॥वाल्मीकिरामायणम् ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ · 40ನೇ ಸರ್ಗ

ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿಗೆ ವಾನರರನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವುದು

ಸುಗ್ರೀವನ ಸೇನಾನಿವೇದನೆ, ರಾಮನ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ, ವಿನತನ ನಿಯೋಜನೆ, ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿನ ನದಿ-ಜನಪದ-ದ್ವೀಪ-ಪರ್ವತಗಳ ವರ್ಣನೆ, ಒಂದು ತಿಂಗಳ ಗಡುವು

ಅನಂತರ ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶ ಸಿದ್ಧವಾದ ವಾನರೇಶ್ವರ ರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ನರಶಾರ್ದೂಲನೂ ಶತ್ರುಸೇನೆಯನ್ನು ಪೀಡಿಸುವವನೂ ಆದ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ನನ್ನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ, ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ, ಇಚ್ಛಾರೂಪಧಾರಿಗಳಾದ, ಮಹೇಂದ್ರನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ವಾನರನಾಯಕರು ಬಂದು ನೆಲೆಸಿದ್ದಾರೆ. ಅನೇಕ ಪರಾಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಮೆರೆದ, ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ, ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳೊಡನೆ ದೈತ್ಯ-ದಾನವರಂತಿರುವ ಘೋರ ವಾನರರು ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಕರ್ಮಗಳೂ ಸಾಹಸಗಳೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಅವರು ಬಲವಂತರು, ಆಯಾಸವನ್ನು ಗೆದ್ದವರು, ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಿಖ್ಯಾತರು, ಉದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮರು. ರಾಮ, ನೆಲದಲ್ಲೂ ನೀರಿನಲ್ಲೂ ಸಂಚರಿಸುವ, ನಾನಾ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ, ಕೋಟಿಗಳ ಪ್ರವಾಹದಂತಿರುವ ಈ ವಾನರರು ನಿನ್ನ ಸೇವಕರಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಎಲ್ಲರೂ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ನಡೆಯುವವರು, ಎಲ್ಲರೂ ಗುರುವಿನ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತರು; ಅರಿಂದಮನೇ, ನಿನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಲು ಅವರು ಸಮರ್ಥರು. ಸಾವಿರಾರು ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮದ ಸೈನ್ಯಗಳೊಡನೆ ದೈತ್ಯ-ದಾನವರಂತಿರುವ ಘೋರ ವಾನರರು ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ನರವ್ಯಾಘ್ರನೇ, ಯಾವುದು ಸಕಾಲವೆಂದು ನೀನು ಭಾವಿಸುವೆಯೋ ಅದನ್ನು ಹೇಳು; ನಿನ್ನ ಸೈನ್ಯ ನಿನ್ನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿದೆ, ಆಜ್ಞಾಪಿಸಲು ನೀನು ಯೋಗ್ಯನು. ಇವರ ಈ ಕಾರ್ಯ ನನಗೆ ತತ್ತ್ವತಃ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿದೆ; ಆದರೂ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ನೀನೇ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಬೇಕು. ಸೇನಾಪತಿಯು ಬಲವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಸ್ವಾಮಿಯ ಆಜ್ಞೆಗಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಮರ್ಯಾದೆ. ‘ಸಮೃದ್ಧಾರ್ಥಃ’ (ಉದ್ದೇಶ ಸಿದ್ಧವಾದವನು) ಎಂಬ ಮೊದಲ ಪದದಿಂದಲೇ ಸುಗ್ರೀವನ ಸ್ಥಿತಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಯಾರ ಪ್ರಯೋಜನ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆಯೋ ಅವನ ಮಾತು ನಿಶ್ಚಯಪೂರ್ಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಮೂರನೆಯ ಮತ್ತು ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಬಹುತೇಕ ಒಂದೇ; ಅವುಗಳ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಭೇದ — ‘ಬಹುವಿಕ್ರಾಂತೈರ್ಬಲಿಭಿಃ’ (ಅನೇಕ ಪರಾಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಮೆರೆದ ಬಲಶಾಲಿಗಳೊಡನೆ) ಮತ್ತು ‘ಬಹುಸಾಹಸ್ರೈರನೀಕೈಃ’ (ಸಾವಿರಾರು ಸೈನ್ಯಗಳೊಡನೆ). ಈ ಪುನರುಕ್ತಿ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ವಿಶೇಷವೇ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅದು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಪೃಥಿವ್ಯಂಬುಚರಾಃ’ (ನೆಲದಲ್ಲೂ ನೀರಿನಲ್ಲೂ ಸಂಚರಿಸುವವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾನರರು ನೆಲ-ಜಲ ಎರಡರಲ್ಲೂ ಸಂಚರಿಸುವುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಇದು ಮುಂದಿನ ಸಮುದ್ರಲಂಘನದ ಮುನ್ಸೂಚನೆಯಂತಿದೆ. ‘ಕೋಟ್ಯೋಘಾಃ’ (ಕೋಟಿಗಳ ಪ್ರವಾಹ) ಎಂಬುದು ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವಾಹರೂಪದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುವುದು — ಅವರನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅವರು ಪ್ರವಾಹದಂತೆ ಹರಿಯುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ‘ತವ ಕಿಂಕರಾಃ’ (ನಿನ್ನ ಸೇವಕರು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ಸೈನ್ಯವನ್ನೇ ರಾಮನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಜಿತಕ್ಲಮಾಃ’ (ಆಯಾಸವನ್ನು ಗೆದ್ದವರು) ಎಂಬುದರಿಂದ ದೀರ್ಘಯಾತ್ರೆಗೆ ಅವರ ಯೋಗ್ಯತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಹಾಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ದಶರಥಪುತ್ರನಾದ ರಾಮನು ಎರಡು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ಸೌಮ್ಯನೇ, ವೈದೇಹಿ ಬದುಕಿದ್ದಾಳೋ ಇಲ್ಲವೋ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನೇ, ರಾವಣನು ವಾಸಿಸುವ ದೇಶವನ್ನೂ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ವೈದೇಹಿಯನ್ನೂ ರಾವಣನ ನೆಲೆಯನ್ನೂ ತಿಳಿದುಕೊಂಡ ಮೇಲೆ, ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನೊಡನೆ ಸೇರಿ ಸಕಾಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕುದನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ವಾನರೇಂದ್ರ, ಈ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾನು ಪ್ರಭುವಲ್ಲ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಅಲ್ಲ; ವಾನರೇಶ್ವರ, ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ನೀನೇ ಕಾರಣನೂ ಪ್ರಭುವೂ. ಪ್ರಭುವೇ, ನನ್ನ ಕಾರ್ಯದ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ನೀನೇ ಆಜ್ಞಾಪಿಸು; ವೀರನೇ, ನನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೀನು ಬಲ್ಲೆ, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಮಿತ್ರರನ್ನು ಜೊತೆಗಿರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ, ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ, ಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ, ಕಾಲದ ವಿಶೇಷವನ್ನು ಬಲ್ಲ ನೀನು ನಮ್ಮ ಹಿತದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಹಿತೈಷಿ, ಆಪ್ತ, ಅರ್ಥವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬಲ್ಲವನು. ರಾಮನು ತಾನೇ ಕರ್ತೃತ್ವವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅದನ್ನು ಮಿತ್ರನ ಮೇಲೆಯೇ ಆರೋಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ವಿಶ್ವಾಸದ ಪರಮರೂಪ; ಮಿತ್ರನನ್ನು ಪ್ರಭುವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವವನೇ ಮಿತ್ರನ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ಮೊದಲ ಆಜ್ಞೆ ಯುದ್ಧದ ಬಗ್ಗೆಯಲ್ಲ, ಜ್ಞಾನದ ಬಗ್ಗೆ — ‘ಜ್ಞಾಯತಾಮ್’ (ತಿಳಿಯಲ್ಪಡಲಿ); ಅನ್ವೇಷಣೆಯೇ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲ ಕಾರ್ಯ ಎಂದು ಅವನು ಬಲ್ಲನು. ‘ಜೀವತಿ ವಾ ನ ವಾ’ (ಬದುಕಿದ್ದಾಳೋ ಇಲ್ಲವೋ) ಎಂಬ ಸಂಶಯ ರಾಮನ ಹೃದಯದ ವ್ಯಥೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಪಡಿಸುತ್ತದೆ; ಆದರೂ ಅವನು ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸುಹೃದ್ದ್ವಿತೀಯಃ’ (ಮಿತ್ರರನ್ನು ಜೊತೆಗಿರಿಸಿಕೊಂಡವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಇಲ್ಲಿ ಬಹುವಿಧ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹೊತ್ತಿದೆ — ಸುಗ್ರೀವನು ತಾನೇ ಮಿತ್ರವಂತ, ಮಿತ್ರರೊಡನೆ ಸೇರಿ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವವನು. ‘ಕಾಲವಿಶೇಷವಿತ್’ (ಕಾಲದ ವಿಶೇಷವನ್ನು ಬಲ್ಲವನು) ಎಂಬುದು ರಾಜನೀತಿಯ ಮೂಲಗುಣ — ಕಾಲವನ್ನು ತಿಳಿಯದವನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಸ್ತುತಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿಯೇ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡಿಸುತ್ತಾನೆ, ತಾನು ಕರ್ತೃತ್ವವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳುವುದೂ ಅವನ ವಿನಯದ ಅಂಗ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಮನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯದಲ್ಲಿ, ಧೀಮಂತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಎದುರಿನಲ್ಲಿ, ವಿನತನೆಂಬ ಯೂಥಪತಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ಬೆಟ್ಟದಂತಿರುವ, ಮೋಡದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುವ, ಬಲಿಷ್ಠನಾದ ಆ ವಾನರನಾಯಕನಿಗೆ ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ವಾನರೋತ್ತಮನೇ, ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ವಾನರರೊಡನೆ, ದೇಶ-ಕಾಲ-ನೀತಿಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ, ಕಾರ್ಯನಿರ್ಣಯದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನಾದ ನೀನು ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ ಒಂದು ಲಕ್ಷ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು, ಬೆಟ್ಟ-ವನ-ಕಾಡುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋಗು. ಅಲ್ಲಿ ಪರ್ವತದುರ್ಗಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನದಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವೈದೇಹಿ ಸೀತೆಯನ್ನೂ ರಾವಣನ ನೆಲೆಯನ್ನೂ ಹುಡುಕಿರಿ. ರಮಣೀಯವಾದ ಭಾಗೀರಥಿ ನದಿಯನ್ನೂ ಸರಯೂವನ್ನೂ ಕೌಶಿಕಿಯನ್ನೂ ಹುಡುಕಿರಿ. ದಿಗ್ವರ್ಣನೆ ಇಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಇದು ಈ ಕಾಂಡದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಅಂಗ — ಭಾರತವರ್ಷದ ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿನ ನದಿಗಳು, ಜನಪದಗಳು, ದ್ವೀಪಗಳು, ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಿನತನೆಂಬ ಯೂಥಪತಿಯನ್ನು ಬೆಟ್ಟದಂತಿರುವವನು, ಮೋಡದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುವವನು ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಅವನ ಆಕಾರವೂ ಧ್ವನಿಯೂ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ. ‘ದೇಶಕಾಲನಯೈರ್ಯುಕ್ತಃ’ (ದೇಶ-ಕಾಲ-ನೀತಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವನು) ಎಂಬುದು ನಾಯಕನ ಮೂರು ಗುಣಗಳು — ದೇಶಜ್ಞಾನ, ಕಾಲಜ್ಞಾನ, ನೀತಿಜ್ಞಾನ; ಇವುಗಳಿಂದಲೇ ದೂತಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಶತಸಹಸ್ರೇಣ’ (ಒಂದು ಲಕ್ಷದಿಂದ) ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದಿಕ್ಕಿನ ತಂಡದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕನ್ನು ಮೊದಲು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದೇ ಸೂರ್ಯೋದಯದ ದಿಕ್ಕು, ಮಂಗಳದ ದಿಕ್ಕು. ‘ಸಶೈಲವನಕಾನನಾ’ (ಬೆಟ್ಟ-ವನ-ಕಾಡುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಹುಡುಕಬೇಕಾದ ಪ್ರದೇಶದ ವೈವಿಧ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಪರ್ವತಗಳು, ವನಗಳು, ಕಾಡುಗಳು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡುವುದರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ.

ರಮಣೀಯವಾದ ಕಾಳಿಂದಿ ಯಮುನೆಯನ್ನೂ, ಯಮುನೆಯ ಬಳಿಯ ಮಹಾಪರ್ವತವನ್ನೂ, ಸರಸ್ವತಿಯನ್ನೂ, ಸಿಂಧುವನ್ನೂ, ಮಣಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ನೀರಿನ ಶೋಣವನ್ನೂ ಹುಡುಕಿರಿ. ಬೆಟ್ಟ-ಕಾಡುಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಮಹೀ ಮತ್ತು ಕಾಲಮಹೀ ನದಿಗಳನ್ನೂ, ಬ್ರಹ್ಮಮಾಲ, ವಿದೇಹ, ಮಾಳವ, ಕಾಶಿ, ಕೋಸಲ ದೇಶಗಳನ್ನೂ, ಮಹಾಗ್ರಾಮಗಳುಳ್ಳ ಮಗಧವನ್ನೂ, ಪುಂಡ್ರ ಮತ್ತು ಅಂಗ ದೇಶಗಳನ್ನೂ, ರೇಷ್ಮೆಹುಳುಗಳ ನಾಡನ್ನೂ, ಬೆಳ್ಳಿಯ ಗಣಿಗಳ ನಾಡನ್ನೂ — ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಶೋಧಿಸಬೇಕು. ರಾಮನ ಪ್ರೀತಿಯ ಪತ್ನಿಯೂ ದಶರಥನ ಸೊಸೆಯೂ ಆದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು. ನದಿಗಳ ಮತ್ತು ಜನಪದಗಳ ಈ ಎಣಿಕೆ ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತವರ್ಷದ ಭೂಗೋಳವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ರೇಷ್ಮೆಹುಳುಗಳ ನಾಡು, ಬೆಳ್ಳಿಯ ಗಣಿಗಳ ನಾಡು ಎಂದು ವಾಣಿಜ್ಯದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ — ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಭೂಗೋಳವೂ ರಸವತ್ತಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಭಾಗೀರಥಿ, ಸರಯೂ, ಕೌಶಿಕಿ, ಯಮುನೆ, ಸರಸ್ವತಿ, ಸಿಂಧು, ಶೋಣ ಎಂಬ ಏಳು ಪ್ರಧಾನ ನದಿಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸರಸ್ವತಿ ಮತ್ತು ಸಿಂಧು ಪಶ್ಚಿಮದೇಶದವಾದರೂ ಇಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಅದರಿಂದ ಕವಿ ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಜನಪದಗಳ ಎಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ವಿದೇಹ, ಕಾಶಿ, ಕೋಸಲ, ಮಗಧ, ಪುಂಡ್ರ, ಅಂಗ ಎಂಬವು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಪೂರ್ವದೇಶದವು. ‘ಮಾರ್ಗಯದ್ಭಿಃ’ (ಹುಡುಕುತ್ತಿರುವವರಿಂದ) ಎಂಬ ವರ್ತಮಾನಕೃದಂತದಿಂದ ಅನ್ವೇಷಣೆಯ ಸಾತತ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಒಮ್ಮೆಯಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹುಡುಕಬೇಕು. ‘ರಾಮಸ್ಯ ದಯಿತಾಂ ಭಾರ್ಯಾಮ್’ (ರಾಮನ ಪ್ರೀತಿಯ ಪತ್ನಿಯನ್ನು) ಎಂಬ ನಿರ್ದೇಶದಿಂದ ಅನ್ವೇಷಣೆಯ ಗುರಿಯನ್ನು ಸದಾ ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಭೂಗೋಳದಲ್ಲಿ ಗುರಿಯನ್ನು ಮರೆಯುವುದೇ ಮಹಾದೋಷ. ‘ದಶರಥಸ್ನುಷಾಮ್’ (ದಶರಥನ ಸೊಸೆಯನ್ನು) ಎಂಬ ಸಂಬಂಧನಿರ್ದೇಶದಿಂದ ಕುಲಗೌರವವೂ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವ ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ ಪಟ್ಟಣಗಳನ್ನೂ, ಮಂದರದ ತುದಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವ ಯಾವುದೇ ವಾಸಸ್ಥಾನಗಳನ್ನೂ — ಅಲ್ಲೆಲ್ಲ ಹುಡುಕಬೇಕು. ಕರ್ಣಪ್ರಾವರಣರು — ಕಿವಿಗಳಿಂದಲೇ ಬಟ್ಟೆಯಂತೆ ತಮ್ಮನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುವವರು; ಓಷ್ಠಕರ್ಣಕರು — ಯಾರ ಕಿವಿಗಳು ತುಟಿಗಳವರೆಗೆ ಚಾಚಿವೆಯೋ ಅವರು; ಘೋರವಾದ ಕಬ್ಬಿಣದ ಮುಖದವರು; ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ ಒಂಟಿಕಾಲಿನವರು; ಕ್ಷಯವಿಲ್ಲದ ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ನರಭಕ್ಷಕರು; ಚೂಪಾದ ಜುಟ್ಟಿನ, ಚಿನ್ನದ ಕಾಂತಿಯ, ನೋಡಲು ಸುಂದರರಾದ ಕಿರಾತರು; ಹಸಿ ಮೀನನ್ನು ತಿನ್ನುವ ದ್ವೀಪವಾಸಿ ಕಿರಾತರು; ನೀರಿನೊಳಗೆ ಸಂಚರಿಸುವ, ನರವ್ಯಾಘ್ರರೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದ ಘೋರರು — ಈ ಎಲ್ಲ ಕಾಡುವಾಸಿಗಳ ನೆಲೆಗಳನ್ನೂ ಶೋಧಿಸಬೇಕು. ಬೆಟ್ಟಗಳ ಮೇಲೆ ಹತ್ತಿ, ಈಜಿ, ದೋಣಿಯಿಂದ ತಲುಪಬೇಕಾದ ದೇಶಗಳನ್ನೂ ಹುಡುಕಬೇಕು. ಈ ವರ್ಣನೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಚೀನ ಯಾತ್ರಿಕರ ಶ್ರುತಿಪರಂಪರೆ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿತವಾಗಿದೆ — ದೂರದೇಶಗಳ ವಿಚಿತ್ರ ಜಾತಿಗಳನ್ನು ಹೀಗೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಕರ್ಣಪ್ರಾವರಣರೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟವರ ಕಿವಿಗಳೇ ಬಟ್ಟೆಯಂತೆ ದೇಹವನ್ನು ಮುಚ್ಚುತ್ತವೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರು; ಓಷ್ಠಕರ್ಣಕರಾದರೋ ಯಾರ ಕಿವಿಗಳು ತುಟಿಗಳವರೆಗೆ ಜೋತುಬಿದ್ದಿವೆಯೋ ಅವರು. ಏಕಪಾದಕರೆಂದರೆ ಒಂದೇ ಕಾಲುಳ್ಳವರು, ಆದರೂ ವೇಗಶಾಲಿಗಳು — ಈ ವಿರೋಧಾಭಾಸ ಇಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ‘ಅಕ್ಷಯಾಃ’ ಎಂದರೆ ಯಾರ ಸಂತತಿ ಕ್ಷೀಣಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವರು; ‘ಪುರುಷಾದಕಾಃ’ ಎಂದರೆ ನರಭಕ್ಷಕರು. ನರವ್ಯಾಘ್ರರೆಂದರೆ ಯಾರ ಕೆಳಗಿನ ದೇಹ ಮನುಷ್ಯನಂತೆಯೂ ಮೇಲಿನ ದೇಹ ಹುಲಿಯಂತೆಯೂ ಇದೆಯೋ ಅವರು. ‘ಪ್ಲವನೇನ ಪ್ಲವೇನ ಚ’ (ಈಜುವುದರಿಂದಲೂ ದೋಣಿಯಿಂದಲೂ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಈಜುವುದೂ ದೋಣಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುವುದೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ — ಸಮುದ್ರಯಾತ್ರೆಯ ಎರಡು ಉಪಾಯಗಳು. ಕಿರಾತರ ಎರಡು ಭೇದಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಚೂಪಾದ ಜುಟ್ಟಿನ ಚಿನ್ನದ ಕಾಂತಿಯವರು, ಮತ್ತು ಹಸಿ ಮೀನು ತಿನ್ನುವ ದ್ವೀಪವಾಸಿಗಳು.

ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲರಾಗಿ, ಏಳು ರಾಜ್ಯಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಯವದ್ವೀಪವನ್ನೂ, ಚಿನ್ನದ ಗಣಿಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಸುವರ್ಣ-ರೂಪ್ಯಕ ದ್ವೀಪವನ್ನೂ ಹುಡುಕಿರಿ. ಯವದ್ವೀಪವನ್ನು ದಾಟಿದ ಮೇಲೆ ಶಿಶಿರವೆಂಬ ಪರ್ವತವಿದೆ; ಅದು ತನ್ನ ಶಿಖರದಿಂದ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ದೇವ-ದಾನವರು ಅದನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇವುಗಳ ಪರ್ವತದುರ್ಗಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಜಲಪಾತಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ರಾಮಪತ್ನಿಯನ್ನು ಹುಡುಕಿರಿ. ಅನಂತರ ವೇಗವಾಗಿ ಹರಿಯುವ, ಕೆಂಪು ನೀರಿನ ಶೋಣವೆಂಬ ನದಿಯನ್ನು ತಲುಪಿ, ಸಿದ್ಧ-ಚಾರಣರು ಸೇವಿಸುವ ಸಮುದ್ರದ ಆಚೆಯ ದಡಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಅದರ ರಮಣೀಯ ತೀರ್ಥಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವಿಚಿತ್ರ ವನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆ ರಾವಣನನ್ನು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಹುಡುಕಬೇಕು. ಯವದ್ವೀಪ ಮತ್ತು ಸುವರ್ಣದ್ವೀಪಗಳ ಉಲ್ಲೇಖದಿಂದ ಪ್ರಾಚೀನ ಸಮುದ್ರವಾಣಿಜ್ಯದ ಜ್ಞಾನ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಚಿನ್ನದ ಗಣಿಗಳ ಮತ್ತು ಬೆಳ್ಳಿಯ ಗಣಿಗಳ ನಿರ್ದೇಶವೂ ಅದೇ ಅನುಭವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಯತ್ನವಂತಃ’ (ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲರಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅನ್ವೇಷಣೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಉದ್ಯಮ ಅಪೇಕ್ಷಿತ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ದ್ವೀಪಗಳು ದುರ್ಗಮ. ಶಿಶಿರಪರ್ವತವು ಶಿಖರದಿಂದ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಿಂದ ಅದರ ಔನ್ನತ್ಯ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ; ದೇವ-ದಾನವರು ಸೇವಿಸುವುದರಿಂದ ಅದರ ದಿವ್ಯತೆಯೂ. ಶೋಣನದಿಯನ್ನು ‘ರಕ್ತಜಲಃ’ (ಕೆಂಪು ನೀರಿನದು) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಅದರ ನೀರು ಲೋಹಧಾತುಗಳಿಂದ ಕೆಂಪಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧಿ. ‘ಸಿದ್ಧಚಾರಣಸೇವಿತಮ್’ (ಸಿದ್ಧ-ಚಾರಣರು ಸೇವಿಸುವ) ಎಂಬ ಸಮುದ್ರದಾಚೆಯ ವಿಶೇಷಣವೂ ಅದರ ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ವರ್ಣನೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಲೌಕಿಕದಿಂದ ದಿವ್ಯದತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ತಿಳಿದಿರುವ ನದಿಗಳು, ಅನಂತರ ದ್ವೀಪಗಳು, ಅನಂತರ ಪೌರಾಣಿಕ ಸ್ಥಳಗಳು. ‘ಸಹಿತಾಃ ಸರ್ವೇ’ (ಎಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಗುಂಪಾಗಿಯೇ ಅನ್ವೇಷಣೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಆದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ, ಅತಿಭಯಂಕರವಾದ ಅನೇಕ ಉದ್ಯಾನಗಳುಳ್ಳ ನದಿಗಳನ್ನೂ, ಕಣಿವೆಗಳುಳ್ಳ ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ, ವನಗಳನ್ನೂ ಹುಡುಕಬೇಕು. ಅನಂತರ ಅತಿಭಯಂಕರವಾದ ಸಮುದ್ರದ ದ್ವೀಪಗಳನ್ನೂ, ಅಲೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಮಹಾರೌದ್ರವಾದ, ಗಾಳಿಯಿಂದ ಕೆರಳಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವ ಸಮುದ್ರವನ್ನೂ ನೀವು ಕಾಣುವಿರಿ. ಅಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಅನುಜ್ಞೆ ಪಡೆದ ಮಹಾಕಾಯರಾದ ಅಸುರರು ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಹಸಿದಿದ್ದು ನಿತ್ಯವೂ ನೆರಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾರೆ. ಕಾಳಮೇಘದಂತಿರುವ, ಮಹಾಸರ್ಪಗಳು ವಾಸಿಸುವ, ಮಹಾನಾದವುಳ್ಳ ಆ ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ತೀರ್ಥದ ಮೂಲಕವೇ ಸಮೀಪಿಸಿ, ಅನಂತರ ಲೋಹಿತವೆಂಬ ಕೆಂಪು ನೀರಿನ ಭಯಂಕರ ಸಾಗರವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಆ ದೊಡ್ಡ ಕೂಟಶಾಲ್ಮಲಿ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕಾಣುವಿರಿ. ನೆರಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದು ಎಂಬುದು ಪ್ರಾಚೀನ ಕಲ್ಪನೆ — ಅಸುರರು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ನೆರಳನ್ನೇ ಹಿಡಿದು ಅವುಗಳನ್ನು ಎಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ; ಇದು ಸಮುದ್ರಯಾತ್ರೆಯ ಭಯಾನಕತೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ಸಮನುಜ್ಞಾತಾಃ’ (ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಅನುಜ್ಞೆ ಪಡೆದವರು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಆ ಅಸುರರ ಕರ್ಮ ವಿಧಿನಿಯತವೆಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವರು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದಲ್ಲ, ವರದಾನದಿಂದಲೇ ನೆರಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾರೆ. ‘ದೀರ್ಘಕಾಲಂ ಬುಭುಕ್ಷಿತಾಃ’ (ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಹಸಿದವರು) ಎಂಬುದು ಅವರ ಅತೃಪ್ತಿ; ಹಸಿವೆಯೇ ಅವರ ದಂಡನೆ. ಮಹಾಸಾಗರದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಳಮೇಘದಂತಿರುವುದು, ಮಹಾಸರ್ಪಗಳು ವಾಸಿಸುವುದು, ಮಹಾನಾದವುಳ್ಳದ್ದು ಎಂಬ ಮೂರು ಭಯಜನಕ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ತೀರ್ಥೇನೈವ’ (ತೀರ್ಥದ ಮೂಲಕವೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯನ್ನೂ ಉಪದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ — ಎಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥ (ಇಳಿಯುವ ಘಟ್ಟ) ಇದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇಳಿಯಬೇಕು, ಬೇರೆಡೆ ಅಲ್ಲ. ಕೂಟಶಾಲ್ಮಲಿ ಎಂಬುದು ಶಾಲ್ಮಲಿದ್ವೀಪದ ಗುರುತಾದ ಮಹಾವೃಕ್ಷ, ಗರುಡನ ನಿವಾಸದ ಬಳಿ ಇರುವಂಥದ್ದು. ‘ಬೃಹತೀಮ್’ (ದೊಡ್ಡದಾದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅದರ ವಿಶಾಲತೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

ಅಲ್ಲಿ ನಾನಾ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಕೈಲಾಸದಂತಿರುವ, ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ವೈನತೇಯನ (ಗರುಡನ) ಮನೆಯಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಬೆಟ್ಟಗಳಂತಿರುವ, ಭಯಂಕರರಾದ, ನಾನಾರೂಪಗಳ, ಭಯಾವಹರಾದ ಮಂದೇಹರೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸರು ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳಿಂದ ಜೋತುಬೀಳುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಸೂರ್ಯೋದಯದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯವೂ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾರೆ, ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಸುಡಲ್ಪಟ್ಟು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಜೋತುಬೀಳುತ್ತಾರೆ. ದಿನದಿನವೂ ಬ್ರಹ್ಮತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಹತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಅನಂತರ ಬಿಳಿಯ ಮೋಡದಂತೆ ಕಾಣುವ ಕ್ಷೀರೋದವೆಂಬ ಸಾಗರವನ್ನು ನೀವು ಕಾಣುವಿರಿ. ಮಂದೇಹರ ಕಥೆ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ — ಸೂರ್ಯೋದಯದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವರು ಸೂರ್ಯನ ಮೇಲೆ ಎರಗುತ್ತಾರೆ, ಬ್ರಹ್ಮತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ನಿತ್ಯವೂ ಹತರಾಗುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತೆ ಬದುಕುತ್ತಾರೆ; ಈ ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲದ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ದುಷ್ಕರ್ಮದ ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲದ ಫಲದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ವೈನತೇಯನ ಮನೆಯನ್ನು ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು ಎಂಬುದರಿಂದ ದೇವಶಿಲ್ಪಿಯ ಕೌಶಲ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ನಾನಾರತ್ನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದುದರಿಂದಲೂ ಕೈಲಾಸದಂತಿರುವುದರಿಂದಲೂ ಅದರ ಶೋಭೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಮಂದೇಹರನ್ನು ಬೆಟ್ಟದಂತಿರುವವರು, ಭಯಂಕರರು, ನಾನಾರೂಪರು, ಭಯಾವಹರು ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಶೈಲಶೃಂಗೇಷು ಲಂಬಂತೇ’ (ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳಿಂದ ಜೋತುಬೀಳುತ್ತಾರೆ) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆ ವಿಚಿತ್ರವಾದುದು — ಅವರು ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ನೇತಾಡುತ್ತಾರೆ; ಇದು ಅವರ ಅಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅಹನ್ಯಹನಿ’ (ದಿನದಿನವೂ) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ಆ ಚಕ್ರ ನಿತ್ಯವೂ ಮರುಕಳಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ಕ್ಷೀರೋದವನ್ನು ಬಿಳಿಯ ಮೋಡದಂತಿರುವುದೆಂದು ವರ್ಣಿಸುವುದು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಭಯಾನಕದಿಂದ ರಮ್ಯದತ್ತ ರಸಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಈ ರಸಪರಿವರ್ತನೆಯ ಕ್ರಮ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.

ದುರ್ಧರ್ಷರೇ, ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅಲೆಗಳಿಂದ ಮುತ್ತಿನ ಹಾರವನ್ನು ಧರಿಸಿರುವಂತಿರುವ ಆ ಸಾಗರವನ್ನು ಕಾಣುವಿರಿ; ಅದರ ನಡುವೆ ಋಷಭವೆಂಬ ಮಹತ್ತಾದ ಬಿಳಿಯ ಪರ್ವತವಿದೆ. ಅದು ದಿವ್ಯಗಂಧದ, ಹೂಬಿಟ್ಟ, ದಟ್ಟವಾದ ಮರಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುವ ಬೆಳ್ಳಿಯ, ಚಿನ್ನದ ಕೇಸರಗಳುಳ್ಳ ಕಮಲಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ರಾಜಹಂಸಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸುದರ್ಶನವೆಂಬ ಸರೋವರವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು, ಚಾರಣರು, ಯಕ್ಷರು, ಕಿನ್ನರರು, ಅಪ್ಸರೆಯರ ಗಣಗಳು ಹರ್ಷದಿಂದ ವಿಹರಿಸಲು ಬಯಸಿ ಆ ಕಮಲಸರೋವರಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾರೆ. ವಾನರರೇ, ಕ್ಷೀರೋದವನ್ನು ದಾಟಿದ ಮೇಲೆ ಸಕಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಜಲೋದಸಾಗರವನ್ನು ಕಾಣುವಿರಿ; ಅಲ್ಲಿ ಔರ್ವನ ಕೋಪದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಮಹಾತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಕುದುರೆಯ ಮುಖವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಮುತ್ತಿನ ಹಾರದ ಉಪಮೆ ಇಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ರಮಣೀಯ — ಕ್ಷೀರಸಾಗರದ ಬಿಳಿಯ ಅಲೆಗಳೇ ಮುತ್ತಿನ ಹಾರಗಳಂತೆ ತೋರುತ್ತವೆ. ಋಷಭಪರ್ವತವನ್ನು ಮಹತ್ತಾದುದು, ಬಿಳಿಯದು ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಕ್ಷೀರಸಾಗರದ ನಡುವೆ ಅದರ ಶೋಭೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಸುದರ್ಶನವೆಂಬ ಸರೋವರ ಬೆಳ್ಳಿಯ ಕಮಲಗಳಿಂದಲೂ ಚಿನ್ನದ ಕೇಸರಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದೆ — ಬೆಳ್ಳಿಯ ಬಿಳುಪೂ ಚಿನ್ನದ ಹಳದಿಯೂ ಸೇರಿ ವಿಚಿತ್ರ ಬಣ್ಣವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ. ದೇವತೆ, ಚಾರಣ, ಯಕ್ಷ, ಕಿನ್ನರ, ಅಪ್ಸರೆಯರ ಗಣಗಳು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬರುವುದು ಅದರ ದಿವ್ಯತೆಗೆ ಪ್ರಮಾಣ; ‘ರಿರಂಸವಃ’ (ವಿಹರಿಸಲು ಬಯಸುವವರು) ಎಂಬ ಇಚ್ಛಾರ್ಥಕ ಪದದಿಂದ ಅವರ ಕ್ರೀಡೇಚ್ಛೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ಜಲೋದಸಾಗರದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಭಯ ಬರುತ್ತದೆ — ‘ಸರ್ವಭೂತಭಯಾವಹಮ್’ (ಸಕಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವೇ ಸಾಕು. ಔರ್ವನ ಕೋಪದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಕುದುರೆಮುಖದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆ ಇಲ್ಲಿ ಸಂಕೇತಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಸಮತಿಕ್ರಮ್ಯ’ (ದಾಟಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯಾತ್ರೆಯ ಕ್ರಮ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ.

ಮಹಾವೇಗದ, ಚರಾಚರಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ಆ ನೀರೇ ಈ ಅಗ್ನಿಯ ಆಹಾರ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರವಾಸಿಗಳಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಚೀರುತ್ತಿರುವ ಶಬ್ದ ಕೇಳಿಸುತ್ತದೆ; ಅಸಮರ್ಥರಾದ ಅವು ಆ ಬಡಬಾಮುಖವನ್ನು ಕಂಡ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡಿದುವು. ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು — ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಸಂಖ್ಯೆಯಡಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸಿಹಿನೀರಿನ ಸಮುದ್ರದ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಹದಿಮೂರು ಯೋಜನಗಳಷ್ಟು ಹೋದರೆ ಜಾತರೂಪಶಿಲವೆಂಬ ಅತಿದೊಡ್ಡ, ಚಿನ್ನದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಪರ್ವತವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಬೆಳಗುವ, ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತಿರುವ, ಕಮಲದ ದಳದಂತೆ ವಿಶಾಲವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಸರ್ಪನನ್ನು ಕಾಣುವಿರಿ — ಪರ್ವತದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ, ಸಕಲ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸಲ್ಪಡುವ, ಸಾವಿರ ಹೆಡೆಗಳ, ನೀಲವಸ್ತ್ರಧಾರಿಯಾದ ಅನಂತದೇವನನ್ನು. ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಮೂರು ತಲೆಗಳ ಚಿನ್ನದ ತಾಳಧ್ವಜವು ಪರ್ವತದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ವೇದಿಕೆಯೊಡನೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತದೆ. ಅನಂತನಾದ ಶೇಷನಾಗನೇ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತವನು ಎಂಬ ಪೌರಾಣಿಕ ಶ್ರುತಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಅನುಸರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಓದನಂ ಸಚರಾಚರಮ್’ (ಚರಾಚರಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ಆಹಾರ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಬಡಬಾನಲದ ಆಹಾರ ಸಮುದ್ರಜಲವೇ, ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮಗಳೆಲ್ಲವೂ ಸೇರಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಇದು ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಭೀಷಣವಾದ ಚಿತ್ರ. ‘ವಿಕ್ರೋಶತಾಂ ನಾದಃ ಶ್ರೂಯತೇ’ (ಚೀರುತ್ತಿರುವವರ ನಾದ ಕೇಳಿಸುತ್ತದೆ) ಎಂಬುದು ಕೇವಲ ದರ್ಶನದಿಂದಲ್ಲ, ಶ್ರವಣೇಂದ್ರಿಯದ ಮೂಲಕ ಭಯದ ವರ್ಣನೆ. ಅನಂತನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಬೆಳಗುವುದು, ಕಮಲದಳದಂತೆ ವಿಶಾಲ ಕಣ್ಣುಗಳು, ಸಾವಿರ ಹೆಡೆಗಳು, ನೀಲವಸ್ತ್ರ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ವಿಶೇಷಣಗಳಿವೆ — ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ನೀಲಿಯ ವಸ್ತ್ರ, ಬಿಳಿಯ ದೇಹ ಎಂಬ ಬಣ್ಣಗಳ ವಿರೋಧ ಶೋಭೆಯನ್ನು ತರುತ್ತದೆ. ಮೂರು ತಲೆಗಳ ಚಿನ್ನದ ವೇದಿಕೆಸಹಿತ ತಾಳಧ್ವಜದ ವರ್ಣನೆಯೂ ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿನ ಗುರುತಾಗಿದೆ. ‘ಸರ್ವದೇವನಮಸ್ಕೃತಮ್’ (ಸಕಲ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸಲ್ಪಡುವವನು) ಎಂಬುದು ಅನಂತನ ಮಹಿಮೆ.

ಅದು ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ದೇವೇಶ್ವರರು ಮಾಡಿದ ನಿರ್ಮಾಣ. ಅದರಾಚೆ ಚಿನ್ನಮಯವಾದ ಶೋಭಾಯಮಾನ ಉದಯಪರ್ವತವಿದೆ. ಅದರ ಶಿಖರ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಮುಟ್ಟಿ ನೂರು ಯೋಜನಗಳಷ್ಟು ಚಾಚಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನಮಯವಾದ ದಿವ್ಯ ವೇದಿಕೆ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ಪರ್ವತವು ಹೂಬಿಟ್ಟ ಸಾಲ, ತಾಳೆ, ತಮಾಲ, ಕರ್ಣಿಕಾರ ಮರಗಳಿಂದಲೂ, ಚಿನ್ನಮಯವಾದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ದಿವ್ಯ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಒಂದು ಯೋಜನ ಅಗಲದ, ಹತ್ತು ಯೋಜನ ಎತ್ತರದ ಸೌಮನಸವೆಂಬ ಚಿನ್ನಮಯವಾದ ಸ್ಥಿರ ಶಿಖರವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ತ್ರಿವಿಕ್ರಮಾವತಾರದಲ್ಲಿ ಪುರುಷೋತ್ತಮನಾದ ವಿಷ್ಣುವು ಮೊದಲ ಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನಿಟ್ಟು ಎರಡನೆಯ ಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನು ಮೇರುವಿನ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟನು. ತ್ರಿವಿಕ್ರಮಕಥೆಯ ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿನ ಮಹಿಮೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಎಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಮೊದಲ ಪಾದನ್ಯಾಸವಾಯಿತೋ ಆ ಸ್ಥಳ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಮೊದಲನೆಯದು. ಉದಯಪರ್ವತ ಚಿನ್ನಮಯ, ನೂರು ಯೋಜನ ಚಾಚಿದ ಶಿಖರ, ಚಿನ್ನಮಯವಾದ ವೇದಿಕೆ — ಹೀಗೆ ಸುವರ್ಣಮಯವಾದ ಚಿತ್ರವನ್ನೇ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ವೃಕ್ಷಗಳ ಎಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಲ, ತಾಳೆ, ತಮಾಲ, ಕರ್ಣಿಕಾರಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅವೂ ಚಿನ್ನಮಯ, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವಂಥವು — ಹೀಗೆ ಪರ್ವತವೂ ವೃಕ್ಷಗಳೂ ಎಲ್ಲವೂ ಸುವರ್ಣಮಯ. ಸೌಮನಸಶಿಖರವನ್ನು ಒಂದು ಯೋಜನ ಅಗಲ, ಹತ್ತು ಯೋಜನ ಎತ್ತರ ಎಂದು ಅಳತೆಯಿಂದಲೂ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಧ್ರುವಮ್’ (ಸ್ಥಿರವಾದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅದರ ನಿತ್ಯತೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಕಲ್ಪಾಂತದಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ತ್ರಿವಿಕ್ರಮಕಥೆಯ ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ಈ ಸ್ಥಳದ ಮಹಿಮೆ ದೇವಸಂಬಂಧದಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮೇರುಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯ ಹೆಜ್ಜೆ ಎಂಬುದರಿಂದ ಎರಡು ದಿಕ್ಕುಗಳ ಸಂಬಂಧವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಉತ್ತರದಿಂದ ಜಂಬೂದ್ವೀಪವನ್ನು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಹಾಕಿ ಸೂರ್ಯನು ಆ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಶಿಖರವನ್ನು ತಲುಪಿ ಅತಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ವೈಖಾನಸರೆಂಬ ವಾಲಖಿಲ್ಯ ಮಹರ್ಷಿಗಳು, ಸೂರ್ಯವರ್ಣದ ತಪಸ್ವಿಗಳು, ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾ ಕಾಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಯಾವುದರ ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ಈ ಸುದರ್ಶನದ್ವೀಪ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆಯೋ, ಅದರಲ್ಲೇ ಸಕಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ತೇಜಸ್ಸೂ ದೃಷ್ಟಿಯೂ ನೆಲೆಸಿವೆ. ಆ ಪರ್ವತದ ಬೆನ್ನುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆ ರಾವಣನನ್ನು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಹುಡುಕಬೇಕು. ಆ ಚಿನ್ನದ ಪರ್ವತದ ಮತ್ತು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸೂರ್ಯನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಆವಿಷ್ಟವಾದ ಪೂರ್ವಸಂಧ್ಯೆ ಕೆಂಪಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಭೂಮಿಯ ಮತ್ತು ಭುವನದ ಪೂರ್ವದ್ವಾರವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ; ಸೂರ್ಯನ ಉದಯಸ್ಥಾನವೂ ಇದೇ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ‘ಪೂರ್ವಾ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ನಿರ್ವಚನವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ — ಯಾವುದು ಮೊದಲು ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿತೋ ಅದೇ ಪೂರ್ವ. ಸೂರ್ಯನು ಜಂಬೂದ್ವೀಪವನ್ನು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡುವುದು ಸೌಮನಸಶಿಖರದಿಂದಲೇ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಖಗೋಳವಿಷಯಕ ನಿರೀಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ನಿಬದ್ಧಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ವೈಖಾನಸರು, ವಾಲಖಿಲ್ಯರು ಎಂಬ ಎರಡು ಋಷಿಗಣಗಳು; ವಾಲಖಿಲ್ಯರು ಹೆಬ್ಬೆರಳಿನ ಗಾತ್ರದ ತಪಸ್ವಿಗಳೆಂದು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧರು. ‘ಸೂರ್ಯವರ್ಣಾಃ’ (ಸೂರ್ಯನ ಬಣ್ಣದವರು) ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವರ ತಪಃಪ್ರಭಾವ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಸುದರ್ಶನದ್ವೀಪದ ಹೆಸರಿನ ನಿರ್ವಚನವನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ — ಎಲ್ಲಿ ಸಕಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ತೇಜಸ್ಸೂ ದೃಷ್ಟಿಯೂ ಇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆಯೋ ಅದೇ ಸುದರ್ಶನ. ‘ರಾವಣಃ ಸಹ ವೈದೇಹ್ಯಾ ಮಾರ್ಗಿತವ್ಯಃ’ (ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆ ರಾವಣನನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು) ಎಂಬ ಮಾತು ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅದು ಅನ್ವೇಷಣೆಯ ಒತ್ತಾಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಪೂರ್ವಸಂಧ್ಯೆಯ ಕೆಂಪುಕಾಂತಿಯೂ ಚಿನ್ನದ ಪರ್ವತದ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಎಂಬುದು ಕವಿಕಲ್ಪನೆ.

ಆ ಪರ್ವತದ ಬೆನ್ನುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಝರಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆ ರಾವಣನನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು. ಅದರಾಚೆಗೆ ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕು ಅಗಮ್ಯ; ಅದು ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಆವೃತ, ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರಿಲ್ಲದ್ದು, ಕಾಣದ್ದು, ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ್ದು. ಆ ಎಲ್ಲ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನದಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ನಾನು ಹೇಳದಿರುವ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಜಾನಕಿಯನ್ನು ಶೋಧಿಸಬೇಕು. ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ವಾನರರಿಗೆ ಹೋಗಲು ಸಾಧ್ಯವಿರುವುದು ಇಷ್ಟೇ; ಅದರಾಚೆಯ ಸೂರ್ಯನಿಲ್ಲದ, ಎಲ್ಲೆಯಿಲ್ಲದ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ನಾವು ಅರಿಯೆವು. ವೈದೇಹಿಯನ್ನೂ ರಾವಣನ ನೆಲೆಯನ್ನೂ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ಒಂದು ತಿಂಗಳು ತುಂಬುವಾಗ ಉದಯಪರ್ವತವನ್ನು ತಲುಪಿ ಹಿಂದಿರುಗಿ. ತಿಂಗಳು ಮೀರಿ ಅಲ್ಲಿ ಇರಬಾರದು; ಇರುವವನು ನನಗೆ ವಧ್ಯನಾಗುವನು. ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದು ಕೃತಾರ್ಥರಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗಿ. ವಾನರರೇ, ಮಹೇಂದ್ರನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ, ವನಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಆ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ನಿಪುಣತೆಯಿಂದ ಸಂಚರಿಸಿ, ರಘುವಂಶಜನಿಗೆ ಪ್ರಿಯಳಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಪಡೆದು, ಅನಂತರ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಸುಖಿಗಳಾಗುವಿರಿ. ಈ ಎಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ತಿಂಗಳ ಗಡುವು ಕಠೋರವಾದುದು; ಆದರೂ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆಶೀರ್ವಾದದಿಂದಲೇ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಯೇ ಚ ನೋಕ್ತಾ ಮಯೋದ್ದೇಶಾಃ’ (ನಾನು ಹೇಳದಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ಜ್ಞಾನದ ಸೀಮೆಯನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ನಾನು ಅರಿಯದಲ್ಲಿಯೂ ಹುಡುಕಬೇಕು ಎಂಬ ನಿರ್ದೇಶ ನಾಯಕನ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅಭಾಸ್ಕರಮ್ ಅಮರ್ಯಾದಮ್’ (ಸೂರ್ಯನಿಲ್ಲದ, ಎಲ್ಲೆಯಿಲ್ಲದ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಲೋಕದ ಸೀಮೆಯಾಚೆಗಿರುವುದು ಅಜ್ಞೇಯ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ವಾನರರ ಗಮನವೂ ಅಲ್ಲಿ ಕುಂಠಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಮಾಸೇ ಪೂರ್ಣೇ ನಿವರ್ತಧ್ವಮ್’ (ತಿಂಗಳು ತುಂಬುವಾಗ ಹಿಂದಿರುಗಿ) ಎಂಬ ಕಾಲಮರ್ಯಾದೆ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ಮಹತ್ತಾದ ಸಾಧನವಾಗುವುದು, ಏಕೆಂದರೆ ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋದ ವಾನರರೇ ಆ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಮೀರುತ್ತಾರೆ. ‘ವಸನ್ ವಧ್ಯೋ ಭವೇತ್’ (ಇರುವವನು ವಧ್ಯನಾಗುವನು) ಎಂಬ ಕಠೋರ ಮಾತೂ ರಾಜಶಾಸನದ ದೃಢತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಾದರೋ ‘ಸುಖಿನೋ ಭವಿಷ್ಯಥ’ (ಸುಖಿಗಳಾಗುವಿರಿ) ಎಂಬ ಆಶೀರ್ವಾದದಿಂದ ಸೇನಾಪತಿಯು ಭಯವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸರ್ಗದಿಂದ ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿನ ಅನ್ವೇಷಣೆ ಆರಂಭವಾಯಿತು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे चत्वारिंशः सर्गः॥ ४०॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ