॥वाल्मीकिरामायणम् ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ · 38ನೇ ಸರ್ಗ

ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವುದು

ವಾನರರನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಡುವುದು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯನ್ನೇರುವುದು, ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಣಾಮ, ತ್ರಿವರ್ಗದ ಉಪದೇಶ, ಸೇನೆಯ ಸಂಖ್ಯೆಯ ನಿವೇದನೆ

ಸುಗ್ರೀವನು ತಂದಿದ್ದ ಆ ಎಲ್ಲ ಕಾಣಿಕೆಗಳನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ವಾನರರನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟನು. ಕೆಲಸ ಮುಗಿಸಿದ ಸಾವಿರಾರು ವಾನರರನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟು ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಕೃತಾರ್ಥನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ರಾಘವನನ್ನೂ ಕೃತಾರ್ಥನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ — ತನ್ನ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿ ಮಿತ್ರನ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯಿಂದಲೇ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಅವನ ಬುದ್ಧಿ. ಅನಂತರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಭಯಂಕರ ಬಲದ, ಸಕಲ ವಾನರರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸುತ್ತಾ ವಿನಯದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ನಿನಗೆ ಇಷ್ಟವಾದರೆ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯಿಂದ ಹೊರಡು.’ ‘ಪ್ರಶ್ರಿತಮ್’ (ವಿನಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬದಲಾವಣೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ಲನ್ನೆತ್ತಿ ಕೋಪಗೊಂಡಿದ್ದವನು ಈಗ ವಿನಯದಿಂದ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ. ತಾರೆಯ ಮಾತಿನಿಂದ ಶಾಂತನಾಗಿ, ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ, ಅವನು ಈಗ ಮಿತ್ರನಂತೆ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಜಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಠೋರತೆ ಎಷ್ಟು ಅಗತ್ಯವೋ ಅಷ್ಟು ಮಾತ್ರ; ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧವಾದಾಗ ಮೃದುತ್ವವೇ ಉಚಿತ ಎಂಬ ನೀತಿ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ‘ಕೃತಾರ್ಥಮಾತ್ಮಾನಮ್’ (ತನ್ನನ್ನು ಕೃತಾರ್ಥನೆಂದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಅಂತರಂಗ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಮಿತ್ರನ ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧವಾಗುವವರೆಗೆ ತನ್ನ ರಾಜ್ಯವೂ ಅವನಿಗೆ ಅಪೂರ್ಣವಾದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಸಾವಿರಾರು ವಾನರರನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಡುವುದನ್ನೂ ಸಮಾಧಾನದ ಮಾತುಗಳೊಡನೆಯೇ ಮಾಡಲಾಯಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಸೇವಕರಲ್ಲಿ ಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತೇ ರಾಜನ ಬಲ. ‘ಸೌಮ್ಯ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮೃದುತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಯದಿ ತೇ ರೋಚತೇ’ (ನಿನಗೆ ಇಷ್ಟವಾದರೆ) ಎಂಬುದು ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲ, ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯೇ — ಮಿತ್ರನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಮೊದಲು ಕೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಆ ಸುಂದರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪರಮಸಂತುಷ್ಟನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ, ಹೋಗೋಣ; ನಾನು ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ಇರಬೇಕಾದವನು.’ ತನ್ನ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮಿತ್ರನ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಲು ಸಿದ್ಧನಾದವನೇ ನಿಜವಾದ ಸಖ. ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳುಳ್ಳ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಅವನು ಆಗ ತಾರೆ ಮೊದಲಾದ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟನು. ಅನಂತರ ಸುಗ್ರೀವನು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ‘ಬನ್ನಿ’ ಎಂದು ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ಕರೆದನು; ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾನರರು ಬೇಗನೆ ಬಂದರು. ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಕಾಣಲು ಅರ್ಹರಾಗಿದ್ದವರೆಲ್ಲರೂ ಕೈಮುಗಿದು ಬಂದು ನಿಂತರು. ಬಂದ ಅವರಿಗೆ ಸೂರ್ಯಸದೃಶ ಕಾಂತಿಯ ರಾಜನು ಹೇಳಿದನು — ‘ವಾನರರೇ, ನನ್ನ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯನ್ನು ಬೇಗನೆ ತಂದಿಡಿ.’ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಡುವುದೂ ದೂತರನ್ನು ಕರೆಯುವುದೂ ಎರಡೂ ಪ್ರಯಾಣದ ಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಸ್ತ್ರೀದರ್ಶನಕ್ಷಮಾಃ’ (ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಕಾಣಲು ಅರ್ಹರಾದವರು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅಂತಃಪುರದ ಮರ್ಯಾದೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹರಾದವರು ಮಾತ್ರ ರಾಜಸ್ತ್ರೀಯರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಲು ಯೋಗ್ಯರು; ಹೀಗೆ ವಾನರರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಮನುಷ್ಯರ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರದ ಮರ್ಯಾದೆ ಇದೆ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಏಹಿ’ (ಬಾ) ಎಂದು ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಕರೆಯುವುದು ರಾಜನ ಆತುರವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತದೆ; ವಾನರರೂ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಬಂದು ನಿಲ್ಲುತ್ತಾರೆ. ‘ಅರ್ಕಸದೃಶಪ್ರಭಃ’ (ಸೂರ್ಯನಂತಹ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ಮತ್ತೆ ಪಡೆದ ರಾಜಕಾಂತಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶೀಘ್ರಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ವಾನರರು ನೋಡಲು ಸುಂದರವಾದ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯನ್ನು ತಂದಿಟ್ಟರು. ತಂದಿಟ್ಟ ಆ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯನ್ನು ಕಂಡು ವಾನರಾಧಿಪನು ಸೌಮಿತ್ರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಬೇಗನೆ ಏರು.’ ತಾನು ಆಮೇಲೆ ಏರುವುದು, ಮಿತ್ರನು ಮೊದಲು ಏರುವುದು — ಇದು ಆದರದ ಕ್ರಮ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಅನೇಕ ವಾನರರಿಂದ ಹೊರಲ್ಪಡುವ, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಚಿನ್ನದ ವಾಹನವನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಏರಿದನು. ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಬಿಳಿಯ ಕೊಡೆಯನ್ನು ಹಿಡಿಯಲಾಗಿರಲು, ಸುತ್ತಲೂ ಬಿಳಿಯ ಚಾಮರಗಳನ್ನು ಬೀಸಲಾಗುತ್ತಿರಲು, ಶಂಖ-ಭೇರಿಗಳ ನಿನಾದಗಳಿಂದಲೂ ಬಂದಿಗಳ ಸ್ತುತಿಯಿಂದಲೂ ಅಭಿನಂದಿತನಾಗಿ ಅವನು ಹೊರಟನು. ಕೊಡೆ, ಚಾಮರ, ಬಂದಿಗಳು, ವಾದ್ಯಗಳ ನಿನಾದ — ಇವು ರಾಜನ ಚಿಹ್ನೆಗಳು; ಹಿಂದೆ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಹೆದರಿ ಅಲೆಯುತ್ತಿದ್ದವನು ಈಗ ಎಲ್ಲ ರಾಜಚಿಹ್ನೆಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಚಿನ್ನದ ವಾಹನವನ್ನು ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಹೋಲಿಸುವುದರಿಂದ ಅವನ ತೇಜಸ್ಸು ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ; ಅನೇಕ ವಾನರರು ಹೊರುವ ಆ ವಾಹನ ವಾನರರಾಜ್ಯದ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಅವನು ಒಬ್ಬನೇ ಏರುವುದಿಲ್ಲ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಏರುತ್ತಾನೆ — ಮಿತ್ರನ ಸಮ್ಮಾನ ರಾಜವೈಭವಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮೊದಲು. ಶಂಖ-ಭೇರಿಗಳ ನಿನಾದಗಳೂ ಬಂದಿಗಳೂ ರಾಜಪ್ರಯಾಣದ ಮಂಗಳಸೂಚಕಗಳು. ಬಿಳಿಯ ಕೊಡೆ, ಬಿಳಿಯ ಚಾಮರಗಳು ಶುದ್ಧವಾದ ಐಶ್ವರ್ಯದ ಪ್ರಾಚೀನ ಲಕ್ಷಣಗಳು.

ಅನುತ್ತಮವಾದ ರಾಜ್ಯಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಸುಗ್ರೀವನು ಹೊರಟನು. ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ನೂರಾರು ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಅವನು ರಾಮನಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದನು. ರಾಮನು ನೆಲೆಸಿದ್ದ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠಪ್ರದೇಶವನ್ನು ತಲುಪಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯಿಂದ ಇಳಿದನು. ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಅವನು ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತನು; ಅವನು ಕೈಮುಗಿದು ನಿಲ್ಲಲು ವಾನರರೂ ಹಾಗೆಯೇ ನಿಂತರು. ಮೊಗ್ಗಾದ ಕಮಲಗಳುಳ್ಳ ಕೊಳದಂತಿದ್ದ ಆ ವಾನರರ ಮಹಾಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನು ಸಂತುಷ್ಟನಾದನು. ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತ ವಾನರರ ಸೇನೆ ಮೊಗ್ಗಾದ ಕಮಲಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸರೋವರದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ — ಈ ಉಪಮೆ ಇಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ರಮಣೀಯ, ಏಕೆಂದರೆ ಮುಗಿದ ಕೈಗಳೇ ಮೊಗ್ಗುಗಳು, ತಲೆಗಳೇ ಕಮಲಗಳು. ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಾದ ನೂರಾರು ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದವನು ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೇನೆಯ ಸನ್ನಾಹ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಹಿಂದೆ ಭಯದಿಂದ ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಿದ್ದವನು ಈಗ ಸೈನ್ಯಸಮೇತನಾಗಿ ಮಿತ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯಿಂದ ಇಳಿಯುವುದೂ ವಿನಯದ ಲಕ್ಷಣ — ರಾಜನ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ವಾಹನದಲ್ಲಿ ಹೋಗಬಾರದು. ವಾನರರು ಅನುಕರಿಸುವುದರಿಂದ ಅವರ ಸ್ವಾಮಿಭಕ್ತಿಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಸ್ವಾಮಿ ಏನು ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅದನ್ನೇ ಸೇವಕರು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ಲೋಕನೀತಿ.

ತಲೆಯಿಂದ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಬಿದ್ದ ಆ ಕಪೀಶ್ವರನನ್ನು ರಾಘವನು ಎಬ್ಬಿಸಿ ಪ್ರೇಮದಿಂದಲೂ ಬಹುಮಾನದಿಂದಲೂ ಆಲಿಂಗಿಸಿದನು. ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಅವನು ‘ಕುಳಿತುಕೋ’ ಎಂದನು. ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮಗಳನ್ನು ಕಾಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ವಿಭಾಗಿಸಿ ಸತತವಾಗಿ ಸೇವಿಸುವವನೇ, ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ವೀರನೇ, ರಾಜನು. ಧರ್ಮವನ್ನೂ ಅರ್ಥವನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು ಕೇವಲ ಕಾಮವನ್ನು ಸೇವಿಸುವವನಾದರೋ, ಮರದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದವನಂತೆ, ಕೆಳಗೆ ಬಿದ್ದಮೇಲೆಯೇ ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ತ್ರಿವರ್ಗದ ವಿಭಾಗವೇ ರಾಜನ ಮೊದಲ ಕರ್ತವ್ಯ ಎಂದು ಇಲ್ಲಿ ಉಪದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ; ಮರದ ತುದಿಯ ನಿದ್ರೆಯ ಉಪಮೆಯಾದರೋ ಕಾಮಾಸಕ್ತನ ಪತನವನ್ನೂ ಎಚ್ಚರವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಬಿದ್ದ ಮೇಲೆಯೇ ಅವನಿಗೆ ಅರಿವು ಬರುತ್ತದೆ, ಮೊದಲು ಅಲ್ಲ. ರಾಮನು ಮೊದಲು ಆಲಿಂಗನದಿಂದ ಪ್ರೇಮವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ಉಪದೇಶ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಸ್ನೇಹಪೂರ್ವಕವಾದ ಉಪದೇಶವೇ ಹೃದಯವನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ‘ನಿಷೀದ’ (ಕುಳಿತುಕೋ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಸಮಾನ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕೂರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಮೈತ್ರಿಯ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಚಿಹ್ನೆ. ‘ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ’ ಎಂಬ ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣ ಮುಂದಿನ ಉಪದೇಶಕ್ಕೆ ಅವನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಪಾದಗಳಿಗೆ ಬೀಳುವುದೂ ಸುಗ್ರೀವನ ನಮ್ರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಶತ್ರುಗಳ ವಧೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ, ಮಿತ್ರರ ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾದ, ತ್ರಿವರ್ಗದ ಫಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವ ರಾಜನು ಧರ್ಮದಿಂದ ಕೂಡಿರುತ್ತಾನೆ. ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನೇ, ಇದೇ ಪ್ರಯತ್ನದ ಸಮಯ ಬಂದಿದೆ; ಪಿಂಗಳವರ್ಣದ ವಾನರರ ಒಡೆಯನೇ, ವಾನರಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಆಲೋಚಿಸು ಎಂದು ರಾಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಮನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಕಳೆದುಹೋಗಿದ್ದ ಸಂಪತ್ತು, ಕೀರ್ತಿ ಮತ್ತು ಶಾಶ್ವತವಾದ ಕಪಿರಾಜ್ಯ — ಇವನ್ನು ನಿನ್ನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ನಾನು ಮತ್ತೆ ಪಡೆದಿದ್ದೇನೆ.’ ರಾಮನ ಉಪದೇಶದಲ್ಲಿ ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದ ಸಾರ ಸಂಗ್ರಹವಾಗಿದೆ — ಶತ್ರುನಾಶ, ಮಿತ್ರಸಂಗ್ರಹ, ತ್ರಿವರ್ಗಸೇವನೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಾದರೋ ಕೃತಜ್ಞತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ; ಅವನು ತನ್ನ ಬಲವನ್ನು ಹೊಗಳಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ರಾಮನ ಅನುಗ್ರಹಕ್ಕೇ ಆರೋಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಉದ್ಯೋಗಸಮಯಃ ಪ್ರಾಪ್ತಃ’ (ಪ್ರಯತ್ನದ ಸಮಯ ಬಂದಿದೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನು ಶರತ್ಕಾಲದ ಆಗಮನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಳೆಗಾಲ ಕಳೆಯಿತು, ದಾರಿಗಳು ಒಣಗಿವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗಲೇ ಹೊರಡುವುದು ಉಚಿತ. ‘ಮಂತ್ರಿಭಿಃ ಸಹ ಸಂಚಿಂತ್ಯತಾಮ್’ (ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಆಲೋಚಿಸಲ್ಪಡಲಿ) ಎಂಬುದು ರಾಜನೀತಿಯ ಮೂಲ — ಒಬ್ಬನೇ ಮಾಡುವ ನಿರ್ಣಯ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಲ್ಲ. ‘ಪ್ರಣಷ್ಟಾ ಶ್ರೀಃ ಕೀರ್ತಿಶ್ಚ’ (ಕಳೆದುಹೋಗಿದ್ದ ಸಂಪತ್ತೂ ಕೀರ್ತಿಯೂ) ಎಂಬ ಎರಡರ ಪುನರ್ಲಾಭ ಇಲ್ಲಿ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ರಾಜ್ಯವನ್ನು ‘ಶಾಶ್ವತಮ್’ (ಶಾಶ್ವತವಾದ) ಎನ್ನುವುದರಿಂದ ಅದು ವಂಶಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಬಂದದ್ದೆಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ದೇವನೇ, ಜಯಶಾಲಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಿನ್ನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದಲೂ ನಿನ್ನ ತಮ್ಮನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದಲೂ ಇದೆಲ್ಲವೂ ದೊರೆಯಿತು; ಮಾಡಿದ ಉಪಕಾರಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಮಾಡದವನು ಪುರುಷರಿಗೇ ಕಳಂಕ. ಶತ್ರುಸೂದನನೇ, ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಈ ನೂರಾರು ವಾನರಮುಖ್ಯರು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿರುವ ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನೂ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ರಾಘವ, ದುರ್ಗಮವಾದ ಕಾಡುಗಳನ್ನೂ ವನಗಳನ್ನೂ ಕೋಟೆಗಳನ್ನೂ ಬಲ್ಲ, ಘೋರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಶೂರರಾದ ಕರಡಿಗಳೂ ವಾನರರೂ ಗೋಲಾಂಗೂಲರೂ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ದೇವ-ಗಂಧರ್ವರ ಪುತ್ರರಾದ, ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ರೂಪ ಧರಿಸಬಲ್ಲ ವಾನರರು ತಮ್ಮತಮ್ಮ ಸೈನ್ಯಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ದಾರಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ವೀರನೇ, ಪರಂತಪನೇ, ನೂರುಗಳು, ಲಕ್ಷಗಳು, ಕೋಟಿಗಳು, ಅಯುತಗಳು, ಶಂಕುಗಳಷ್ಟು ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಅವರು ಬರುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ‘ಕೃತಂ ನ ಪ್ರತಿಕುರ್ಯಾತ್’ (ಮಾಡಿದುದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಕೃತಜ್ಞತೆಯೇ ಪುರುಷನ ಮೂಲಗುಣ ಎಂದು ಸುಗ್ರೀವನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕರಡಿಗಳು, ಗೋಲಾಂಗೂಲರು, ವಾನರರು ಎಂಬ ಮೂರು ಜಾತಿಭೇದಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಸೇನೆಯ ವೈವಿಧ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಕಾಂತಾರವನದುರ್ಗಾಣಾಮ್ ಅಭಿಜ್ಞಾಃ’ (ದುರ್ಗಮವಾದ ಕಾಡು, ವನ, ಕೋಟೆಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವರು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವರ ಅನ್ವೇಷಣಕೌಶಲ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ದುರ್ಗಮಪ್ರದೇಶಗಳ ಜ್ಞಾನವೇ ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಪರಮ ಸಾಧನ. ಇಚ್ಛಾರೂಪಧಾರಿತ್ವವೂ ದೂತಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ತಾದ ಸಾಧನ. ದೇವ-ಗಂಧರ್ವರ ಪುತ್ರರೆಂಬುದರಿಂದ ಅವರ ದಿವ್ಯಮೂಲವೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

ಅರ್ಬುದಗಳು, ನೂರಾರು ಅರ್ಬುದಗಳು, ಮಧ್ಯಗಳು, ಅಂತ್ಯಗಳು, ಸಮುದ್ರಗಳು, ಪರಾರ್ಧಗಳು ಎಂದು ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ — ಇವು ಗಣಿತಶಾಸ್ತ್ರದ ಮಹಾಸಂಖ್ಯೆಗಳ ಹೆಸರುಗಳು; ಇವುಗಳಿಂದ ಸೇನೆಯ ಅಪರಿಮೇಯತೆ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಜನೇ, ಮಹೇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ, ಮೋಡಗಳಂತೆಯೂ ಪರ್ವತಗಳಂತೆಯೂ ಇರುವ, ಮೇರು-ವಿಂಧ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಅವರು ಬರುವರು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸನೊಡನೆ ಹೋರಾಡಲು ಅವರು ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರುವರು; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದು ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಕರೆತರುವರು ಎಂದು ಸುಗ್ರೀವನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ತನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ನಡೆಯುವ ಕಪಿವೀರನ ಆ ಮಹಾಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಕಂಡು ವೀರ್ಯವಂತನಾದ, ರಾಜಪುತ್ರನಾದ ರಾಮನು ಹರ್ಷದಿಂದ ಅರಳಿದ ನೀಲಕಮಲದಂತೆ ಕಂಡನು — ಅರಳಿದ ನೀಲಕಮಲದಂತೆ ಅವನ ಮುಖ ಪ್ರಫುಲ್ಲವಾಯಿತು. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಿಂದ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಈ ಗ್ರಂಥದ ರೀತಿ. ರಾಮನ ಹರ್ಷ ಇಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಬಲವನ್ನು ಕಂಡುದರಿಂದಲ್ಲ, ಮಿತ್ರನ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಕಂಡುದರಿಂದ — ಇದೇ ನಿಜವಾದ ಮೈತ್ರಿ. ನೀಲಕಮಲದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವನ ಶ್ಯಾಮಲವೂ ಪ್ರಸನ್ನವೂ ಆದ ಮುಖ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ಸರ್ಗದಿಂದ ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆಯ ಪರ್ವ ಆರಂಭವಾಯಿತು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದ ವಾನರರ ಆಗಮನವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डेऽष्टात्रिंशः सर्गः॥ ३८॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ