- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘ब्रू’ धातोः शानच्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (सुग्रीवस्य विशेषणम्)
ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ — 39ನೇ ಸರ್ಗ
ವಾನರಸೇನೆಗಳ ಸಮಾಗಮ
ರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುವುದು, ರಾವಣವಧೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ಧೂಳಿನಿಂದ ದಿಕ್ಕುಗಳು ಮುಚ್ಚುವುದು, ಯೂಥಪತಿಗಳು ಕೋಟಿಸಂಖ್ಯೆಯ ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ಬರುವುದು, ಸೇನೆಯ ನೆಲೆಗೊಳಿಸುವಿಕೆ
इति ब्रुवाणं सुग्रीवं रामः बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य वदति — इन्द्रस्य वर्षणम्, आदित्यस्य तिमिरनाशनम्, चन्द्रस्य रजनीनैर्मल्यं च यथा न चित्रम्, तथा त्वद्विधस्य मित्रप्रीतिकरणम् अपि न चित्रम्; त्वत्सनाथः अहं सकलान् अरीन् जेष्यामि। आत्मविनाशाय एव रावणः मैथिलीं जहार, यथा अनुह्लादः शचीम्; नचिरात् एव अहं तं निशितैः शरैः वधिष्यामि, यथा शतक्रतुः पौलोम्याः दृप्तं पितरम्। एतस्मिन् एव अन्तरे रजः समभिवर्तत, सूर्यप्रभा आच्छादिता, दिशः तमसा दूषिताः, सशैलवनकानना मही चचाल। असंख्येयैः तीक्ष्णदंष्ट्रैः प्लवंगमैः कृत्स्ना भूमिः संछादिता; नादेयाः पार्वतेयाः सामुद्राः वनवासिनश्च नानावर्णाः वानराः आगच्छन्ति। ततः क्रमेण शतबलिः, ताराया पिता, रुमायाः पिता, केसरी, गवाक्षः, धूम्रः, पनसः, नीलः, गवयः, दरीमुखः, मैन्दद्विविदौ, गजः, जाम्बवान्, रुमणः, गन्धमादनः, अङ्गदः, तारः, इन्द्रजानुः, रम्भः, दुर्मुखः, हनूमान्, नलः, दधिमुखः, शरभकुमुदवह्निरंहप्रभृतयश्च स्वैः स्वैः कोटिसहस्रैः सह प्रत्यदृश्यन्त। आप्लवन्तः गर्जन्तश्च ते सूर्यम् अभ्रगणाः इव सुग्रीवम् अभ्यवर्तन्त, शिरोभिः च आत्मानं न्यवेदयन्। सुग्रीवः तान् सर्वान् रामे निवेद्य प्राञ्जलिः अतिष्ठत्; बलज्ञः सः पर्वतनिर्झरेषु वनेषु च विधिवत् बलानि निवेश्य सेनां प्रतिपत्तुम् ईष्टे।
१रामेण सुग्रीवस्य प्रशंसा
१इति ब्रुवाणं सुग्रीवं रामो धर्मभृतां वरः।
बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य प्रत्युवाच कृताञ्जलिम्॥To Sugrīva, who spoke thus, Rāma, best of the upholders of dharma, embracing him with both arms as he stood with folded hands, replied:
२यदिन्द्रो वर्षते वर्षं न तच्चित्रं भविष्यति।
आदित्योऽसौ सहस्रांशुः कुर्याद्वितिमिरं नभः॥“If Indra sends down rain, that is no wonder in this world; nor if the thousand-rayed sun makes the sky free of darkness;
३चन्द्रमा रजनीं कुर्यात्प्रभया सौम्य निर्मलाम्।
त्वद्विधो वापि मित्राणां प्रीतिं कुर्यात्परंतप॥nor if the moon with its light makes the night clear, gentle friend; nor that one like you, scorcher of foes, should do a kindness to his friends.
४एवं त्वयि न तच्चित्रं भवेद्यत्सौम्य शोभनम्।
जानाम्यहं त्वां सुग्रीव सततं प्रियवादिनम्॥So it is no wonder that whatever is good should be found in you, dear friend; I know you for one who always speaks kindly.
५त्वत्सनाथः सखे संख्ये जेतास्मि सकलानरीन्।
त्वमेव मे सुहृन्मित्रं साहाय्यं कर्तुमर्हसि॥With you at my side, my friend, I shall conquer all my enemies in battle. You alone are my friend and well-wisher; it is right that you should help me.
ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ, ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತಿದ್ದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಧರ್ಮಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನು ಎರಡು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಇಂದ್ರನು ಮಳೆ ಸುರಿಸಿದರೆ ಅದು ಆಶ್ಚರ್ಯವಲ್ಲ; ಸಾವಿರ ಕಿರಣಗಳ ಸೂರ್ಯನು ಆಕಾಶವನ್ನು ಕತ್ತಲೆಯಿಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅದೂ ಆಶ್ಚರ್ಯವಲ್ಲ; ಚಂದ್ರನು ತನ್ನ ಪ್ರಭೆಯಿಂದ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಲವಾಗಿಸಿದರೆ ಅದೂ ಅಚ್ಚರಿಯಲ್ಲ; ಪರಂತಪನೇ, ನಿನ್ನಂಥವನು ಮಿತ್ರರಿಗೆ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನುಂಟುಮಾಡಿದರೆ ಅದೂ ಆಶ್ಚರ್ಯವಲ್ಲವೇ ಅಲ್ಲ. ಸ್ವಭಾವಸಿದ್ಧವಾದ ಕರ್ಮ ಆಶ್ಚರ್ಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಈ ಅಲಂಕಾರ — ಸಜ್ಜನನ ಉಪಕಾರ ಅವನ ಸ್ವಭಾವವೇ ಹೊರತು ವಿಶೇಷವಲ್ಲ. ಸೌಮ್ಯನೇ, ನಿನ್ನಲ್ಲಿರುವ ಒಳ್ಳೆಯತನ ಆಶ್ಚರ್ಯವಲ್ಲ; ನೀನು ಸದಾ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವವನೆಂದು ನಾನು ಬಲ್ಲೆ. ನಿನ್ನನ್ನು ಆಸರೆಯಾಗಿ ಪಡೆದ ನಾನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಶತ್ರುಗಳನ್ನೂ ಗೆಲ್ಲುವೆನು; ನೀನೇ ನನ್ನ ಹಿತೈಷಿಯೂ ಮಿತ್ರನೂ, ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ನೀನು ಯೋಗ್ಯನು. ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಸ್ತುತಿಯಿಂದ ಮಿತ್ರನ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ಯಾಚನೆಯನ್ನೂ ಪ್ರೇಮದಿಂದಲೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರ, ಚಂದ್ರ, ಸೂರ್ಯ ಎಂಬ ಮೂವರು ಮಹಾತ್ಮರ ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಅವರ ಪಂಕ್ತಿಯಲ್ಲೇ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಇದು ಪ್ರಶಂಸೆಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪ. ‘ಸುಹೃತ್ ಮಿತ್ರಮ್’ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗವೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಸುಹೃತ್ ಎಂದರೆ ಹಿತೈಷಿ, ಮಿತ್ರ ಎಂದರೆ ಸ್ನೇಹಸಂಬಂಧಿ; ಎರಡೂ ಸುಗ್ರೀವನಲ್ಲಿವೆ. ‘ಸಾಹಾಯ್ಯಂ ಕರ್ತುಮರ್ಹಸಿ’ (ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯನು) ಎಂಬುದು ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲ, ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯೇ; ಬಲಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ರಾಮನು ವಿನಯದಿಂದ ಯಾಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದೆ ವಾಲಿಯಿಂದ ಹೊರಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವನು ಈಗ ರಾಮನ ಯುದ್ಧಸಹಾಯಕ — ಈ ಭಾಗ್ಯಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು. ‘ಧರ್ಮಭೃತಾಂ ವರಃ’ (ಧರ್ಮಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು) ಎಂಬ ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ಮಾತಿನ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ.
As Sugrīva stood with folded hands and spoke, Rāma, best of those who uphold dharma, took him in both arms and answered. "It is no wonder in this world if Indra sends down rain, or if the thousand-rayed sun clears the sky of darkness, or if the moon with its light makes the night bright, gentle friend; nor is it any wonder, scorcher of foes, that one like you should do kindness to his friends." What is done by nature is no marvel; a good man's help is simply his nature, nothing out of the ordinary. By these examples of three great powers, Indra, the sun and the moon, Sugrīva is set in their company, a subtle form of praise. "So it is no wonder that everything good is found in you, dear friend; I know you always speak kindly. With you at my side, my friend, I shall conquer all my enemies in battle. You alone are my friend and well-wisher, and it is right that you should help me." He uses two words for friend, one who wishes him well and one bound to him in affection, and Sugrīva is both. "It is right that you should help me" is not an order but a request; mighty as he is, Rāma asks humbly, and so he raises his friend's spirit with praise and makes his request with love. The one once driven out by Vālin is now Rāma's ally in war; here we see how fortune has turned. And the epithet "best of those who uphold dharma" gives Rāma's words their authority.
३वानरसेनायाः आगमनं वर्णवैचित्र्यं च
१०ततो नगेन्द्रसंकाशैस्तीक्ष्णदंष्ट्रैर्महाबलैः।
कृत्स्ना संछादिता भूमिरसंख्येयैः प्लवंगमैः॥Then the whole ground was covered by countless leaping monkeys of mighty strength, with sharp fangs, resembling lordly mountains.
११निमेषान्तरमात्रेण ततस्तैर्हरियूथपैः।
कोटीशतपरीवारैर्वानरैर्हरियूथपैः॥In the space of an eyewink it was covered by those monkey chiefs with their hundreds of millions of followers, by monkeys and their leaders —
१२नादेयैः पार्वतेयैश्च सामुद्रैश्च महाबलैः।
हरिभिर्मेघनिर्ह्रादैरन्यैश्च वनवासिभिः॥monkeys of the rivers, of the mountains and of the sea, of mighty strength, monkeys who roared like thunderclouds, and others who dwell in the woods;
१३तरुणादित्यवर्णैश्च शशिगौरैश्च वानरैः।
पद्मकेसरवर्णैश्च श्वेतैर्हेमकृतालयैः॥monkeys of the colour of the young sun, and monkeys white as the moon, and those of the colour of lotus-filaments, and white ones whose homes are on the golden mountain.
ಅನಂತರ ಪರ್ವತರಾಜರಂತಿರುವ, ಹರಿತವಾದ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳುಳ್ಳ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಅಸಂಖ್ಯ ವಾನರರಿಂದ ಇಡೀ ಭೂಮಿಯೇ ಮುಚ್ಚಿಹೋಯಿತು. ರೆಪ್ಪೆ ಮುಚ್ಚಿ ತೆರೆಯುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ, ನೂರಾರು ಕೋಟಿ ಪರಿವಾರವುಳ್ಳ ಆ ಯೂಥಪತಿಗಳಿಂದ — ನದಿಗಳ ಬಳಿ ವಾಸಿಸುವ, ಪರ್ವತವಾಸಿಗಳಾದ, ಸಮುದ್ರತೀರದ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಿಂದ, ಮೋಡದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುವ ವಾನರರಿಂದ, ಇತರ ವನವಾಸಿಗಳಿಂದ, ಬಾಲಸೂರ್ಯನ ಬಣ್ಣದವರಿಂದ, ಚಂದ್ರನಂತೆ ಬೆಳ್ಳಗಿರುವವರಿಂದ, ಕಮಲದ ಕೇಸರದ ಬಣ್ಣದವರಿಂದ, ಬಿಳಿಯರಿಂದ, ಚಿನ್ನದ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಮನೆಮಾಡಿಕೊಂಡವರಿಂದ — ಎಲ್ಲವೂ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಯಿತು. ನದೀವಾಸಿಗಳು, ಪರ್ವತವಾಸಿಗಳು, ಸಮುದ್ರತೀರವಾಸಿಗಳು, ವನವಾಸಿಗಳು — ಹೀಗೆ ವಾಸಸ್ಥಾನದ ಭೇದದಿಂದ ವರ್ಗೀಕರಣ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ; ಬಣ್ಣದ ಭೇದದಿಂದ ಕೆಂಪು, ಬೆಳ್ಳನೆಯ, ಹಳದಿ, ಬಿಳಿ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಬಗೆಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ನಿಮೇಷಾಂತರಮಾತ್ರೇಣ’ (ರೆಪ್ಪೆ ಬಡಿಯುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ವೇಗ ಅದ್ಭುತವೆಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಕಣ್ಣು ಮಿಟುಕಿಸುವಷ್ಟರಲ್ಲೇ ಇಡೀ ಭೂಮಿ ವಾನರರಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋಯಿತು. ‘ನಗೇಂದ್ರಸಂಕಾಶೈಃ’ (ಪರ್ವತರಾಜರಂತಿರುವವರಿಂದ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವರ ವಿಶಾಲತೆಯೂ, ‘ತೀಕ್ಷ್ಣದಂಷ್ಟ್ರೈಃ’ (ಹರಿತವಾದ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳುಳ್ಳವರಿಂದ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವರ ಭೀಕರತೆಯೂ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಮೇಘನಿರ್ಹ್ರಾದೈಃ’ (ಮೋಡದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುವವರಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನಾದದ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಕಾಣುವುದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲೇ ಕೇಳುವುದರಿಂದ ಸೇನೆಯ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಊಹಿಸಬಹುದು. ‘ಹೇಮಕೃತಾಲಯಾಃ’ (ಚಿನ್ನದಲ್ಲಿ ಮನೆಮಾಡಿಕೊಂಡವರು) ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟವರು ಸುವರ್ಣಪರ್ವತವಾಸಿಗಳು; ಹೀಗೆ ವಾಸಸ್ಥಾನದ ಭೇದ ಬಣ್ಣದ ಭೇದದೊಡನೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಪರ್ವತದ ಬಣ್ಣವೇ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವರ ಬಣ್ಣವೂ ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಕವಿಕಲ್ಪನೆ. ‘ಕೃತ್ಸ್ನಾ ಭೂಮಿಃ ಸಂಛಾದಿತಾ’ (ಇಡೀ ಭೂಮಿ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿತು) ಎಂಬುದರಿಂದ ಅತಿಶಯವಾಗಿ ಸೇನೆಯ ವಿಸ್ತಾರ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.
Then the whole ground was covered by countless leaping monkeys of great strength, with sharp fangs, like the kings of mountains, huge and terrible. In the space of a blink it was covered by the monkey chiefs with their hundreds of millions of followers: mighty monkeys of the rivers, of the mountains and of the sea, monkeys roaring like thunderclouds, and others who live in the woods; monkeys the colour of the rising sun, monkeys white as the moon, monkeys the colour of lotus filaments, and white ones who make their homes on the golden mountain. They are grouped by where they live, rivers, mountains, seashore and forest, and by colour, red, white, yellow and pale, and the poet imagines that each takes on the colour of the mountain it lives on. "In the space of a blink" shows their amazing speed, and the roaring like thunder shows that the army's size could be guessed by its sound even before it was seen.
४शतबलिप्रभृतीनां यूथपानाम् आगमनम्
१४कोटीसहस्रैर्दशभिः श्रीमान्परिवृतस्तदा।
वीरः शतबलिर्नाम वानरः प्रत्यदृश्यत॥Then the illustrious hero named Śatabali appeared, a monkey surrounded by ten thousands of tens of millions.
१५ततः काञ्चनशैलाभस्ताराया वीर्यवान्पिता।
अनेकैर्बहुसाहस्रैः कोटिभिः प्रत्यदृश्यत॥Then the valiant father of Tārā, bright as a golden mountain, appeared with many thousands of tens of millions.
१६तथापरेण कोटीनां सहस्रेण समन्वितः।
पिता रुमायाः सम्प्राप्तः सुग्रीवश्वशुरो विभुः॥And with yet another thousand tens of millions came the father of Rumā, the mighty father-in-law of Sugrīva.
१७पद्मकेसरसंकाशस्तरुणार्कनिभाननः।
बुद्धिमान्वानरश्रेष्ठः सर्ववानरसत्तमः॥Like a lotus-filament in hue, his face like the young sun, wise, best of monkeys, foremost of them all,
१८अनेकैर्बहुसाहस्रैर्वानराणां समन्वितः।
पिता हनुमतः श्रीमान्केसरी प्रत्यदृश्यत॥attended by many thousands of monkeys, the illustrious Kesarī, father of Hanumān, appeared.
ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಕೋಟಿ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಶ್ರೀಮಂತನೂ ವೀರನೂ ಆದ ಶತಬಲಿಯೆಂಬ ವಾನರನು ಆಗ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು. ಅನಂತರ ಚಿನ್ನದ ಬೆಟ್ಟದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ತಾರೆಯ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ತಂದೆಯು ಅನೇಕ ಸಾವಿರಾರು ಕೋಟಿಗಳೊಡನೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು. ಹಾಗೆಯೇ ಇನ್ನೊಂದು ಸಾವಿರ ಕೋಟಿಯೊಡನೆ ರುಮೆಯ ತಂದೆಯಾದ, ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾವನಾದ ಪ್ರಭುವು ಬಂದನು. ಕಮಲದ ಕೇಸರದ ಬಣ್ಣದ, ಬಾಲಸೂರ್ಯನಂತಹ ಮುಖದ, ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ, ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ, ಸಕಲ ವಾನರರಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮನಾದ, ಅನೇಕ ಸಾವಿರಾರು ವಾನರರಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಹನುಮಂತನ ತಂದೆಯಾದ ಶ್ರೀಮಂತ ಕೇಸರಿಯು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು. ಇಲ್ಲಿ ಯೂಥಪತಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಸಂಖ್ಯೆಗಳೊಡನೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಈ ಎಣಿಕೆ ಕಾವ್ಯದ ಒಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರೂಪ — ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇನೆಯ ವಿಸ್ತಾರ ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಸಂಖ್ಯೆಗಳಿಂದ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಇಬ್ಬರು ಮಾವಂದಿರ ಉಲ್ಲೇಖದಿಂದ ಅವನ ಕುಟುಂಬಸಂಬಂಧಗಳೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ತಾರೆಯ ತಂದೆ ಸುಷೇಣ, ಮತ್ತು ರುಮೆಯ ತಂದೆ — ಇಬ್ಬರು ವೃದ್ಧ ಯೂಥಪತಿಗಳೂ ತಮ್ಮತಮ್ಮ ಬಲಗಳೊಡನೆ ಬರುತ್ತಾರೆ; ಅದರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿಯೂ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ದೃಢವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಕೇಸರಿಯ ಉಲ್ಲೇಖದಲ್ಲಿ ‘ಹನುಮಂತನ ತಂದೆ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವೇ ಅವನ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಗೆ ಕಾರಣ; ಮಗನ ಮಹಿಮೆಯಿಂದ ತಂದೆ ಖ್ಯಾತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಈ ತಲೆಕೆಳಗಾದ ಕ್ರಮ ಇಲ್ಲಿ ರಮಣೀಯ. ‘ಪ್ರತ್ಯದೃಶ್ಯತ’ (ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಯೂಥಪತಿಯ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ದರ್ಶನವೂ ಕ್ರಮವಾದ ಆಗಮನವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಶತಬಲಿಯ (ನೂರರ ಬಲವುಳ್ಳವನ) ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ಅವನ ಬಲವನ್ನು ಊಹಿಸಬಹುದು.
Then the glorious hero Śatabali, whose very name speaks of his strength, appeared surrounded by ten thousand times ten million monkeys. Then Tārā's valiant father, bright as a golden mountain, appeared with many thousands of millions. With yet another thousand times ten million came the mighty father of Rumā, Sugrīva's father-in-law. That both his fathers-in-law, old troop leaders, came with their forces shows that Sugrīva's standing was secure in his family as well as in his kingdom. Then, with many thousands of monkeys, appeared the illustrious Kesarī, father of Hanumān, the colour of lotus filaments, his face like the rising sun, wise, best of monkeys and foremost of them all; he is known as Hanumān's father, the son's greatness giving the father his fame, a pleasing reversal of the usual order. Here the troop leaders are named one after another with their numbers, a well-known form in poetry by which names and figures convey the size of an army, and each is said to "appear" in turn, showing them coming one by one.
५गवाक्षधूम्रपनसनीलगवयादीनाम् आगमनम्
१९गोलाङ्गूलमहाराजो गवाक्षो भीमविक्रमः।
वृतः कोटिसहस्रेण वानराणामदृश्यत॥Gavākṣa, great king of the golāṅgūlas, of terrible valour, was seen surrounded by a thousand tens of millions of monkeys.
२०ऋक्षाणां भीमवेगानां धूम्रः शत्रुनिबर्हणः।
वृतः कोटिसहस्राभ्यां द्वाभ्यां समभिवर्तत॥Dhūmra, destroyer of foes, came on with two thousands of tens of millions of bears of terrible speed.
२१महाचलनिभैर्घोरैः पनसो नाम यूथपः।
आजगाम महावीर्यस्तिसृभिः कोटिभिर्वृतः॥With fierce monkeys resembling great mountains came the troop-leader named Panasa, of great valour, surrounded by thirty million.
२२नीलाञ्जनचयाकारो नीलो नामैष यूथपः।
अदृश्यत महाकायः कोटिभिर्दशभिर्वृतः॥The troop-leader named Nīla, shaped like a heap of black collyrium, huge of body, appeared surrounded by a hundred million.
२३ततः काञ्चनशैलाभो गवयो नाम यूथपः।
आजगाम महावीर्यः कोटिभिः पञ्चभिर्वृतः॥Then the troop-leader named Gavaya, bright as a golden mountain, of great valour, came surrounded by fifty million.
२४दरीमुखश्च बलवान्यूथपोऽभ्याययौ तदा।
वृतः कोटिसहस्रेण सुग्रीवं समवस्थितः॥The mighty troop-leader Darīmukha then came up, surrounded by a thousand tens of millions, and took his place near Sugrīva.
२५मैन्दश्च द्विविदश्चोभावश्विपुत्रौ महाबलौ।
कोटिकोटिसहस्रेण वानराणामदृश्यताम्॥Mainda and Dvivida, both sons of the Aśvins and of great strength, were seen with a thousand tens of millions of tens of millions of monkeys.
ಗೋಲಾಂಗೂಲರ ಮಹಾರಾಜನಾದ, ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮದ ಗವಾಕ್ಷನು ಸಾವಿರ ಕೋಟಿ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು. ಭಯಂಕರ ವೇಗದ ಕರಡಿಗಳ ನಾಯಕನಾದ, ಶತ್ರುನಾಶಕನಾದ ಧೂಮ್ರನು ಎರಡು ಸಾವಿರ ಕೋಟಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಬಂದನು. ಮಹಾಪರ್ವತಗಳಂತಿರುವ ಘೋರ ವಾನರರೊಡನೆ ಪನಸನೆಂಬ ಮಹಾವೀರ್ಯನಾದ ಯೂಥಪತಿ ಮೂರು ಕೋಟಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಬಂದನು. ಕಪ್ಪು ಕಾಡಿಗೆಯ ರಾಶಿಯಂತಿರುವ ನೀಲನೆಂಬ ಮಹಾಕಾಯ ಯೂಥಪತಿ ಹತ್ತು ಕೋಟಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು. ಅನಂತರ ಚಿನ್ನದ ಬೆಟ್ಟದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಗವಯನೆಂಬ ಮಹಾವೀರ್ಯ ಯೂಥಪತಿ ಐದು ಕೋಟಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಬಂದನು. ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ದರೀಮುಖನೆಂಬ ಯೂಥಪತಿ ಸಾವಿರ ಕೋಟಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿ ಬಂದು ನಿಂತನು. ಅಶ್ವಿನೀದೇವತೆಗಳ ಪುತ್ರರಾದ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಮೈಂದ ಮತ್ತು ದ್ವಿವಿದರಿಬ್ಬರೂ ಕೋಟಿಕೋಟಿ ಸಾವಿರ ವಾನರರೊಡನೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಯೂಥಪತಿಯ ಬಣ್ಣ, ಬಲ, ಅನುಚರರ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ — ಈ ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಎಣಿಕೆ ಸೇನೆಯ ಶಿಸ್ತನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಗವಾಕ್ಷನು ಗೋಲಾಂಗೂಲರ ನಾಯಕ, ಧೂಮ್ರನು ಕರಡಿಗಳ ನಾಯಕ — ಆದ್ದರಿಂದ ವಾನರರಲ್ಲದ ಇತರ ಜಾತಿಗಳೂ ಈ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿವೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ನೀಲನಿಗೆ ಕಾಡಿಗೆಯ ರಾಶಿಯ ಉಪಮೆ, ಗವಯನಿಗೆ ಚಿನ್ನದ ಬೆಟ್ಟದ ಉಪಮೆ, ಪನಸನಿಗೆ ಮಹಾಪರ್ವತದ ಉಪಮೆ — ಬಣ್ಣಗಳಿಂದಲೂ ಆಕಾರಗಳಿಂದಲೂ ಅವರು ಒಬ್ಬರಿಂದೊಬ್ಬರು ಭಿನ್ನರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಮೈಂದ-ದ್ವಿವಿದರು ಅಶ್ವಿನೀದೇವತೆಗಳ ಪುತ್ರರು ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವರ ದೇವಾಂಶದ ಜನ್ಮ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅವರ ಸಂಖ್ಯೆ ‘ಕೋಟಿಕೋಟಿಸಹಸ್ರಮ್’ (ಕೋಟಿಕೋಟಿ ಸಾವಿರ) ಎಂದು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನದು. ದರೀಮುಖನಾದರೋ ಸುಗ್ರೀವನ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ನಿಂತನು; ಇದು ವಿಶ್ವಾಸಪಾತ್ರತೆಯ ಚಿಹ್ನೆ. ಪನಸ, ನೀಲ, ಗವಯರ ಹೆಸರುಗಳು ಮುಂದೆ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿಯೂ ಮತ್ತೆ ಕೇಳಿಬರುತ್ತವೆ.
Gavākṣa, great king of the golāṅgūlas, of terrible valour, was seen surrounded by a thousand times ten million. Dhūmra, destroyer of foes, came with two thousand times ten million bears of terrible speed; so kinds other than monkeys were in this army too. With fierce monkeys like great mountains came the mighty troop leader Panasa, surrounded by thirty million. The troop leader Nīla, huge of body and shaped like a heap of black collyrium, appeared surrounded by a hundred million. Then the mighty troop leader Gavaya, bright as a golden mountain, came surrounded by fifty million. The strong troop leader Darīmukha came up with a thousand times ten million and took his place close by Sugrīva, a sign that he was trusted. Mainda and Dvivida, both sons of the Aśvins and of great strength, were seen with a thousand times ten million times ten million monkeys, the largest number of all, and their birth from gods is recalled. The colour, strength and following of each leader are told separately, and this orderly count shows the army's discipline; Nīla like collyrium, Gavaya like a golden mountain, Panasa like a great hill differ in colour and shape, and the names of Panasa, Nīla and Gavaya will be heard again in the Yuddha Kāṇḍa.
६गजजाम्बवद्रुमणगन्धमादनाङ्गदतारादीनाम् आगमनम्
२६गजश्च बलवान्वीरस्तिसृभिः कोटिभिर्वृतः।
आजगाम महातेजाः सुग्रीवस्य समीपतः॥The mighty hero Gaja, surrounded by thirty million, came in his great splendour into Sugrīva’s presence.
२७ऋक्षराजो महातेजा जाम्बवान्नाम नामतः।
कोटिभिर्दशभिर्व्याप्तः सुग्रीवस्य वशे स्थितः॥The king of the bears, Jāmbavān by name, of great splendour, encompassed by a hundred million, stood at Sugrīva’s command.
२८रुमणो नाम तेजस्वी विक्रान्तैर्वानरैर्वृतः।
आगतो बलवांस्तूर्णं कोटीशतसमावृतः॥The vigorous Rumaṇa, surrounded by valiant monkeys, came swiftly in his strength, attended by a thousand million.
२९ततः कोटिसहस्राणां सहस्रेण शतेन च।
पृष्ठतोऽनुगतः प्राप्तो हरिभिर्गन्धमादनः॥Then Gandhamādana arrived, followed behind by a hundred thousand thousands of tens of millions of monkeys.
३०ततः पद्मसहस्रेण वृतः शङ्कुशतेन च।
युवराजोऽङ्गदः प्राप्तः पितुस्तुल्यपराक्रमः॥Then came the prince Aṅgada, equal to his father in valour, surrounded by a thousand padmas and a hundred śaṅkus.
३१ततस्ताराद्युतिस्तारो हरिभिर्भीमविक्रमैः।
पञ्चभिर्हरिकोटीभिर्दूरतः पर्यदृश्यत॥Then Tāra, shining like a star, was seen at a distance with five ten-millions of monkeys of terrible valour.
ಬಲಶಾಲಿಯೂ ವೀರನೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಗಜನು ಮೂರು ಕೋಟಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು. ಕರಡಿಗಳ ರಾಜನಾದ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ, ಜಾಂಬವಂತನೆಂಬ ಹೆಸರಿನವನು ಹತ್ತು ಕೋಟಿಗಳಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿ ನಿಂತನು. ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರುಮಣನೆಂಬ ಬಲಶಾಲಿ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು, ನೂರು ಕೋಟಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ಬೇಗನೆ ಬಂದನು. ಅನಂತರ ಸಾವಿರ ಕೋಟಿಗಳ ಸಾವಿರ ಮತ್ತು ನೂರು ವಾನರರು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿರಲು ಗಂಧಮಾದನನು ಬಂದನು. ಅನಂತರ ಸಾವಿರ ಪದ್ಮಗಳೂ ನೂರು ಶಂಕುಗಳೂ ಆದ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು, ತಂದೆಗೆ ಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಯುವರಾಜ ಅಂಗದನು ಬಂದನು. ಅನಂತರ ನಕ್ಷತ್ರದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ತಾರನು ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮದ ಐದು ಕೋಟಿ ವಾನರರೊಡನೆ ದೂರದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು. ಜಾಂಬವಂತನು ಕರಡಿಗಳ ರಾಜನೆಂಬುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅಂಗದನಿಗೆ ‘ಪಿತುಸ್ತುಲ್ಯಪರಾಕ್ರಮಃ’ (ತಂದೆಗೆ ಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮಿ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ವಾಲಿಯ ನೆನಪು ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ತಾರೆಯ (ನಕ್ಷತ್ರದ) ಹೆಸರಿನಿಂದ ತಾರನ ಕಾಂತಿಯನ್ನು ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ಜಾಂಬವಂತನಿಗೆ ‘ಸುಗ್ರೀವಸ್ಯ ವಶೇ ಸ್ಥಿತಃ’ (ಸುಗ್ರೀವನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿ ನಿಂತವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವನ ವಿನಯ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ವೃದ್ಧನಾದ ಕರಡಿರಾಜನೂ ತರುಣನಾದ ವಾನರರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗಂಧಮಾದನನ ಸಂಖ್ಯೆ ‘ಸಾವಿರ ಕೋಟಿಗಳ ಸಾವಿರ ಮತ್ತು ನೂರು’ ಎಂದು ಅತಿವಿಸ್ತಾರವಾದುದು; ಅಂಗದನದಾದರೋ ‘ಸಾವಿರ ಪದ್ಮ, ನೂರು ಶಂಕು’ ಎಂಬ ಮಹಾಸಂಖ್ಯೆಗಳಿಂದ ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಈ ಸಂಖ್ಯೆಗಳಿಂದ ಗಣಿತದ ಫಲವನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ, ಅಪರಿಮೇಯತೆಯೇ ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ — ಕೇಳುಗನು ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಎಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ವಿಸ್ಮಯವನ್ನೇ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಾರನಿಗೆ ‘ದೂರತಃ ಪರ್ಯದೃಶ್ಯತ’ (ದೂರದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದರ್ಶನದ ಕ್ರಮವನ್ನೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
The mighty hero Gaja, of great splendour, came before Sugrīva surrounded by thirty million. The king of the bears, the splendid Jāmbavān, came with a hundred million and stood at Sugrīva's command; old as he was, the king of the bears obeyed the young monkey king, and that shows his humility. The spirited Rumaṇa came swiftly in his strength, surrounded by valiant monkeys, a thousand million of them. Then Gandhamādana arrived, followed by a hundred thousand thousands of tens of millions of monkeys. Then came the crown prince Aṅgada, his father's equal in valour, surrounded by a thousand padmas and a hundred śaṅkus; "his father's equal" wakes the memory of Vālin. Then Tāra, shining like a star, was seen in the distance with fifty million monkeys of terrible valour, his radiance likened to that of a star, as his name means. These numbers are not meant to be added up; they only ring with the sense of the measureless, and the listener does not count, he simply wonders. Even "seen in the distance" marks the order in which each came into view.
७इन्द्रजानुरम्भदुर्मुखहनूमन्नलदधिमुखानाम् आगमनम्
३२इन्द्रजानुः कविर्वीरो यूथपः प्रत्यदृश्यत।
एकादशानां कोटीनामीश्वरस्तैश्च संवृतः॥Indrajānu, a wise hero and troop-leader, appeared as lord of eleven tens of millions, surrounded by them.
३३ततो रम्भस्त्वनुप्राप्तस्तरुणादित्यसंनिभः।
अयुतेन वृतश्चैव सहस्रेण शतेन च॥Then Rambha arrived, bright as the young sun, surrounded by an ayuta, a thousand and a hundred.
३४ततो यूथपतिर्वीरो दुर्मुखो नाम वानरः।
प्रत्यदृश्यत कोटीभ्यां द्वाभ्यां परिवृतो बली॥Then the heroic troop-leader named Durmukha, a monkey of strength, appeared surrounded by twenty million.
३५कैलासशिखराकारैर्वानरैर्भीमविक्रमैः।
वृतः कोटिसहस्रेण हनुमान्प्रत्यदृश्यत॥Hanumān appeared surrounded by a thousand tens of millions of monkeys of terrible valour, shaped like the peaks of Kailāsa.
३६नलश्चापि महावीर्यः संवृतो द्रुमवासिभिः।
कोटीशतेन सम्प्राप्तः सहस्रेण शतेन च॥Nala too, of great valour, surrounded by dwellers in the trees, arrived with a thousand million, a thousand and a hundred.
३७ततो दधिमुखः श्रीमान्कोटिभिर्दशभिर्वृतः।
सम्प्राप्तोऽभिनदंस्तस्य सुग्रीवस्य महात्मनः॥Then the illustrious Dadhimukha, surrounded by a hundred million, arrived roaring, into the presence of great-souled Sugrīva.
ಇಂದ್ರಜಾನುವೆಂಬ ಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ ವೀರ ಯೂಥಪತಿ, ಹನ್ನೊಂದು ಕೋಟಿಗಳ ಒಡೆಯನು, ಅವರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು. ಅನಂತರ ಬಾಲಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ರಂಭನು ಹತ್ತು ಸಾವಿರ, ಸಾವಿರ ಮತ್ತು ನೂರು ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಬಂದನು. ಅನಂತರ ಯೂಥಪತಿಯೂ ವೀರನೂ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆದ ದುರ್ಮುಖನೆಂಬ ವಾನರನು ಎರಡು ಕೋಟಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು. ಕೈಲಾಸಶಿಖರದ ಆಕಾರದ, ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮದ ಸಾವಿರ ಕೋಟಿ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಹನುಮಂತನು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು. ಮಹಾವೀರ್ಯನಾದ ನಳನೂ ಮರಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ವಾನರರಿಂದ — ನೂರು ಕೋಟಿ, ಸಾವಿರ ಮತ್ತು ನೂರರಿಂದ — ಸುತ್ತುವರಿದು ಬಂದನು. ಅನಂತರ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ದಧಿಮುಖನು ಹತ್ತು ಕೋಟಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸುಗ್ರೀವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು. ಹನುಮಂತನ ಹೆಸರನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಇತರರ ನಡುವೆಯೇ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯದಿಂದಲ್ಲ — ಅವನ ಮಹಿಮೆಯಾದರೋ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದು. ಹನುಮಂತನ ವಾನರರನ್ನು ಕೈಲಾಸಶಿಖರದ ಆಕಾರದವರೆಂದು, ಅಂದರೆ ಬಿಳಿಯ ಬಣ್ಣದವರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇದು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಬಣ್ಣಗಳ ವೈವಿಧ್ಯಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ನಳನು ಮರಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿದ್ದಾನೆ — ಮುಂದೆ ಸೇತುವೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವವನು ಅವನೇ ಎಂಬುದನ್ನು ರಾಮಾಯಣದ ಕೇಳುಗನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ. ದಧಿಮುಖನು ‘ಅಭಿನದನ್’ (ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ) ಬರುತ್ತಾನೆ; ಇದು ವಾನರರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಹರ್ಷವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಗರ್ಜನೆ. ಇಂದ್ರಜಾನುವಿಗೆ ‘ಕವಿಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವನು ಪ್ರಾಜ್ಞನೆಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ಬಲ್ಲವನೆಂದಲ್ಲ. ರಂಭನು ಬಾಲಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವವನೆಂಬುದರಿಂದ ಕೆಂಬಣ್ಣ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.
Indrajānu, a wise hero and troop leader, appeared as lord of a hundred and ten million, surrounded by them. Then Rambha, bright as the rising sun, arrived with ten thousand and a thousand and a hundred. Then the strong troop leader Durmukha appeared, surrounded by twenty million. Hanumān appeared surrounded by a thousand times ten million monkeys of terrible valour, shaped like the peaks of Kailāsa. Hanumān is named among the others, not singled out; his greatness will show itself in the sargas that follow, and his monkeys, white like Kailāsa, fit the variety of colours described before. Mighty Nala too arrived, surrounded by tree-dwelling monkeys, a thousand million, a thousand and a hundred; listeners of the Rāmāyaṇa will remember that it is he who will build the bridge. Then the illustrious Dadhimukha came roaring before the great-souled Sugrīva, surrounded by a hundred million, his roar the natural shout of a monkey's joy.
८शेषाणां यूथपानाम् आगमनं सुग्रीवाभिवादनं च
३८शरभः कुमुदो वह्निर्वानरो रंह एव च।
एते चान्ये च बहवो वानराः कामरूपिणः॥Śarabha, Kumuda, Vahni and the monkey Raṃha, and these and many others besides, monkeys able to change their shape at will,
३९आवृत्य पृथिवीं सर्वां पर्वतांश्च वनानि च।
यूथपाः समनुप्राप्ता येषां संख्या न विद्यते॥covering the whole earth, the mountains and the woods, troop-leaders came up whose number cannot be told.
४०आगताश्च निविष्टाश्च पृथिव्यां सर्ववानराः।
आप्लवन्तः प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवंगमाः।
अभ्यवर्तन्त सुग्रीवं सूर्यमभ्रगणा इव॥All the monkeys of the earth had come and settled there; leaping, bounding and roaring, the monkeys moved about Sugrīva as banks of cloud about the sun.
४१कुर्वाणा बहुशब्दांश्च प्रकृष्टा बाहुशालिनः।
शिरोभिर्वानरेन्द्राय सुग्रीवाय न्यवेदयन्॥Making a great noise, tall and strong of arm, they announced themselves to Sugrīva, lord of the monkeys, with a bow of their heads.
ಶರಭ, ಕುಮುದ, ವಹ್ನಿ, ರಂಹ ಎಂಬ ವಾನರರು, ಇವರೂ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕರೂ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ರೂಪ ಧರಿಸಬಲ್ಲ ವಾನರ ಯೂಥಪತಿಗಳು ಇಡೀ ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ ವನಗಳನ್ನೂ ಆವರಿಸಿ ಬಂದರು — ಅವರ ಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಮಿತಿಯೇ ಇಲ್ಲ. ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿನ ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಬಂದು ನೆಲೆಸಿದರು; ಹಾರುತ್ತಾ, ನೆಗೆಯುತ್ತಾ, ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ವಾನರರು ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಮೋಡಗಳ ಸಮೂಹ ಸುತ್ತುವರಿಯುವಂತೆ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದರು. ಬಹುವಿಧ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ, ಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ಬಾಹುಬಲಶಾಲಿಗಳೂ ಆದ ಅವರು ವಾನರೇಂದ್ರನಾದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ತಲೆಬಾಗಿ ತಮ್ಮ ಆಗಮನವನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿದರು. ‘ಸೂರ್ಯಮಭ್ರಗಣಾ ಇವ’ (ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಮೋಡಗಳ ಸಮೂಹದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಸೂರ್ಯನಂತೆಯೂ ವಾನರರನ್ನು ಮೋಡಗಳ ಸಮೂಹದಂತೆಯೂ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮೋಡಗಳು ಸೂರ್ಯನ ಸುತ್ತ ಸಂಚರಿಸುವಂತೆ ಅವರು ರಾಜನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿಯುತ್ತಾರೆ. ತಲೆಗಳಿಂದ ನಿವೇದಿಸುವುದು ಎಂದರೆ ಪ್ರಣಾಮಪೂರ್ವಕವಾದ ಆತ್ಮನಿವೇದನೆ. ‘ಯೇಷಾಂ ಸಂಖ್ಯಾ ನ ವಿದ್ಯತೇ’ (ಅವರ ಸಂಖ್ಯೆಯೇ ಇಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಕವಿ ತಾನೇ ಎಣಿಕೆಯನ್ನು ಕೈಬಿಡುತ್ತಾನೆ — ಎಷ್ಟು ಎಣಿಸಲಾಯಿತೋ ಅಷ್ಟನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಉಳಿದುದು ಅಪರಿಮೇಯ. ‘ಆಗತಾಶ್ಚ ನಿವಿಷ್ಟಾಶ್ಚ’ (ಬಂದರು, ನೆಲೆಸಿದರು) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ಎರಡು ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ — ಆಗಮನ, ಅನಂತರ ಯಥಾಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳ್ಳುವಿಕೆ; ಸೇನೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಇಲ್ಲಿಂದಲೇ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ನಲವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು; ಇದರಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಸಂಖ್ಯೆಯಡಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶರಭ, ಕುಮುದ, ವಹ್ನಿ, ರಂಹರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ.
Śarabha, Kumuda, Vahni and the monkey Raṃha, and many others besides, monkeys who could take any form, came covering the whole earth, the mountains and the forests, troop leaders beyond counting. With "beyond counting" the poet himself gives up the count: those who could be counted are named, and the rest are measureless. All the monkeys of the earth had come and settled there, first arriving, then each taking his place, so that the ordering of the army begins here. Leaping, bounding and roaring, the monkeys moved around Sugrīva as banks of cloud move around the sun; Sugrīva is the sun, and the monkeys circle their king as clouds circle the sun. Making a great noise, tall and strong-armed, they bowed their heads and presented themselves to Sugrīva, lord of the monkeys, offering themselves with a bow.
९रामाय सेनानिवेदनं बलनिवेशश्च
४२अपरे वानरश्रेष्ठाः संगम्य च यथोचितम्।
सुग्रीवेण समागम्य स्थिताः प्राञ्जलयस्तदा॥Other chiefs of the monkeys, having met and greeted one another as was fitting, came before Sugrīva and stood with folded hands.
४३सुग्रीवस्त्वरितो रामे सर्वांस्तान्वानरर्षभान्।
निवेदयित्वा धर्मज्ञः स्थितः प्राञ्जलिरब्रवीत्॥Sugrīva, who knows what is right, quickly presented all those bulls among monkeys to Rāma and stood with folded hands and spoke.
४४यथासुखं पर्वतनिर्झरेषु वनेषु सर्वेषु च वानरेन्द्राः।
निवेशयित्वा विधिवद्बलानि बलं बलज्ञः प्रतिपत्तुमीष्टे॥Settling his forces duly and at their ease among all the mountain torrents and the forests, that knower of armies, lord of the monkey chiefs, was able to dispose of his host.
ಇತರ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಬಂದು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಸೇರಿ ಆಗ ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತರು. ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ತ್ವರೆಯಿಂದ ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನೂ ರಾಮನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿ, ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತು ಮಾತನಾಡಿದನು. ಅನಂತರ ಸೇನೆಯ ಬಲವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಅವನು ಪರ್ವತದ ಝರಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಎಲ್ಲ ವನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವಾನರನಾಯಕರ ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ, ಅವರಿಗೆ ಸುಖವಾಗುವಂತೆ ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿ, ಸೇನೆಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಸಮರ್ಥನಾದನು — ಸೇನೆಯನ್ನು ಯಥಾಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ನೆಲೆಗೊಳಿಸುವುದೇ ಸೇನಾಪತಿಯ ಮೊದಲ ಕರ್ಮ. ಈ ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಬಲಜ್ಞಃ’ (ಸೇನೆಯ ಬಲವನ್ನು ಬಲ್ಲವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಸೇನಾನಾಯಕತ್ವ ಪ್ರಶಂಸಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ತನ್ನ ಬಲದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಬಲ್ಲವನೇ ಅದನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ನಿಯೋಜಿಸಬಲ್ಲನು. ‘ಯಥಾಸುಖಮ್’ (ಸುಖವಾಗುವಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೇನೆಗೆ ಕ್ಲೇಶವಾಗದಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ನಾಯಕನು ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದ ಸುಖವನ್ನೂ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ವಿಧಿವತ್’ (ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ) ಎಂಬುದು ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರವಾದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗವು ಸೇನಾಸಮಾಗಮದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಸೇನೆಯ ನೆಲೆಗೊಳಿಸುವಿಕೆಯಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ವಾನರರನ್ನು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರಾಂಜಲಿಃ ಸ್ಥಿತಃ ಅಬ್ರವೀತ್’ (ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತು ಹೇಳಿದನು) ಎಂಬುದರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ವಿನಯ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.
Other chiefs of the monkeys greeted one another as was fitting, came before Sugrīva and stood with folded hands. Sugrīva, who knew what was right, quickly presented all those bulls among monkeys to Rāma and stood with folded hands to speak, his humility shown once more. Then that knower of armies, lord of the monkey chiefs, settled their forces duly and at their ease among all the mountain streams and forests, and so had his host at his command. Placing an army properly is a commander's first task. "Knower of armies" praises Sugrīva as a general, for only one who knows the measure of his forces can use them well; "at their ease" shows that a leader thinks of his army's comfort, and "duly" that the arrangement follows the rules of war. So this sarga, which began with the gathering of the army, ends with its encampment, and in the next Sugrīva begins to send the monkeys out to the quarters of the earth.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकोनचत्वारिंशः सर्गः॥ ३९॥
ಪದವಿವರಣೆ
ಕಠಿಣ ಪದಗಳ ಸಂಧಿ, ಸಮಾಸ, ವಿಭಕ್ತಿ, ಅರ್ಥ.
- सन्धिः
- सम् + परि + स्वज्य → सम्परिष्वज्य — षत्वसन्धिः (इणः षः); मकारस्य परसवर्णः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘स्वज्’ धातोः ल्यबन्तम्, ‘सम्’ ‘परि’ इति उपसर्गौ
- विभक्तिः
- पूर्वकालक्रिया (अव्ययम्)
- सन्धिः
- कृत + अञ्जलि → कृताञ्जलि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- कृतः अञ्जलिः येन सः, तम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- विगतं तिमिरं यस्मात् तत् — बहुव्रीहिः (प्रादिसमासः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘नभः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘त्वद्विधः + वापि’ इति विसर्गस्य ओकारः
- समासः
- त्वम् इव विधा यस्य सः — बहुव्रीहिः (‘विधा’ इति प्रकारवाची)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- प्रियं वदति इति प्रियवादी, तम् — उपपदसमासः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — तकारः अविकृतः
- समासः
- त्वया सनाथः — तृतीयातत्पुरुषः (‘सनाथ’ इति सह नाथेन इति बहुव्रीहिः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सकलान् + अरीन् → सकलानरीन् — नकारलोपपूर्वकः स्वरसन्धिः (मुद्रणे एकपदवत्)
- समासः
- समासः नास्ति — विशेषणविशेष्ययोः सन्धिमात्रम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘सहाय’ इत्यस्मात् ष्यञ्प्रत्ययः, आदिवृद्धिः (स → सा)
- समासः
- समासः नास्ति — तद्धितान्तं भावप्रधानम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- जहार + आत्मविनाशाय → जहारात्मविनाशाय — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- आत्मनः विनाशः, तस्मै — षष्ठीतत्पुरुषः; ‘जहार’ इति पृथक् क्रियापदम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् (लिट्) + चतुर्थी एकवचनम्
- सन्धिः
- पदान्ते ‘अनुह्लादो यथा’ इति विसर्गस्य ओकारः; पूर्वपदेन ‘पौलोमीम् + अनुह्लादः’ इति सन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — संज्ञावाचकः शब्दः (हिरण्यकशिपोः भ्राता)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- इव + अरिहा → इवारिहा — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); शतक्रतुः + इव → शतक्रतुरिव — विसर्गस्य रेफः
- समासः
- अरीन् हन्ति इति अरिहा — उपपदसमासः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘अरिहन्’ इति नकारान्तः)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘दृप्’ धातोः क्तप्रत्ययः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘पितरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सम् + अभि + अवर्तत → समभिवर्तत — स्वरसन्धिः (अभि + अ = अभ्य इति न, अपितु लोपः) इति मुद्रितरूपानुसारम्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वृत्’ धातोः लङ्, आत्मनेपदम्, ‘सम्’ ‘अभि’ उपसर्गौ
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘सहस्रांशोः + छादयत्’ इति विसर्गस्य शकारः
- समासः
- सहस्रम् अंशवः यस्य सः, तस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — नञ्समासः
- समासः
- न संख्यातुं शक्याः, तैः — नञ्तत्पुरुषः (‘संख्येय’ इति कृत्यप्रत्ययान्तम्)
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- निमेष + अन्तर → निमेषान्तर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- निमेषस्य अन्तरमात्रम्, तेन — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘परीवारैः + वानरैः’ इति विसर्गस्य रेफः
- समासः
- कोटीशतं परीवारः येषां ते, तैः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- निस् + ह्राद → निर्ह्राद — विसर्गस्य रेफादेशः (रुत्वम्)
- समासः
- मेघस्य इव निर्ह्रादः येषां ते, तैः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘शशिगौरैः + च’ इति विसर्गस्य शकारः
- समासः
- शशी इव गौराः, तैः — उपमानपूर्वपदः कर्मधारयः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- कृत + आलय → कृतालय — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- हेम्नि कृतः आलयः यैः ते, तैः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- शैल + आभा → शैलाभ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- काञ्चनशैलस्य इव आभा यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘श्वशुरः + विभुः’ इति विसर्गस्य ओकारः
- समासः
- सुग्रीवस्य श्वशुरः — षष्ठीतत्पुरुषः (समस्तपदे पूर्वपदम् ‘सुग्रीव’)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- तरुण + अर्क → तरुणार्क — सवर्णदीर्घसन्धिः; निभ + आनन → निभानन — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- तरुणार्कनिभम् आननं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- पदान्ते ‘महाराजः + गवाक्षः’ इति विसर्गस्य ओकारः
- समासः
- गोलाङ्गूलानां महाराजः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शत्रून् निबर्हयति इति — उपपदसमासः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (धूम्रस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- चय + आकार → चयाकार — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- नीलाञ्जनस्य चयस्य इव आकारः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अश्विनोः पुत्रौ — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्
- सन्धिः
- पदान्ते ‘ऋक्षराजो महातेजाः’ इति विसर्गस्य ओकारः
- समासः
- ऋक्षाणां राजा — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- पृष्ठतः + अनुगतः → पृष्ठतोऽनुगतः — विसर्गस्य ओकारः, परस्य अकारस्य लोपः (पूर्वरूपम्, अवग्रहेण सूचितः)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘पृष्ठतः’ इति तसिलन्तम् अव्ययम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- पदान्ते ‘युवराजोऽङ्गदः’ इति विसर्गस्य ओकारः, अवग्रहः
- समासः
- युवा च असौ राजा — कर्मधारयः (पारिभाषिकः शब्दः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- तारा + द्युति → ताराद्युति — सन्धिकार्यं नास्ति (आकारात् परं व्यञ्जनम्); पदान्ते ‘ताराद्युतिः + तारः’ इति विसर्गस्य सकारः
- समासः
- ताराया इव द्युतिः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- एक + दशानाम् → एकादशानाम् — पूर्वपदस्य दीर्घः (संख्यासमासे)
- समासः
- समासः नास्ति — संख्यावाचकः शब्दः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- शिखर + आकार → शिखराकार — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- कैलासशिखरस्य इव आकारः येषां ते, तैः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सम् + प्र + आप्तः → सम्प्राप्तः — सवर्णदीर्घसन्धिः (प्र + आप्त); पदान्ते ‘सम्प्राप्तः + अभिनदन्’ इति विसर्गस्य ओकारः, अवग्रहः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘आप्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्लु’ धातोः शतृप्रत्ययान्तम्, ‘आ’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- पदान्ते ‘अभ्रगणा इव’ इति विसर्गलोपः; ‘सूर्यम् + अभ्रगणाः’ इति सन्धिः
- समासः
- अभ्राणां गणाः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘बाहु’ इत्यस्मात् शालिन्प्रत्ययः
- समासः
- बाहुभिः शालन्ते इति — तृतीयातत्पुरुषगर्भम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- प्र + अञ्जलि → प्राञ्जलि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); पदान्ते ‘प्राञ्जलयः + तदा’ इति विसर्गस्य सकारः
- समासः
- प्रगताः अञ्जलयः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- वानर + ऋषभ → वानरर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
- समासः
- वानराणाम् ऋषभाः, तान् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- बलं जानाति इति — उपपदसमासः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्रतिपत्तुम् + ईष्टे → प्रतिपत्तुमीष्टे — सन्धिकार्यं नास्ति (मकारात् परं स्वरः, मुद्रणे संयुक्तम्)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘पद्’ धातोः तुमुन्, ‘प्रति’ उपसर्गः; ‘ईश्’ धातोः लट्
- विभक्तिः
- तुमुन्नन्तम् + क्रियापदम् (लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्)