ಸರ್ಗ
ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿಗೆ ವಾನರರನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವುದು
ಅಂಗದನ ನೇತೃತ್ವದ ವಾನರರನ್ನು ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿಗೆ ಕಳುಹಿಸುವುದು, ವಿಂಧ್ಯ-ನರ್ಮದೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ವರ್ಣನೆ, ಅಗಸ್ತ್ಯಾಶ್ರಮ, ಮಹೇಂದ್ರಪರ್ವತ, ರಾವಣನ ನೆಲೆಯ ಸುಳಿವು, ಒಂದು ತಿಂಗಳ ಅವಧಿಯ ನಿರ್ದೇಶ
ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿಗೆ ಆ ಮಹಾ ವಾನರಸೇನೆಯನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿ, ಸುಗ್ರೀವನು ಮತ್ತೆ ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿಗೆ ಆರಿಸಿದ ವಾನರರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದನು. ‘ಅಭಿಲಕ್ಷಿತಾನ್’ (ಗುರುತಿಸಿ ಆರಿಸಿದವರನ್ನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುವುದೇನೆಂದರೆ — ಇವರನ್ನು ಹೇಗೋ ತೆಗೆದುಕೊಂಡದ್ದಲ್ಲ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿ ಆಯ್ಕೆಯಿಂದ ನಿಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಪುತ್ರನಾದ ನೀಲ, ಹನುಮಂತ, ಬ್ರಹ್ಮನ ಪುತ್ರನಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಜಾಂಬವಂತ, ಸುಹೋತ್ರ, ಶರಾರಿ, ಶರಗುಲ್ಮ, ಗಜ, ಗವಾಕ್ಷ, ಗವಯ, ಸುಷೇಣ, ವೃಷಭ, ಮೈಂದ, ದ್ವಿವಿದ, ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಸುಷೇಣ, ಗಂಧಮಾದನ, ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಯ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರಾದ ಉಲ್ಕಾಮುಖ, ಅನಂಗ — ಇವರನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ವೇಗ-ಪರಾಕ್ರಮಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಅಂಗದನ ನೇತೃತ್ವದ ಈ ವೀರರಿಗೆ ವಿಶೇಷಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ ಕಪಿಗಣೇಶ್ವರನು ಆದೇಶ ನೀಡಿದನು. ‘ವಿಶೇಷವಿತ್’ (ವಿಶೇಷಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ರಾಜನ ಆ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ — ಅದರಿಂದ ಅವನು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವಾನರನ ಬಲವನ್ನೂ ಸ್ವಭಾವವನ್ನೂ ತಿಳಿದು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಅಂಗದನನ್ನೇ ಕಪಿವೀರರ ಮುಂದಾಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ ಅವನು ಅವರಿಗೆ ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕನ್ನು ಆದೇಶಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಕಪೀಶನು ಆ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಅತಿ ದುರ್ಗಮ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಕಪಿಮುಖ್ಯರಿಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿವರಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸುಗ್ರೀವನ ದೇಶಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೇವಲ ಆಜ್ಞೆ ಸಾಲದು, ದಾರಿಯ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ವಿವರಣೆಯನ್ನೂ ಕೊಡಬೇಕು; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅನ್ವೇಷಣೆ ದಿಕ್ಕುತಪ್ಪುವುದರಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಹೆಸರುಗಳ ಎಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರು ಸುಷೇಣರು ಕೇಳಿಬರುತ್ತಾರೆ; ಮುದ್ರಣದ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ — ಒಬ್ಬನು ತಾರೆಯ ತಂದೆ, ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ಅವನಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನನಾದ ವಾನರಯೂಥಪತಿ. ಅಂಗದನ ಮುಂದಾಳುತನ ಅವನ ಯೌವರಾಜ್ಯವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ವಾಲಿಯ ಮಗನೆಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಅವನನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಲಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ನಾಯಕತ್ವವನ್ನೇ ಕೊಡಲಾಯಿತು. ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿಯೇ ರಾವಣನ ನೆಲೆ, ಅಲ್ಲಿಯೇ ಹನುಮಂತನ ಮಹತ್ಕಾರ್ಯ ಕಾದಿದೆ. ಈ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳನ್ನು ಕವಿ ಭೂಗೋಳವರ್ಣನೆಗಾಗಿಯೇ ಕಲ್ಪಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಆದರೂ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹೆಸರೂ ಕಥೆಯ ಗತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ವಾನರರು ಅನೇಕರು, ದಿಕ್ಕುಗಳು ನಾಲ್ಕು, ಕಾಲವಾದರೋ ಒಂದು ತಿಂಗಳು ಮಾತ್ರ — ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯೇ ಪ್ರಧಾನ, ಬಲವಲ್ಲ. ಅಗ್ನಿಯ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರೂ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪುತ್ರನೂ ಇರುವುದರಿಂದ ಈ ಸೇನೆ ದೇವಾಂಶದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ಹೆಸರನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಎದ್ದುಕಾಣದಂತೆ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಮುಂದೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಾಧಿಸುವವನು ಅವನೇ ಎಂಬುದು ಕಥೆಯ ಗೂಢಸೂಚನೆ.
ಸುಗ್ರೀವನು ಮೊದಲು ಸಾವಿರ ಶಿಖರಗಳುಳ್ಳ, ನಾನಾ ಮರ-ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ವಿಂಧ್ಯಪರ್ವತವನ್ನೂ, ಅನಂತರ ಮಹಾಸರ್ಪಗಳು ವಾಸಿಸುವ ರಮಣೀಯವಾದ ನರ್ಮದಾ ನದಿಯನ್ನೂ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇವೆರಡೇ ದಕ್ಷಿಣಾಪಥದ ಬಾಗಿಲು. ಅನಂತರ ರಮಣೀಯವಾದ ಗೋದಾವರಿ, ಕೃಷ್ಣವೇಣಿ ಎಂಬ ಮಹಾನದಿ, ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನಿಯಾದ ವರದೆ, ಮೇಖಲ, ಉತ್ಕಲ, ದಶಾರ್ಣದ ನಗರಗಳನ್ನು ನೋಡಬೇಕು ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ಆಬ್ರವಂತಿ, ಅವಂತಿ, ವಿದರ್ಭ, ಋಷ್ಟಿಕ, ರಮ್ಯವಾದ ಮಾಹಿಷಕ, ವಂಗ, ಕಳಿಂಗ, ಕೌಶಿಕ ಎಂಬ ಜನಪದಗಳನ್ನು ಸುತ್ತಲೂ ಹುಡುಕುವಂತೆ ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪರ್ವತ-ನದಿ-ಗುಹೆಗಳೊಡನೆ ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನು ಶೋಧಿಸಿ, ಗೋದಾವರಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೋಡಿ, ಆಂಧ್ರ, ಪುಂಡ್ರ, ಚೋಳ, ಪಾಂಡ್ಯ, ಕೇರಳ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೋಗಬೇಕು. ದಂಡಕಾರಣ್ಯದ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳುವುದು ಇಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಾರ್ಮಿಕ, ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಸೀತೆಯ ಅಪಹರಣವಾಯಿತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಹುಡುಕುವುದು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ. ಇಲ್ಲಿ ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ಭೂಗೋಳಸೂಚಿಯನ್ನು ಕವಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಉತ್ತರದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಒಯ್ದಿದ್ದಾನೆ — ಮೊದಲು ವಿಂಧ್ಯ, ಅನಂತರ ನರ್ಮದೆ, ಅನಂತರ ದಕ್ಷಿಣದ ನದಿಗಳು, ಅನಂತರ ಮಧ್ಯದೇಶದ ಜನಪದಗಳು, ಕೊನೆಗೆ ದ್ರಾವಿಡದೇಶಗಳು. ‘ಸರ್ವಮೇವಾನುಪಶ್ಯತ’ (ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನೋಡಿರಿ) ಎಂಬ ಪದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಮರುಕಳಿಸುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಅನ್ವೇಷಣೆಯ ಸಂಪೂರ್ಣತೆ ನಿರ್ದೇಶಿತವಾಗಿದೆ — ಯಾವುದನ್ನೂ ಬಿಡಬಾರದು. ನದಿಗಳ ಹೆಸರು ಹೇಳುವಾಗ ಕವಿ ಅವುಗಳ ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನೂ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅದರಿಂದ ಕೇಳುಗನು ಅವುಗಳ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಲ್ಲನು. ‘ಮಹೋರಗನಿಷೇವಿತಾ’ (ಮಹಾಸರ್ಪಗಳು ವಾಸಿಸುವ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ನರ್ಮದೆಗೂ ವರದೆಗೂ ಸಾಮಾನ್ಯ; ಅದರಿಂದ ಅವುಗಳ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಜನಪದಗಳ ಎಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವದವೂ ದಕ್ಷಿಣದವೂ ಬೆರೆತಿವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ದಕ್ಷಿಣಾಪಥ ವಿಸ್ತಾರವಾದುದು.
ಧಾತುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ವಿಚಿತ್ರ ಶಿಖರಗಳುಳ್ಳ, ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ, ಉತ್ತಮ ಶ್ರೀಗಂಧದ ವನಪ್ರದೇಶಗಳುಳ್ಳ ಅಯೋಮುಖವೆಂಬ ಮಹಾಪರ್ವತವನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು. ಅನಂತರ ಅವರು ತಿಳಿನೀರಿನ ಮಡುಗಳುಳ್ಳ, ಅಪ್ಸರೆಯರ ಗಣಗಳು ವಿಹರಿಸುವ ದಿವ್ಯವಾದ ಕಾವೇರಿ ನದಿಯನ್ನು ಕಾಣುವರು. ಮಲಯಪರ್ವತದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಋಷಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಗಸ್ತ್ಯನನ್ನು ಅವರು ಕಾಣಬೇಕು. ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನಿಂದ ಅನುಜ್ಞೆ ಪಡೆದು ಅವರು ಮೊಸಳೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ತಾಮ್ರಪರ್ಣಿ ಎಂಬ ಮಹಾನದಿಯನ್ನು ದಾಟುವರು. ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಶ್ರೀಗಂಧದ ವನಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ದ್ವೀಪಗಳನ್ನೂ ನೀರನ್ನೂ ಉಳ್ಳ ಆ ನದಿ, ಯುವತಿಯಾದ ಪ್ರಿಯತಮೆ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮನನ್ನು ಸೇರುವಂತೆ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ — ಇದು ಕವಿಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಉಪಮೆ; ಇದರಿಂದ ನದಿಯ ಸಾಗರಸಂಗಮವನ್ನು ದಾಂಪತ್ಯಸಂಯೋಗದಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ಮುಂದೆ ಹೋಗಿ ಚಿನ್ನಮಯವಾದ, ಮುತ್ತು-ರತ್ನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಪಾಂಡ್ಯರ ದಿವ್ಯ ಕವಾಟವನ್ನು (ಹೆಬ್ಬಾಗಿಲನ್ನು) ಕಾಣುವರು. ಅದರ ಅನಂತರ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಕಾರ್ಯದ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಲೋಚಿಸಿ ಮುಂದೆ ಹೋಗಬೇಕು. ಅಗಸ್ತ್ಯನ ದರ್ಶನವೇ ಇಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದು — ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಗೆ ದಿವ್ಯಧನುಸ್ಸನ್ನೂ ಅಕ್ಷಯವಾದ ಎರಡು ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟವನೇ ಇಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ವಾನರರಿಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕ. ‘ಅಭ್ಯನುಜ್ಞಾತಾಃ’ (ಅನುಜ್ಞೆ ಪಡೆದವರಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮುನಿಯ ಅನುಮತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಮುಂದೆ ಹೋಗುವುದು ಯುಕ್ತವಲ್ಲ ಎಂಬ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದರೂ ವಾನರರು ತಪಸ್ವಿಯ ಮುಂದೆ ವಿನಯವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕಾವೇರಿ ಮತ್ತು ತಾಮ್ರಪರ್ಣಿಗಳ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಕೇವಲ ದಾರಿಯನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ದಕ್ಷಿಣದೇಶದ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನೂ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರಸನ್ನಸಲಿಲಾಶಯಾ’ (ತಿಳಿನೀರಿನ ಮಡುಗಳುಳ್ಳದ್ದು) ಎಂಬ ಕಾವೇರಿಯ ವಿಶೇಷಣ ಅದರ ನಿರ್ಮಲತೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ; ‘ಗ್ರಾಹಜುಷ್ಟಾ’ (ಮೊಸಳೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದು) ಎಂಬುದು ತಾಮ್ರಪರ್ಣಿಯ ಭಯಂಕರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಹೀಗೆ ಎರಡು ನದಿಗಳ ಭೇದ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಪಾಂಡ್ಯರ ಚಿನ್ನದ, ಮುತ್ತು-ರತ್ನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಕವಾಟ ಆ ರಾಜ್ಯದ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಮುತ್ತುಗಳು ಸಮುದ್ರದಿಂದಲೇ ದೊರೆಯುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಅಯೋಮುಖಕ್ಕೆ ‘ಧಾತುಮಂಡಿತಃ’ (ಧಾತುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅದರ ಕಾವಿ ಮೊದಲಾದ ಖನಿಜಗಳ ಶೋಭೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಅಗಸ್ತ್ಯನನ್ನು ಮಲಯಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವವನೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪಡೆದ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯತೇಜಸ್ಸಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಋಷಿಸತ್ತಮಮ್’ (ಋಷಿಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮುನಿಗಳಲ್ಲಿ ಅವನ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. ದ್ವೀಪಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ತಾಮ್ರಪರ್ಣಿಯನ್ನು ದಾಟಿದ ಮೇಲೆಯೇ ಪಾಂಡ್ಯದೇಶ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಮಾರ್ಗದ ಕ್ರಮ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ನದಿಯನ್ನು ನಾರಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿಯೂ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಪ್ರಿಯತಮನ ರೂಪದಲ್ಲಿಯೂ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಈ ಸಮಾಸೋಕ್ತಿ ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಕಡೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ.
ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿದ, ವಿಚಿತ್ರವಾದ ತಪ್ಪಲುಗಳೂ ಮರಗಳೂ ಉಳ್ಳ, ಶೋಭಾಯಮಾನವಾದ ಪರ್ವತೋತ್ತಮ ಮಹೇಂದ್ರವನ್ನು ಅವರು ಕಾಣುವರು. ಚಿನ್ನಮಯವಾದ ಅದು ಮಹಾಸಾಗರದೊಳಕ್ಕೆ ಇಳಿದಿದೆ; ಅರಳಿದ ನಾನಾವಿಧ ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ; ದೇವರ್ಷಿಗಳು, ಯಕ್ಷಶ್ರೇಷ್ಠರು, ಅಪ್ಸರೆಯರು, ಸಿದ್ಧ-ಚಾರಣರ ಸಂಘಗಳು ಅದನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅದು ವಿಸ್ತಾರವಾದುದೂ ಅತಿ ಮನೋಹರವೂ ಆಗಿದೆ. ಸಾವಿರ ಕಣ್ಣುಗಳ ಇಂದ್ರನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರ್ವದಿನದಲ್ಲೂ ಅದಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾನೆ — ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಆ ಪರ್ವತದ ದೈವಿಕ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಆಚೆಯ ದಡದಲ್ಲಿ ನೂರು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರದ, ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಅಗಮ್ಯವಾದ, ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ದ್ವೀಪವಿದೆ; ಅದನ್ನು ಸುತ್ತಲೂ ಹುಡುಕಬೇಕು, ಅಲ್ಲಿ ಸರ್ವಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು. ಆ ದೇಶವೇ ವಧಾರ್ಹನಾದ ದುರಾತ್ಮನಾದ, ಸಾವಿರ ಕಣ್ಣುಗಳ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿ ರಾವಣನ ವಾಸಸ್ಥಾನ. ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಲಂಕೆಯ ಸುಳಿವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೂ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ಕವಿ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿಯೇ ಬಿಚ್ಚಿಡುತ್ತಾನೆ. ದಕ್ಷಿಣಸಮುದ್ರದ ನಡುವೆ ನೆರಳನ್ನು ಸೆಳೆದು ತಿನ್ನುವ ಅಂಗಾರಕೆ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಪ್ರಾಣಿಗಳ ನೆರಳನ್ನು ಸೆಳೆದು ಅವುಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ ಎಂಬುದು ಅವಳ ಭಯಂಕರತೆ. ಹೀಗೆ ಸಂಶಯಗಳನ್ನು ನಿಃಸಂಶಯಗೊಳಿಸಿ, ಸಂಶಯ ನೀಗಿದ ವಾನರರು ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ನರೇಂದ್ರನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು. ‘ನಷ್ಟಸಂಶಯಾಃ’ (ಸಂಶಯ ನೀಗಿದವರು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕವಿ ಅನ್ವೇಷಕನ ಮಾನಸಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೂ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಂಶಯದಿಂದ ಕೂಡಿದವನು ಯಾವುದನ್ನೂ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಕಾಣಲಾರ. ‘ವಧ್ಯಸ್ಯ’ (ವಧಾರ್ಹನಾದ) ಎಂಬ ಪದ ರಾವಣನ ಭವಿಷ್ಯ ನಿರ್ಣಯವಾದಂತೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ; ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಅವನ ಸ್ಥಾನ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೂ, ಅವನ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಅವನು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ಬಲ್ಲನು. ಮಹೇಂದ್ರದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದೆ ಅದೇ ಪರ್ವತದಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಲಂಘಿಸುವನು; ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಮುಂಬರುವ ಸುಂದರಕಾಂಡದ ಬೀಜವನ್ನು ಬಿತ್ತುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಗಸ್ತ್ಯೇನ ವಿನಿವೇಶಿತಃ’ (ಅಗಸ್ತ್ಯನಿಂದ ಇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಪರ್ವತದ ದೈವಿಕ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅಗಸ್ತ್ಯನು ವಿಂಧ್ಯವನ್ನೂ ನಿಯಂತ್ರಿಸಿದನು ಎಂಬುದು ಪುರಾಣಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದಂತೆ. ದ್ವೀಪಕ್ಕೆ ‘ಅಗಮ್ಯೋ ಮಾನುಷೈಃ’ (ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಅಗಮ್ಯ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅದರ ದುಷ್ಪ್ರಾಪ್ಯತೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಆದರೂ ವಾನರರನ್ನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಲು ಆದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲ. ಅಂಗಾರಕೆಯ ನೆರಳು ಹಿಡಿಯುವಿಕೆ ಸಮುದ್ರಮಾರ್ಗದ ಮೊದಲ ವಿಘ್ನ; ಅದು ಮತ್ತೆ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಸಿಂಹಿಕೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮರಳಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಸಿದ್ಧ-ಚಾರಣರ ಸಂಘಗಳು ಸೇವಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬುದರಿಂದ ಮಹೇಂದ್ರದ ಪಾವಿತ್ರ್ಯ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.
ಆ ದ್ವೀಪವನ್ನು ದಾಟಿದ ಮೇಲೆ ನೂರು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರದ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧ-ಚಾರಣರು ಸೇವಿಸುವ ಶೋಭಾಯಮಾನವಾದ ಪುಷ್ಪಿತಕವೆಂಬ ಬೆಟ್ಟವಿದೆ. ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರ ಕಿರಣಗಳಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಸಾಗರದ ನೀರನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವ ಅದು ತನ್ನ ವಿಶಾಲ ಶಿಖರಗಳಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನೇ ಗೀಚುತ್ತಿರುವಂತೆ ಬೆಳಗುತ್ತದೆ. ಅದರ ಒಂದು ಚಿನ್ನದ ಶಿಖರವನ್ನು ಸೂರ್ಯನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಬಿಳಿಯ ಬೆಳ್ಳಿಯ ಶಿಖರವನ್ನು ಚಂದ್ರನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಕೃತಘ್ನರೂ ಕ್ರೂರರೂ ನಾಸ್ತಿಕರೂ ಆ ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ಕಾಣಲಾರರು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ನೈತಿಕ ಉಪದೇಶ ಇದೇ — ದಿವ್ಯವಸ್ತು ಶುದ್ಧಚಿತ್ತರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಗೋಚರ. ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ವಾನರರು ಅದನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು. ಅದನ್ನು ದಾಟಿ ದುರ್ಗಮವಾದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಯೋಜನ ಹೋದರೆ ಸೂರ್ಯವಂತವೆಂಬ ಪರ್ವತ, ಅನಂತರ ಎಲ್ಲ ಬಯಕೆಗಳನ್ನು ಫಲವಾಗಿ ಕೊಡುವ, ಎಲ್ಲ ಕಾಲಗಳಲ್ಲೂ ಮನೋಹರವಾದ ಮರಗಳುಳ್ಳ ವೈದ್ಯುತವೆಂಬ ಪರ್ವತ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಗೆಡ್ಡೆಗಳನ್ನೂ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ ತಿಂದು, ಉತ್ತಮವಾದ ಜೇನನ್ನು ಕುಡಿದು ಮುಂದೆ ಹೋಗಬೇಕು — ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಆಯಾಸ ನೀಗುವ ಬಗ್ಗೆಯೂ ರಾಜನು ಚಿಂತಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ಅವನ ವಾತ್ಸಲ್ಯ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಕಣ್ಣಿಗೂ ಮನಸ್ಸಿಗೂ ಆನಂದ ಕೊಡುವ ಕುಂಜರವೆಂಬ ಪರ್ವತವಿದೆ. ಮೂವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಪುಷ್ಪಿತಕದ ಎರಡು ಶಿಖರಗಳು — ಒಂದು ಚಿನ್ನಮಯ, ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಸೇವಿತ; ಇನ್ನೊಂದು ಬೆಳ್ಳಿಮಯ, ಚಂದ್ರನಿಂದ ಸೇವಿತ — ಈ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಕವಿ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಗಳ ಶೋಭಾಭೇದವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೂರ್ಯವಂತ, ವೈದ್ಯುತ, ಕುಂಜರ ಎಂಬ ಮೂರು ಹೆಸರುಗಳೂ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ; ಅದರಿಂದ ಮಾರ್ಗದ ದಿವ್ಯತೆ ಉತ್ತರೋತ್ತರವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ‘ಹದಿನಾಲ್ಕು ಯೋಜನ ದುರ್ಗಮ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ’ ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯಾನಿರ್ದೇಶದಿಂದ ಕವಿ ದಾರಿಯ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಅಳೆಯುತ್ತಾನೆ. ವೈದ್ಯುತದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಬಯಕೆಗಳನ್ನು ಫಲಿಸುವ ಮರಗಳಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಸಾಧ್ಯ. ಜೇನುಪಾನದ ಉಲ್ಲೇಖ ವಾನರಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ತಕ್ಕುದು; ಅದು ಮುಂದೆ ಮಧುವನದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ.
ಕುಂಜರಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಅಗಸ್ತ್ಯಭವನವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಒಂದು ಯೋಜನ ಅಗಲದ, ಹತ್ತು ಯೋಜನ ಎತ್ತರದ, ನಾನಾರತ್ನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಚಿನ್ನದ ದಿವ್ಯ ಆಶ್ರಯವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿಯೇ ಸರ್ಪಗಳ ನೆಲೆಯಾದ ಭೋಗವತಿ ಎಂಬ ನಗರಿ ಇದೆ — ವಿಶಾಲವಾದ ಬೀದಿಗಳುಳ್ಳ, ದುರ್ಧರ್ಷವಾದ, ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ, ಹರಿತವಾದ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳ ಮಹಾವಿಷದ ಘೋರ ಸರ್ಪಗಳಿಂದ ಕಾಯಲ್ಪಟ್ಟ ನಗರಿ. ಅದರಲ್ಲಿ ಮಹಾಘೋರನಾದ ಸರ್ಪರಾಜ ವಾಸುಕಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟ ಮೇಲೆ ಆ ನಗರಿಯನ್ನೂ ಹುಡುಕಬೇಕು. ಅಲ್ಲಿ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಒಳಗಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಯಾವುವಿವೆಯೋ ಅವನ್ನೂ ನೋಡಬೇಕು — ಗುಪ್ತಸ್ಥಳಗಳೇ ಅಪಹರಿಸಿದವನ ಆಶ್ರಯಗಳಾಗುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಆಶಯ. ಆ ದೇಶವನ್ನು ದಾಟಿದ ಮೇಲೆ ಸರ್ವರತ್ನಮಯವಾದ ಶೋಭಾಯಮಾನ ಋಷಭವೆಂಬ ಮಹಾಪರ್ವತವಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಗೋಶೀರ್ಷಕ, ಪದ್ಮಕ, ಹರಿಶ್ಯಾಮ ಎಂಬ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ದಿವ್ಯ ಶ್ರೀಗಂಧ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಆ ಶ್ರೀಗಂಧವನ್ನು ಕಂಡರೂ ಎಂದಿಗೂ ಮುಟ್ಟಬಾರದು. ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ನಿಷೇಧಗಳ ಈ ಜೋಡಣೆಯನ್ನು ಕವಿ ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ — ದಿವ್ಯವಾದುದು ನೋಡತಕ್ಕದ್ದು, ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳತಕ್ಕದ್ದಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಸುಗ್ರೀವನು ಕೇವಲ ದಾರಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ದಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ವಿಘ್ನಗಳನ್ನೂ ನಿಷೇಧಗಳನ್ನೂ ಮೊದಲೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ವಾನರರು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಆಪತ್ತಿಗೆ ಸಿಲುಕುವುದಿಲ್ಲ. ಭೋಗವತಿಯ ವರ್ಣನೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಭಯಂಕರ — ವಿಶಾಲ ಬೀದಿಗಳು, ದುರ್ಧರ್ಷವಾದ ರಕ್ಷಣೆ, ಹರಿತ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳ ಮಹಾವಿಷದ ಸರ್ಪಗಳು, ಸ್ವತಃ ವಾಸುಕಿ. ಆದರೂ ಅಲ್ಲಿಯೂ ಅನ್ವೇಷಣೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ಆಜ್ಞೆ; ಅದರಿಂದ ಕಾರ್ಯದ ಗೌರವ ಭಯಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನದು ಎಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಋಷಭದ ಶ್ರೀಗಂಧ ಮತ್ತೆ ಲೋಭದ ಪರೀಕ್ಷೆ — ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಪ್ರಿಯವಾದುದೇ ನಿಷಿದ್ಧ. ಗೋಶೀರ್ಷಕ, ಪದ್ಮಕ, ಹರಿಶ್ಯಾಮ ಎಂದು ಶ್ರೀಗಂಧದ ಮೂರು ಭೇದಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅವುಗಳ ಕಾಂತಿ ಅಗ್ನಿಸಮಾನ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಗಸ್ತ್ಯಭವನದ ಪರಿಮಾಣವನ್ನೂ ಲೆಕ್ಕದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಒಂದು ಯೋಜನ ಅಗಲ, ಹತ್ತು ಯೋಜನ ಎತ್ತರ. ವಿಶ್ವಕರ್ಮನ ನಿರ್ಮಾಣ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅದರ ದಿವ್ಯತೆ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.
ರೋಹಿತರೆಂಬ ಘೋರ ಗಂಧರ್ವರು ಆ ಶ್ರೀಗಂಧದ ವನವನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯಸಮಾನ ಕಾಂತಿಯ ಐವರು ಗಂಧರ್ವಪತಿಗಳು — ಶೈಲೂಷ, ಗ್ರಾಮಣಿ, ಶಿಕ್ಷ, ಶುಕ, ಬಭ್ರು — ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅದು ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ಅಗ್ನಿಗಳಂತಹ ದೇಹವುಳ್ಳ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಿಗಳ ನಿವಾಸ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಭೂಮಿಯ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಗೆದ್ದ ಆ ದುರ್ಧರ್ಷರು ನೆಲೆಸಿದ್ದಾರೆ. ಅದರಾಚೆ ಅತಿ ಭೀಕರವಾದ ಪಿತೃಲೋಕವಿದೆ; ಅದು ವಾನರರು ಹೋಗತಕ್ಕದ್ದಲ್ಲ; ದಟ್ಟ ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಅದುವೇ ಯಮನ ರಾಜಧಾನಿ. ವೀರರಾದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಶೋಧಿಸಲೂ ಹೋಗಲೂ ಸಾಧ್ಯ; ಇದರಾಚೆ ಗಮನಶೀಲರಿಗೆ ಗತಿಯಿಲ್ಲ. ನಲವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಭೌಗೋಳಿಕ ಸೀಮೆಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಜೀವಲೋಕದ ಅಂತ್ಯವೇ ಅನ್ವೇಷಣೆಯ ಅಂತ್ಯವೂ ಹೌದು. ಈ ಸೀಮೆ ಕೇವಲ ಭಯದಿಂದಲ್ಲ, ಧರ್ಮದಿಂದಲೂ — ಪಿತೃಲೋಕಕ್ಕೆ ಜೀವಂತರ ಪ್ರವೇಶ ವಿಹಿತವಲ್ಲ. ‘ಸ್ವರ್ಗಜಿತಃ’ (ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಗೆದ್ದವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆ ಗಂಧರ್ವರು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಗೆದ್ದವರು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಐವರು ಗಂಧರ್ವಪತಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಅವರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ.
ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡಿ, ಕಾಣುವ ಇತರ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ, ವೈದೇಹಿಯ ಗತಿಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ವಾನರರು ಹಿಂದಿರುಗಬೇಕು. ತಿಂಗಳು ತುಂಬುವ ಮೊದಲೇ ಹಿಂದಿರುಗಿ ‘ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುವವನು ನನಗೆ ಸಮಾನವಾದ ವೈಭವವನ್ನು ಪಡೆದು ಭೋಗಗಳೊಡನೆ ಸುಖವಾಗಿ ವಿಹರಿಸುವನು. ಅವನಿಗಿಂತ ಪ್ರಿಯನು ನನಗೆ ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ; ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿದ್ದರೂ ಅವನು ನನ್ನ ಬಂಧುವಾಗುವನು — ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ಕ್ಷಮೆಯ ಆಶ್ವಾಸನೆಯನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಅಮಿತಬಲ-ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ನೀವು ವಿಪುಲಗುಣಗಳುಳ್ಳ ಕುಲಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವರು; ರಾಜಪುತ್ರಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಪಡೆಯುವಿರೋ ಹಾಗೆ ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪುರುಷಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿ. ಇಲ್ಲಿ ಭಯದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಬಹುಮಾನದ ಮಾತನ್ನು ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ — ರಾಜನು ದಂಡದಿಂದಲ್ಲ, ಪ್ರೀತಿಯಿಂದಲೇ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕುಲದ ಮತ್ತು ಗುಣದ ಸ್ಮರಣೆ ಕ್ಷತ್ರಿಯನೀತಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾದುದು; ಅದರಿಂದ ವಾನರರು ತಮ್ಮ ಗೌರವವನ್ನು ನೆನೆದು ಉತ್ಸಾಹ ಪಡೆಯುವರು. ‘ಪುರುಷಾರ್ಥಮಾರಭಧ್ವಮ್’ (ಪುರುಷಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿ) ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ಪದವೇ ಸರ್ಗದ ಸಾರ — ಫಲ ದೈವಾಧೀನ, ಆರಂಭವಾದರೋ ಪುರುಷಾಧೀನ. ತಿಂಗಳ ಅವಧಿಯ ನಿರ್ದೇಶ ಮುಂದೆ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಉದ್ವೇಗವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವುದು, ಏಕೆಂದರೆ ದಕ್ಷಿಣದ ತಂಡವೇ ಕಾಲವನ್ನು ಮೀರುವುದು.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः॥ ४१॥