಮಿಯ ಕಂಪನ — ಇವು ಮೂರೂ ಮಹತ್ತಾದ ಆಗಮನದ ಚಿಹ್ನೆಗಳು; ಇವುಗಳಿಂದ ಕೇಳುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಸ್ಮಯ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸೇನೆಯ ಆಗಮನವನ್ನು ಮೊದಲು ಧೂಳಿನಿಂದ, ಆಮೇಲೆ ಶಬ್ದದಿಂದ, ಕೊನೆಗೆ ದರ್ಶನದಿಂದ ಸೂಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಅದೇ ಕ್ರಮವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಅನುಸರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ನಿಶಿತೈಃ ಶರೈಃ’ (ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ಆಯುಧವನ್ನೇ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಸಾಕ್ಷಿಯಂತೆ ಮುಂದಿಡಲಾಗಿದೆ.

ಅನಂತರ ಪರ್ವತರಾಜರಂತಿರುವ, ಹರಿತವಾದ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳುಳ್ಳ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಅಸಂಖ್ಯ ವಾನರರಿಂದ ಇಡೀ ಭೂಮಿಯೇ ಮುಚ್ಚಿಹೋಯಿತು. ರೆಪ್ಪೆ ಮುಚ್ಚಿ ತೆರೆಯುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ, ನೂರಾರು ಕೋಟಿ ಪರಿವಾರವುಳ್ಳ ಆ ಯೂಥಪತಿಗಳಿಂದ — ನದಿಗಳ ಬಳಿ ವಾಸಿಸುವ, ಪರ್ವತವಾಸಿಗಳಾದ, ಸಮುದ್ರತೀರದ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಿಂದ, ಮೋಡದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುವ ವಾನರರಿಂದ, ಇತರ ವನವಾಸಿಗಳಿಂದ, ಬಾಲಸೂರ್ಯನ ಬಣ್ಣದವರಿಂದ, ಚಂದ್ರನಂತೆ ಬೆಳ್ಳಗಿರುವವರಿಂದ, ಕಮಲದ ಕೇಸರದ ಬಣ್ಣದವರಿಂದ, ಬಿಳಿಯರಿಂದ, ಚಿನ್ನದ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಮನೆಮಾಡಿಕೊಂಡವರಿಂದ — ಎಲ್ಲವೂ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಯಿತು. ನದೀವಾಸಿಗಳು, ಪರ್ವತವಾಸಿಗಳು, ಸಮುದ್ರತೀರವಾಸಿಗಳು, ವನವಾಸಿಗಳು — ಹೀಗೆ ವಾಸಸ್ಥಾನದ ಭೇದದಿಂದ ವರ್ಗೀಕರಣ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ; ಬಣ್ಣದ ಭೇದದಿಂದ ಕೆಂಪು, ಬೆಳ್ಳನೆಯ, ಹಳದಿ, ಬಿಳಿ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಬಗೆಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ನಿಮೇಷಾಂತರಮಾತ್ರೇಣ’ (ರೆಪ್ಪೆ ಬಡಿಯುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ವೇಗ ಅದ್ಭುತವೆಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಕಣ್ಣು ಮಿಟುಕಿಸುವಷ್ಟರಲ್ಲೇ ಇಡೀ ಭೂಮಿ ವಾನರರಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋಯಿತು. ‘ನಗೇಂದ್ರಸಂಕಾಶೈಃ’ (ಪರ್ವತರಾಜರಂತಿರುವವರಿಂದ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವರ ವಿಶಾಲತೆಯೂ, ‘ತೀಕ್ಷ್ಣದಂಷ್ಟ್ರೈಃ’ (ಹರಿತವಾದ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳುಳ್ಳವರಿಂದ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವರ ಭೀಕರತೆಯೂ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಮೇಘನಿರ್ಹ್ರಾದೈಃ’ (ಮೋಡದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುವವರಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನಾದದ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಕಾಣುವುದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲೇ ಕೇಳುವುದರಿಂದ ಸೇನೆಯ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಊಹಿಸಬಹುದು. ‘ಹೇಮಕೃತಾಲಯಾಃ’ (ಚಿನ್ನದಲ್ಲಿ ಮನೆಮಾಡಿಕೊಂಡವರು) ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟವರು ಸುವರ್ಣಪರ್ವತವಾಸಿಗಳು; ಹೀಗೆ ವಾಸಸ್ಥಾನದ ಭೇದ ಬಣ್ಣದ ಭೇದದೊಡನೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಪರ್ವತದ ಬಣ್ಣವೇ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವರ ಬಣ್ಣವೂ ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಕವಿಕಲ್ಪನೆ. ‘ಕೃತ್ಸ್ನಾ ಭೂಮಿಃ ಸಂಛಾದಿತಾ’ (ಇಡೀ ಭೂಮಿ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿತು) ಎಂಬುದರಿಂದ ಅತಿಶಯವಾಗಿ ಸೇನೆಯ ವಿಸ್ತಾರ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಕೋಟಿ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಶ್ರೀಮಂತನೂ ವೀರನೂ ಆದ ಶತಬಲಿಯೆಂಬ ವಾನರನು ಆಗ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು. ಅನಂತರ ಚಿನ್ನದ ಬೆಟ್ಟದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ತಾರೆಯ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ತಂದೆಯು ಅನೇಕ ಸಾವಿರಾರು ಕೋಟಿಗಳೊಡನೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು. ಹಾಗೆಯೇ ಇನ್ನೊಂದು ಸಾವಿರ ಕೋಟಿಯೊಡನೆ ರುಮೆಯ ತಂದೆಯಾದ, ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾವನಾದ ಪ್ರಭುವು ಬಂದನು. ಕಮಲದ ಕೇಸರದ ಬಣ್ಣದ, ಬಾಲಸೂರ್ಯನಂತಹ ಮುಖದ, ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ, ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ, ಸಕಲ ವಾನರರಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮನಾದ, ಅನೇಕ ಸಾವಿರಾರು ವಾನರರಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಹನುಮಂತನ ತಂದೆಯಾದ ಶ್ರೀಮಂತ ಕೇಸರಿಯು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು. ಇಲ್ಲಿ ಯೂಥಪತಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಸಂಖ್ಯೆಗಳೊಡನೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಈ ಎಣಿಕೆ ಕಾವ್ಯದ ಒಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರೂಪ — ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇನೆಯ ವಿಸ್ತಾರ ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಸಂಖ್ಯೆಗಳಿಂದ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಇಬ್ಬರು ಮಾವಂದಿರ ಉಲ್ಲೇಖದಿಂದ ಅವನ ಕುಟುಂಬಸಂಬಂಧಗಳೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ತಾರೆಯ ತಂದೆ ಸುಷೇಣ, ಮತ್ತು ರುಮೆಯ ತಂದೆ — ಇಬ್ಬರು ವೃದ್ಧ ಯೂಥಪತಿಗಳೂ ತಮ್ಮತಮ್ಮ ಬಲಗಳೊಡನೆ ಬರುತ್ತಾರೆ; ಅದರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿಯೂ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ದೃಢವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಕೇಸರಿಯ ಉಲ್ಲೇಖದಲ್ಲಿ ‘ಹನುಮಂತನ ತಂದೆ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವೇ ಅವನ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಗೆ ಕಾರಣ; ಮಗನ ಮಹಿಮೆಯಿಂದ ತಂದೆ ಖ್ಯಾತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಈ ತಲೆಕೆಳಗಾದ ಕ್ರಮ ಇಲ್ಲಿ ರಮಣೀಯ. ‘ಪ್ರತ್ಯದೃಶ್ಯತ’ (ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಯೂಥಪತಿಯ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ದರ್ಶನವೂ ಕ್ರಮವಾದ ಆಗಮನವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಶತಬಲಿಯ (ನೂರರ ಬಲವುಳ್ಳವನ) ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ಅವನ ಬಲವನ್ನು ಊಹಿಸಬಹುದು.

ಗೋಲಾಂಗೂಲರ ಮಹಾರಾಜನಾದ, ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮದ ಗವಾಕ್ಷನು ಸಾವಿರ ಕೋಟಿ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು. ಭಯಂಕರ ವೇಗದ ಕರಡಿಗಳ ನಾಯಕನಾದ, ಶತ್ರುನಾಶಕನಾದ ಧೂಮ್ರನು ಎರಡು ಸಾವಿರ ಕೋಟಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಬಂದನು. ಮಹಾಪರ್ವತಗಳಂತಿರುವ ಘೋರ ವಾನರರೊಡನೆ ಪನಸನೆಂಬ ಮಹಾವೀರ್ಯನಾದ ಯೂಥಪತಿ ಮೂರು ಕೋಟಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಬಂದನು. ಕಪ್ಪು ಕಾಡಿಗೆಯ ರಾಶಿಯಂತಿರುವ ನೀಲನೆಂಬ ಮಹಾಕಾಯ ಯೂಥಪತಿ ಹತ್ತು ಕೋಟಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು. ಅನಂತರ ಚಿನ್ನದ ಬೆಟ್ಟದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಗವಯನೆಂಬ ಮಹಾವೀರ್ಯ ಯೂಥಪತಿ ಐದು ಕೋಟಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಬಂದನು. ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ದರೀಮುಖನೆಂಬ ಯೂಥಪತಿ ಸಾವಿರ ಕೋಟಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿ ಬಂದು ನಿಂತನು. ಅಶ್ವಿನೀದೇವತೆಗಳ ಪುತ್ರರಾದ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಮೈಂದ ಮತ್ತು ದ್ವಿವಿದರಿಬ್ಬರೂ ಕೋಟಿಕೋಟಿ ಸಾವಿರ ವಾನರರೊಡನೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಯೂಥಪತಿಯ ಬಣ್ಣ, ಬಲ, ಅನುಚರರ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ — ಈ ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಎಣಿಕೆ ಸೇನೆಯ ಶಿಸ್ತನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಗವಾಕ್ಷನು ಗೋಲಾಂಗೂಲರ ನಾಯಕ, ಧೂಮ್ರನು ಕರಡಿಗಳ ನಾಯಕ — ಆದ್ದರಿಂದ ವಾನರರಲ್ಲದ ಇತರ ಜಾತಿಗಳೂ ಈ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿವೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ನೀಲನಿಗೆ ಕಾಡಿಗೆಯ ರಾಶಿಯ ಉಪಮೆ, ಗವಯನಿಗೆ ಚಿನ್ನದ ಬೆಟ್ಟದ ಉಪಮೆ, ಪನಸನಿಗೆ ಮಹಾಪರ್ವತದ ಉಪಮೆ — ಬಣ್ಣಗಳಿಂದಲೂ ಆಕಾರಗಳಿಂದಲೂ ಅವರು ಒಬ್ಬರಿಂದೊಬ್ಬರು ಭಿನ್ನರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಮೈಂದ-ದ್ವಿವಿದರು ಅಶ್ವಿನೀದೇವತೆಗಳ ಪುತ್ರರು ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವರ ದೇವಾಂಶದ ಜನ್ಮ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅವರ ಸಂಖ್ಯೆ ‘ಕೋಟಿಕೋಟಿಸಹಸ್ರಮ್’ (ಕೋಟಿಕೋಟಿ ಸಾವಿರ) ಎಂದು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನದು. ದರೀಮುಖನಾದರೋ ಸುಗ್ರೀವನ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ನಿಂತನು; ಇದು ವಿಶ್ವಾಸಪಾತ್ರತೆಯ ಚಿಹ್ನೆ. ಪನಸ, ನೀಲ, ಗವಯರ ಹೆಸರುಗಳು ಮುಂದೆ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿಯೂ ಮತ್ತೆ ಕೇಳಿಬರುತ್ತವೆ.

ಬಲಶಾಲಿಯೂ ವೀರನೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಗಜನು ಮೂರು ಕೋಟಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು. ಕರಡಿಗಳ ರಾಜನಾದ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ, ಜಾಂಬವಂತನೆಂಬ ಹೆಸರಿನವನು ಹತ್ತು ಕೋಟಿಗಳಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿ ನಿಂತನು. ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರುಮಣನೆಂಬ ಬಲಶಾಲಿ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು, ನೂರು ಕೋಟಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ಬೇಗನೆ ಬಂದನು. ಅನಂತರ ಸಾವಿರ ಕೋಟಿಗಳ ಸಾವಿರ ಮತ್ತು ನೂರು ವಾನರರು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿರಲು ಗಂಧಮಾದನನು ಬಂದನು. ಅನಂತರ ಸಾವಿರ ಪದ್ಮಗಳೂ ನೂರು ಶಂಕುಗಳೂ ಆದ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು, ತಂದೆಗೆ ಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಯುವರಾಜ ಅಂಗದನು ಬಂದನು. ಅನಂತರ ನಕ್ಷತ್ರದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ತಾರನು ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮದ ಐದು ಕೋಟಿ ವಾನರರೊಡನೆ ದೂರದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು. ಜಾಂಬವಂತನು ಕರಡಿಗಳ ರಾಜನೆಂಬುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅಂಗದನಿಗೆ ‘ಪಿತುಸ್ತುಲ್ಯಪರಾಕ್ರಮಃ’ (ತಂದೆಗೆ ಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮಿ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ವಾಲಿಯ ನೆನಪು ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ತಾರೆಯ (ನಕ್ಷತ್ರದ) ಹೆಸರಿನಿಂದ ತಾರನ ಕಾಂತಿಯನ್ನು ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ಜಾಂಬವಂತನಿಗೆ ‘ಸುಗ್ರೀವಸ್ಯ ವಶೇ ಸ್ಥಿತಃ’ (ಸುಗ್ರೀವನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿ ನಿಂತವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವನ ವಿನಯ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ವೃದ್ಧನಾದ ಕರಡಿರಾಜನೂ ತರುಣನಾದ ವಾನರರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗಂಧಮಾದನನ ಸಂಖ್ಯೆ ‘ಸಾವಿರ ಕೋಟಿಗಳ ಸಾವಿರ ಮತ್ತು ನೂರು’ ಎಂದು ಅತಿವಿಸ್ತಾರವಾದುದು; ಅಂಗದನದಾದರೋ ‘ಸಾವಿರ ಪದ್ಮ, ನೂರು ಶಂಕು’ ಎಂಬ ಮಹಾಸಂಖ್ಯೆಗಳಿಂದ ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಈ ಸಂಖ್ಯೆಗಳಿಂದ ಗಣಿತದ ಫಲವನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ, ಅಪರಿಮೇಯತೆಯೇ ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ — ಕೇಳುಗನು ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಎಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ವಿಸ್ಮಯವನ್ನೇ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಾರನಿಗೆ ‘ದೂರತಃ ಪರ್ಯದೃಶ್ಯತ’ (ದೂರದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದರ್ಶನದ ಕ್ರಮವನ್ನೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಇಂದ್ರಜಾನುವೆಂಬ ಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ ವೀರ ಯೂಥಪತಿ, ಹನ್ನೊಂದು ಕೋಟಿಗಳ ಒಡೆಯನು, ಅವರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು. ಅನಂತರ ಬಾಲಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ರಂಭನು ಹತ್ತು ಸಾವಿರ, ಸಾವಿರ ಮತ್ತು ನೂರು ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಬಂದನು. ಅನಂತರ ಯೂಥಪತಿಯೂ ವೀರನೂ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆದ ದುರ್ಮುಖನೆಂಬ ವಾನರನು ಎರಡು ಕೋಟಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು. ಕೈಲಾಸಶಿಖರದ ಆಕಾರದ, ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮದ ಸಾವಿರ ಕೋಟಿ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಹನುಮಂತನು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು. ಮಹಾವೀರ್ಯನಾದ ನಳನೂ ಮರಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ವಾನರರಿಂದ — ನೂರು ಕೋಟಿ, ಸಾವಿರ ಮತ್ತು ನೂರರಿಂದ — ಸುತ್ತುವರಿದು ಬಂದನು. ಅನಂತರ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ದಧಿಮುಖನು ಹತ್ತು ಕೋಟಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು. ಹನುಮಂತನ ಹೆಸರನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಇತರರ ನಡುವೆಯೇ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯದಿಂದಲ್ಲ — ಅವನ ಮಹಿಮೆಯಾದರೋ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದು. ಹನುಮಂತನ ವಾನರರನ್ನು ಕೈಲಾಸಶಿಖರದ ಆಕಾರದವರೆಂದು, ಅಂದರೆ ಬಿಳಿಯ ಬಣ್ಣದವರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇದು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಬಣ್ಣಗಳ ವೈವಿಧ್ಯಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ನಳನು ಮರಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿದ್ದಾನೆ — ಮುಂದೆ ಸೇತುವೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವವನು ಅವನೇ ಎಂಬುದನ್ನು ರಾಮಾಯಣದ ಕೇಳುಗನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ. ದಧಿಮುಖನು ‘ಅಭಿನದನ್’ (ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ) ಬರುತ್ತಾನೆ; ಇದು ವಾನರರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಹರ್ಷವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಗರ್ಜನೆ. ಇಂದ್ರಜಾನುವಿಗೆ ‘ಕವಿಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವನು ಪ್ರಾಜ್ಞನೆಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ಬಲ್ಲವನೆಂದಲ್ಲ. ರಂಭನು ಬಾಲಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವವನೆಂಬುದರಿಂದ ಕೆಂಬಣ್ಣ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

ಶರಭ, ಕುಮುದ, ವಹ್ನಿ, ರಂಹ ಎಂಬ ವಾನರರು, ಇವರೂ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕರೂ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ರೂಪ ಧರಿಸಬಲ್ಲ ವಾನರ ಯೂಥಪತಿಗಳು ಇಡೀ ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ ವನಗಳನ್ನೂ ಆವರಿಸಿ ಬಂದರು — ಅವರ ಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಮಿತಿಯೇ ಇಲ್ಲ. ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿನ ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಬಂದು ನೆಲೆಸಿದರು; ಹಾರುತ್ತಾ, ನೆಗೆಯುತ್ತಾ, ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ವಾನರರು ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಮೋಡಗಳ ಸಮೂಹ ಸುತ್ತುವರಿಯುವಂತೆ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದರು. ಬಹುವಿಧ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ, ಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ಬಾಹುಬಲಶಾಲಿಗಳೂ ಆದ ಅವರು ವಾನರೇಂದ್ರನಾದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ತಲೆಬಾಗಿ ತಮ್ಮ ಆಗಮನವನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿದರು. ‘ಸೂರ್ಯಮಭ್ರಗಣಾ ಇವ’ (ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಮೋಡಗಳ ಸಮೂಹದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಸೂರ್ಯನಂತೆಯೂ ವಾನರರನ್ನು ಮೋಡಗಳ ಸಮೂಹದಂತೆಯೂ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮೋಡಗಳು ಸೂರ್ಯನ ಸುತ್ತ ಸಂಚರಿಸುವಂತೆ ಅವರು ರಾಜನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿಯುತ್ತಾರೆ. ತಲೆಗಳಿಂದ ನಿವೇದಿಸುವುದು ಎಂದರೆ ಪ್ರಣಾಮಪೂರ್ವಕವಾದ ಆತ್ಮನಿವೇದನೆ. ‘ಯೇಷಾಂ ಸಂಖ್ಯಾ ನ ವಿದ್ಯತೇ’ (ಅವರ ಸಂಖ್ಯೆಯೇ ಇಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಕವಿ ತಾನೇ ಎಣಿಕೆಯನ್ನು ಕೈಬಿಡುತ್ತಾನೆ — ಎಷ್ಟು ಎಣಿಸಲಾಯಿತೋ ಅಷ್ಟನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಉಳಿದುದು ಅಪರಿಮೇಯ. ‘ಆಗತಾಶ್ಚ ನಿವಿಷ್ಟಾಶ್ಚ’ (ಬಂದರು, ನೆಲೆಸಿದರು) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ಎರಡು ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ — ಆಗಮನ, ಅನಂತರ ಯಥಾಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳ್ಳುವಿಕೆ; ಸೇನೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಇಲ್ಲಿಂದಲೇ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ನಲವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು; ಇದರಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಸಂಖ್ಯೆಯಡಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶರಭ, ಕುಮುದ, ವಹ್ನಿ, ರಂಹರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ.

ಇತರ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಬಂದು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಸೇರಿ ಆಗ ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತರು. ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ತ್ವರೆಯಿಂದ ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನೂ ರಾಮನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿ, ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತು ಮಾತನಾಡಿದನು. ಅನಂತರ ಸೇನೆಯ ಬಲವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಅವನು ಪರ್ವತದ ಝರಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಎಲ್ಲ ವನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವಾನರನಾಯಕರ ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ, ಅವರಿಗೆ ಸುಖವಾಗುವಂತೆ ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿ, ಸೇನೆಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಸಮರ್ಥನಾದನು — ಸೇನೆಯನ್ನು ಯಥಾಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ನೆಲೆಗೊಳಿಸುವುದೇ ಸೇನಾಪತಿಯ ಮೊದಲ ಕರ್ಮ. ಈ ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಬಲಜ್ಞಃ’ (ಸೇನೆಯ ಬಲವನ್ನು ಬಲ್ಲವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಸೇನಾನಾಯಕತ್ವ ಪ್ರಶಂಸಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ತನ್ನ ಬಲದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಬಲ್ಲವನೇ ಅದನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ನಿಯೋಜಿಸಬಲ್ಲನು. ‘ಯಥಾಸುಖಮ್’ (ಸುಖವಾಗುವಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೇನೆಗೆ ಕ್ಲೇಶವಾಗದಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ನಾಯಕನು ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದ ಸುಖವನ್ನೂ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ವಿಧಿವತ್’ (ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ) ಎಂಬುದು ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರವಾದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗವು ಸೇನಾಸಮಾಗಮದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಸೇನೆಯ ನೆಲೆಗೊಳಿಸುವಿಕೆಯಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ವಾನರರನ್ನು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರಾಂಜಲಿಃ ಸ್ಥಿತಃ ಅಬ್ರವೀತ್’ (ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತು ಹೇಳಿದನು) ಎಂಬುದರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ವಿನಯ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकोनचत्वारिंशः सर्गः॥ ३९॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ