॥वाल्मीकिरामायणम् ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ · 42ನೇ ಸರ್ಗ

ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಪಶ್ಚಿಮದಿಕ್ಕಿಗೆ ವಾನರರನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವುದು

ಸುಷೇಣನ ಆಹ್ವಾನ, ಋಷಿಪುತ್ರರನ್ನು ಪಶ್ಚಿಮದಿಕ್ಕಿಗೆ ನಿಯೋಜಿಸುವುದು, ಸೌರಾಷ್ಟ್ರ-ಪಾರಿಯಾತ್ರ-ಚಕ್ರವಂತ-ವರಾಹ-ಮೇರು ಪರ್ವತಗಳ ವರ್ಣನೆ, ಅಸ್ತಪರ್ವತ, ಒಂದು ತಿಂಗಳ ಅವಧಿ, ವಾನರರ ಪ್ರಯಾಣ

ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿಗೆ ವಾನರರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಸುಗ್ರೀವನು ಮೋಡದಂತಿರುವ ಸುಷೇಣನೆಂಬ ವಾನರನನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ತಾರೆಯ ತಂದೆ, ರಾಜನ ಮಾವ, ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜನು ತಾನೇ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಕೈಮುಗಿದು ಮಾತನಾಡಿದನು — ರಾಜನಾಗಿದ್ದರೂ ಹಿರಿಯರ ಮುಂದೆ ನಮ್ರನಾಗಿರುವುದೇ ಸುಗ್ರೀವನ ವಿನಯದ ಲಕ್ಷಣ. ಅವನೊಡನೆ ಮಹರ್ಷಿಪುತ್ರನಾದ ಮಾರೀಚನನ್ನೂ, ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಮಹಾಕಪಿಯನ್ನೂ — ಮಹೇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನ ಕಾಂತಿಯ, ಶೂರರಾದ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ, ಬುದ್ಧಿ-ಪರಾಕ್ರಮಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ವೈನತೇಯನಿಗೆ ಸಮಾನ ಕಾಂತಿಯವನನ್ನೂ — ನಿಯೋಜಿಸಲಾಯಿತು; ಮರೀಚಿಯ ಪುತ್ರರಾದ ಮಾರೀಚರು, ಅರ್ಚಿರ್ಮಾಲ್ಯರು ಎಂಬ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳು, ಋಷಿಪುತ್ರರು — ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಪಶ್ಚಿಮದಿಕ್ಕನ್ನು ಆದೇಶಿಸಲಾಯಿತು. ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಎರಡು ಲಕ್ಷ ಕಪಿಗಳೊಡನೆ ಅವರನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ಹೆಸರುಗಳು ಋಷಿವಂಶಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದವು; ಅದರಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮದಿಕ್ಕಿನ ತಂಡ ತಪೋಬಲದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತ. ಮಾವನನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸುವಾಗ ಸುಗ್ರೀವನು ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಸಹಾಯ ಮಾಡು’ ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ ಅಷ್ಟೆ. ‘ಮೇಘಸಂಕಾಶಮ್’ (ಮೋಡದಂತಿರುವವನನ್ನು) ಎಂಬ ಸುಷೇಣನ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ಬಣ್ಣ, ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಎರಡನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ತಾರೆಯ ತಂದೆಯಾದ್ದರಿಂದ ಅವನು ವಾಲಿಗೂ ಮಾವನಾಗಿದ್ದನು; ವಾಲಿವಧೆಯ ಅನಂತರ ತಾರೆ ಸುಗ್ರೀವನ ಮಹಿಷಿಯಾದಳು, ಆದ್ದರಿಂದ ಸಂಬಂಧ ಕಡಿಯದೆ ಮುಂದುವರಿಯಿತು. ರಾಜನು ತಾನೇ ಹೋಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಅಧಿಕಾರವು ಸಂಬಂಧವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮರೀಚಿಪುತ್ರರ ಮತ್ತು ಅರ್ಚಿರ್ಮಾಲ್ಯರ ಎಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿತೇಜಸ್ಸಿನ ಸ್ಪರ್ಶ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ‘ಅರ್ಚಿಸ್’ ಎಂಬುದು ಜ್ವಾಲೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಪದ. ಎರಡು ಲಕ್ಷ ಕಪಿಗಳು ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ದಕ್ಷಿಣದ ತಂಡಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು; ಅದರಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮದಿಕ್ಕಿನ ವಿಸ್ತಾರ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮದಿಕ್ಕು ಹಿಂದಿನಿಂದಲೂ ವಾರುಣಿ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ರಕ್ಷಕ ವರುಣ; ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಅದನ್ನೇ ‘ವರುಣಾಭಿಗುಪ್ತಾ’ (ವರುಣನಿಂದ ರಕ್ಷಿತ) ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ಸುಷೇಣನ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ನೀವು ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಹುಡುಕಿರಿ’ ಎಂದು ಆದೇಶಿಸಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಪಶ್ಚಿಮದಿಕ್ಕಿನ ದೇಶಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಬಾಹ್ಲೀಕರೊಡನೆ ಸೌರಾಷ್ಟ್ರರು, ಚಂದ್ರಚಿತ್ರರು, ಸಮೃದ್ಧವೂ ರಮಣೀಯವೂ ಆದ ಜನಪದಗಳು, ವಿಶಾಲವಾದ ನಗರಗಳು. ಪುನ್ನಾಗಗಳಿಂದ ದಟ್ಟವಾದ, ಬಕುಳ-ಉದ್ದಾಲಕ ಮರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕುಕ್ಷಿಯನ್ನೂ, ಕೇದಗೆಯ ಪೊದೆಗಳನ್ನೂ ಹುಡುಕುವಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಹರಿಯುವ ತಣ್ಣೀರಿನ ಮಂಗಳಕರ ನದಿಗಳನ್ನೂ, ತಪಸ್ವಿಗಳ ಅರಣ್ಯಗಳನ್ನೂ, ದುರ್ಗಮ ಕಾಡುಗಳ ಬೆಟ್ಟಗಳನ್ನೂ ನೋಡಬೇಕು. ಅಲ್ಲಿ ಬಹುತೇಕ ಮರುಭೂಮಿಯಂತಿರುವ ನೆಲಗಳೂ ಅತ್ಯುನ್ನತವಾದ ತಣ್ಣನೆಯ ಬಂಡೆಗಳೂ ಇವೆ — ಇದರಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮದೇಶದ ಮರುಭೂಮಿಯ ಸ್ವಭಾವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಬೆಟ್ಟಗಳ ಜಾಲದಿಂದ ಆವೃತವಾದ ದುರ್ಗಮ ಪಶ್ಚಿಮದಿಕ್ಕನ್ನು ಹುಡುಕಿ ಅನಂತರ ಅವರು ಪಶ್ಚಿಮಸಮುದ್ರವನ್ನು ನೋಡಬೇಕು. ತಿಮಿಂಗಿಲ-ಮೊಸಳೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ನೀರಿನ ಆ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ತಲುಪಿ ಅವರು ನೋಡುವರು. ಮರಗಳ ಹೆಸರುಗಳು — ಪುನ್ನಾಗ, ಬಕುಳ, ಉದ್ದಾಲಕ, ಕೇದಗೆ — ಪಶ್ಚಿಮತೀರದ ವನಸ್ಪತಿವಿಶೇಷವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ; ಕವಿ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಮರಗಳಿಂದಲೇ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಾಹ್ಲೀಕರು, ಚಂದ್ರಚಿತ್ರರು ವಾಯವ್ಯದೇಶವಾಸಿಗಳು; ಸೌರಾಷ್ಟ್ರವಾದರೋ ಸಮುದ್ರತೀರದ ದೇಶ. ‘ಸ್ಫೀತಾ ಜನಪದಾಃ’ (ಸಮೃದ್ಧ ಜನಪದಗಳು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವುಗಳ ಸಮೃದ್ಧಿಯೂ, ‘ವಿಪುಲಾನಿ ಪುರಾಣಿ’ (ವಿಶಾಲ ನಗರಗಳು) ಎಂಬುದರಿಂದ ನಗರಗಳ ಮಹತ್ತ್ವವೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ‘ಪ್ರತ್ಯಕ್ಸ್ರೋತೋವಹಾಃ’ (ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಹರಿಯುವವು) ಎಂಬ ಪದ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಾರ್ಮಿಕ — ಪಶ್ಚಿಮವಾಹಿನಿ ನದಿಗಳು ಪೂರ್ವವಾಹಿನಿಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನ ಎಂಬುದು ಭಾರತೀಯ ಭೂಗೋಳಪರಂಪರೆ. ತಪಸ್ವಿಗಳ ಅರಣ್ಯಗಳ ಉಲ್ಲೇಖದಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಮಗಳಿರುವುದು ಸೂಚಿತ; ಅಲ್ಲಿ ವಾನರರು ಸುದ್ದಿ ಕೇಳಬಹುದು. ಬಹುತೇಕ ಮರುಭೂಮಿಯಂತಿರುವ ನೆಲಗಳು, ಅತ್ಯುನ್ನತ ತಣ್ಣನೆಯ ಬಂಡೆಗಳು — ಈ ವರ್ಣನೆ ಪಶ್ಚಿಮಭಾರತದ ಮರುಭೂಮಿಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ಬೆಟ್ಟಗಳ ಜಾಲದಿಂದ ಆವೃತವಾದ, ದುರ್ಗಮವಾದ ದಿಕ್ಕು ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಮಾರ್ಗದ ಕಷ್ಟ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರದರ್ಶನವೇ ಆ ದಿಕ್ಕಿನ ಪರ್ಯವಸಾನ. ಕುಕ್ಷಿ ಎಂಬುದು ಒಂದು ದೇಶದ ಹೆಸರು, ಅದು ಪುನ್ನಾಗ ಮರಗಳಿಂದ ದಟ್ಟವಾಗಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಬಕುಳ-ಉದ್ದಾಲಕ ಮರಗಳ ದಟ್ಟಣೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಮರಗಳ ಹೆಸರುಗಳಿಂದಲೇ ದೇಶದ ಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿದೆ.

ಕೇದಗೆಯ ಪೊದೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ತಮಾಲದ ದಟ್ಟಡವಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ತೆಂಗಿನ ತೋಪುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕಪಿಗಳು ವಿಹರಿಸುವರು. ಅಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನೂ ರಾವಣನ ನೆಲೆಯನ್ನೂ ಹುಡುಕಬೇಕು; ಕಡಲತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಶೋಧಿಸಬೇಕು. ರಮಣೀಯವಾದ ಮುರವೀಪಟ್ಟಣ, ಜಟಾಪುರ, ಅವಂತಿ, ಅಂಗಲೇಪಾ, ಹಾಗೆಯೇ ಅಲಕ್ಷಿತವನ, ವಿಶಾಲವಾದ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು, ಪಟ್ಟಣಗಳು — ಇವನ್ನೆಲ್ಲ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ನೋಡಬೇಕು. ಸಿಂಧುನದಿ ಮತ್ತು ಸಾಗರದ ಸಂಗಮದಲ್ಲಿ ನೂರು ಶಿಖರಗಳ, ಮಹಾವೃಕ್ಷಗಳ ಸೋಮಗಿರಿ ಎಂಬ ಮಹಾಪರ್ವತವಿದೆ. ಅದರ ರಮಣೀಯ ತಪ್ಪಲುಗಳಲ್ಲಿ ರೆಕ್ಕೆಗಳುಳ್ಳ ಸಿಂಹಗಳು ನೆಲೆಸಿವೆ; ಅವು ತಿಮಿಂಗಿಲಗಳನ್ನೂ ಮೀನುಗಳನ್ನೂ ಆನೆಗಳನ್ನೂ ಗೂಡುಗಳಿಗೆ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತವೆ — ಸಿಂಹಗಳು ಪಕ್ಷಿಗಳಂತೆ ಗೂಡುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಈ ಅದ್ಭುತ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಕವಿ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ಸಿಂಹಗಳ ಗೂಡುಗಳನ್ನೂ, ಬೆಟ್ಟದ ಶಿಖರಗಳಲ್ಲಿರುವ, ದರ್ಪಿಷ್ಠವಾದ, ತೃಪ್ತವಾದ, ಮೋಡದಂತೆ ಘೀಳಿಡುವ ಆನೆಗಳನ್ನೂ ನೋಡಬೇಕು; ಅವು ಆ ವಿಶಾಲವಾದ ಜಲಪೂರ್ಣ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅಲೆಯುತ್ತವೆ. ಅದರ ಶಿಖರ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಮುಟ್ಟುವಂಥದ್ದು, ಚಿನ್ನಮಯವಾದುದು, ವಿಚಿತ್ರ ವೃಕ್ಷಗಳುಳ್ಳದ್ದು. ಸಿಂಧು-ಸಮುದ್ರ ಸಂಗಮದ ನಿರ್ದೇಶದಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮದ ಸೀಮೆ ಭೌಗೋಳಿಕವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಕಪಯೋ ವಿಹರಿಷ್ಯಂತಿ’ (ಕಪಿಗಳು ವಿಹರಿಸುವರು) ಎಂಬ ಭವಿಷ್ಯತ್ಕಾಲದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ಅವರ ಸುಖವನ್ನೂ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕಾರ್ಯ ಕಠಿಣ, ಮಾರ್ಗವಾದರೋ ರಮಣೀಯ. ತೆಂಗಿನ ತೋಪುಗಳು ಪಶ್ಚಿಮತೀರದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಚಿಹ್ನೆ. ‘ವೇಲಾತಲನಿವಿಷ್ಟೇಷು’ (ಕಡಲತೀರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸಮುದ್ರತೀರದ ಪರ್ವತಗಳು ನಿರ್ದೇಶಿತವಾಗಿವೆ. ಮುರವೀಪಟ್ಟಣ, ಜಟಾಪುರ, ಅಂಗಲೇಪಾ ಎಂಬ ನಗರನಾಮಗಳು ಆ ಕಾಲದ ಅಥವಾ ಅನಂತರದ ಭೂಗೋಳಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಅಲಕ್ಷಿತಂ ವನಮ್’ (ಕಾಣದ ವನ) ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ಅದರ ಗೂಢತೆ ಸೂಚಿತ; ಅಲ್ಲಿ ಅಪಹರಿಸಿದವನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಅಡಗಬಹುದು. ಸೋಮಗಿರಿಗೆ ‘ನೂರು ಶಿಖರಗಳದ್ದು, ಮಹಾವೃಕ್ಷಗಳದ್ದು’ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು. ಸಿಂಹಗಳಿಗೆ ರೆಕ್ಕೆಗಳಿರುವುದೂ ತಿಮಿಂಗಿಲ-ಮೀನು-ಆನೆಗಳನ್ನು ಗೂಡಿಗೆ ಒಯ್ಯುವುದೂ ಅತಿಪ್ರಾಕೃತದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ; ಆದರೂ ಕವಿ ಅದನ್ನು ದಾಖಲಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಸೋಮಗಿರಿ ದಿವ್ಯಪ್ರದೇಶ. ಆನೆಗಳ ಘೀಳು ಮೋಡದ ಗರ್ಜನೆಗೆ ಸಮಾನ ಎಂಬುದನ್ನು ‘ತೋಯದಸ್ವನನಿಃಸ್ವನಾಃ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಶಿಖರವು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಮುಟ್ಟುವುದೂ ಚಿನ್ನಮಯವಾಗಿರುವುದೂ ಅದರ ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನೇ ಮತ್ತೆ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತವೆ. ‘ತತ್ರ ಸೀತಾಂ ಚ ಮಾರ್ಗಧ್ವಂ ನಿಲಯಂ ರಾವಣಸ್ಯ ಚ’ (ಅಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನೂ ರಾವಣನ ನೆಲೆಯನ್ನೂ ಹುಡುಕಿರಿ) ಎಂದು ಇವೆರಡನ್ನೂ ಯಾವಾಗಲೂ ಒಟ್ಟಿಗೇ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾವಣನಿರುವಲ್ಲೇ ಸೀತೆ ಎಂಬುದು ರಾಜನ ನಿಶ್ಚಯ.

ಇಚ್ಛಾರೂಪಧಾರಿಗಳಾದ ಕಪಿಗಳು ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಬೇಗನೆ ಶೋಧಿಸಬೇಕು. ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿರುವ, ನೂರು ಯೋಜನಗಳ, ನೋಡಲು ಕಷ್ಟವಾದ, ಚಿನ್ನಮಯವಾದ ಪಾರಿಯಾತ್ರದ ಶಿಖರವನ್ನು ತಲುಪಿ ಅವರು ನೋಡುವರು. ಅಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಘೋರರಾದ, ಇಚ್ಛಾರೂಪಧಾರಿಗಳಾದ, ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕು ಕೋಟಿ ಗಂಧರ್ವರು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯಂತೆ ಕಾಣುವ ಅವರು ಸುತ್ತಲೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ನಿಂತಿರುತ್ತಾರೆ. ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ವಾನರರೂ ಅವರ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಹೋಗಬಾರದು; ಆ ದೇಶದಿಂದ ಒಂದು ಹಣ್ಣನ್ನೂ ವಾನರರು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಾರದು. ಆ ವೀರರು ದುರಾಸದರು, ಸತ್ತ್ವಶಾಲಿಗಳು, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳು, ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳು; ಅವರು ಹಣ್ಣು-ಗೆಡ್ಡೆಗಳನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಾರೆ. ಆದರೂ ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಬೇಕು, ಜಾನಕಿಯನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು; ಕಪಿಸಹಜ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಹಿಡಿತದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ನಡೆಯುವವರಿಗೆ ಅವರಿಂದ ಯಾವ ಭಯವೂ ಇಲ್ಲ. ‘ಕಪಿತ್ವಮನುವರ್ತತಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ಚಪಲತೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವಂತೆ ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಾನರರು ಸ್ವಭಾವಸಿದ್ಧವಾದ ಲೋಲುಪತೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಗಂಧರ್ವರು ಕೋಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ನೀತಿ ಬಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಎಂಬ ಶಿಕ್ಷಣ. ‘ಕಾಮರೂಪಿಣಃ’ (ಇಚ್ಛಾರೂಪಧಾರಿಗಳು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ವಾನರರಿಗೂ ಗಂಧರ್ವರಿಗೂ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಸಮಾನತೆ ಸೂಚಿತ; ಆದರೂ ಗಂಧರ್ವರು ಹೆಚ್ಚು ಬಲಶಾಲಿಗಳೆಂದು ರಾಜನು ಬಲ್ಲನು. ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕು ಕೋಟಿ ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ಭಯದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಅಳೆಯಲಾಗಿದೆ. ‘ನಾದೇಯಂ ಫಲಂ ಕಿಂಚಿತ್’ (ಒಂದು ಹಣ್ಣನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಾರದು) ಎಂಬ ನಿಷೇಧ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಾನರರಿಗೆ ತಕ್ಕುದು, ಏಕೆಂದರೆ ಹಣ್ಣು ಕೀಳುವುದು ಅವರ ಸ್ವಭಾವ. ದುರಾಸದರು, ಸತ್ತ್ವಶಾಲಿಗಳು, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳು ಎಂಬ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಗಂಧರ್ವರ ದುರ್ಜಯತ್ವ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ‘ತತ್ರ ಯತ್ನಃ ಕರ್ತವ್ಯಃ’ (ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಬೇಕು) ಎಂಬ ಆಜ್ಞೆ ಸಡಿಲವಲ್ಲ — ಭಯವಿದೆ, ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಬಿಡಬಾರದು. ಪಾರಿಯಾತ್ರವು ಪಶ್ಚಿಮಭಾರತದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪರ್ವತ; ಅದರ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಚಾಚಿದ ಚಿನ್ನದ ಶಿಖರ ಕವಿಕಲ್ಪನೆ. ‘ನ ಹಿ ತೇಭ್ಯೋ ಭಯಂ ಕಿಂಚಿತ್’ (ಅವರಿಂದ ಯಾವ ಭಯವೂ ಇಲ್ಲ) ಎಂಬ ಆಶ್ವಾಸನೆಯನ್ನೂ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ, ಇದರಿಂದ ವಾನರರು ಭಯದಿಂದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಭಯ ಮತ್ತು ನಿಷೇಧಗಳ ಸಮತೋಲನ ರಾಜನ ನೈಪುಣ್ಯ.

ಅಲ್ಲಿ ವೈಡೂರ್ಯದ ಬಣ್ಣದ, ವಜ್ರದ ಆಕಾರದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ, ನಾನಾ ಮರ-ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ವಜ್ರವೆಂಬ ಮಹಾಪರ್ವತವಿದೆ; ಶೋಭಾಯಮಾನವಾಗಿ ಎದ್ದುನಿಂತ ಅದು ನೂರು ಯೋಜನ ಸಮವಾಗಿ ಚಾಚಿದೆ. ಅಲ್ಲಿಯ ಗುಹೆಗಳನ್ನು ವಾನರರು ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಶೋಧಿಸಬೇಕು. ಸಮುದ್ರದ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಚಕ್ರವಂತವೆಂಬ ಪರ್ವತವಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ಸಾವಿರ ಅರೆಗಳ ಚಕ್ರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ಅಲ್ಲಿಯೇ ಪುರುಷೋತ್ತಮನು ಪಂಚಜನನನ್ನೂ ಹಯಗ್ರೀವನೆಂಬ ದಾನವನನ್ನೂ ಕೊಂದು ಚಕ್ರವನ್ನೂ ಶಂಖವನ್ನೂ ತಂದನು — ಈ ವೈಷ್ಣವ ಕಥೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಸ್ಥಳದ ಮಹಿಮೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಅದರ ರಮಣೀಯ ತಪ್ಪಲುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವಿಶಾಲ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆ ರಾವಣನನ್ನು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಹುಡುಕಬೇಕು. ಅನಂತರ ಅರವತ್ನಾಲ್ಕು ಯೋಜನ ಹೋದರೆ ಚಿನ್ನದ ಶಿಖರಗಳುಳ್ಳ ಅತಿದೊಡ್ಡ ವರಾಹವೆಂಬ ಪರ್ವತ ಅಗಾಧವಾದ ವರುಣಾಲಯದಲ್ಲಿ (ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ) ಇದೆ. ಸ್ಥಳಗಳ ಕ್ರಮದಿಂದ ಕವಿ ವಾನರರ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಒಂದು ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಇನ್ನೊಂದು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಒಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ವಜ್ರಗಿರಿಗೆ ಆ ಹೆಸರು ಅದರ ಕಾಠಿಣ್ಯದಿಂದ; ವೈಡೂರ್ಯದ ಬಣ್ಣ ಅದರ ಶೋಭೆ; ‘ವಜ್ರಸಂಸ್ಥಾನಸಂಸ್ಥಿತಃ’ (ವಜ್ರದ ಆಕಾರದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವುದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅದರ ಆಕಾರವೂ ವಜ್ರಸದೃಶ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಯೋಜನಾನಾಂ ಶತಂ ಸಮಮ್’ (ಸಮವಾಗಿ ನೂರು ಯೋಜನ) ಎಂಬುದು ಪರಿಮಾಣನಿರ್ದೇಶ. ಗುಹೆಗಳ ಶೋಧನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಯತ್ನೇನ’ (ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದ ಉಚಿತ, ಏಕೆಂದರೆ ಗುಹೆಗಳೇ ಅಡಗಿದವನ ಸ್ಥಾನ. ಸಾವಿರ ಅರೆಗಳ ಚಕ್ರ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನ ಶಿಲ್ಪ. ಪಂಚಜನ, ಹಯಗ್ರೀವರ ವಧೆ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪುರಾಣಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕರ್ಮ — ಅದರಿಂದ ಶಂಖ-ಚಕ್ರಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಭೂಗೋಳವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಪುರಾಣಕಥೆಗಳನ್ನೂ ಹೆಣೆಯುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಮಾರ್ಗವು ಕೇವಲ ನೆಲವಲ್ಲ, ಸ್ಮೃತಿಕ್ಷೇತ್ರವೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ವರಾಹಪರ್ವತದ ಚಿನ್ನದ ಶಿಖರಗಳೂ ಅಗಾಧ ವರುಣಾಲಯದಲ್ಲಿ ಅದರ ಸ್ಥಿತಿಯೂ ಅದರ ಅದ್ಭುತತೆಯನ್ನು ತರುತ್ತವೆ. ‘ಸಮುದ್ರದ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ’ ಎಂಬ ಸ್ಥಾನನಿರ್ದೇಶ ಸಮುದ್ರದ ವಿಭಾಗವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತದೆ; ಇದು ಪ್ರಾಚೀನ ಭೂಗೋಳದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ.

ವರಾಹಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನಮಯವಾದ ಪ್ರಾಗ್ಜ್ಯೋತಿಷವೆಂಬ ನಗರವಿದೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ನರಕನೆಂಬ ದುಷ್ಟಾತ್ಮನಾದ ದಾನವನು ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅದರ ರಮಣೀಯ ತಪ್ಪಲುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವಿಶಾಲ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ರಾವಣನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹುಡುಕಬೇಕು — ಈ ಸಾಲು ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಬಾರಿ ಮರುಕಳಿಸುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಅನ್ವೇಷಣೆಯ ನಿರಂತರತೆ ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ಪರ್ವತರಾಜನನ್ನು ದಾಟಿದ ಮೇಲೆ ಚಿನ್ನದ ಕಣಿವೆಗಳುಳ್ಳ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಸುವರ್ಣಮಯವಾದ, ಧಾರೆಗಳಿಂದಲೂ ಝರಿಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಪರ್ವತವಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಆನೆಗಳು, ಹಂದಿಗಳು, ಸಿಂಹಗಳು, ಹುಲಿಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸತತವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತವೆ, ಆ ಶಬ್ದದಿಂದ ತಾವೇ ದರ್ಪಿಷ್ಠವಾಗುತ್ತವೆ. ಅಲ್ಲಿ ಹಸಿರು ಕುದುರೆಗಳುಳ್ಳ, ಶ್ರೀಮಂತನಾದ, ಪಾಕನನ್ನು ಶಿಕ್ಷಿಸಿದ ಮಹೇಂದ್ರನು ದೇವತೆಗಳಿಂದ ರಾಜನಾಗಿ ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾದನು; ಅದೇ ಮೇಘವೆಂಬ ಪರ್ವತ. ಅದನ್ನು ದಾಟಿ ಮಹೇಂದ್ರನು ಪಾಲಿಸುವ ಪರ್ವತರಾಜನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅವರು ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಚಿನ್ನದ ಬೆಟ್ಟಗಳನ್ನು ತಲುಪುವರು; ಅವು ಬಾಲಸೂರ್ಯನ ಬಣ್ಣದವು, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹೊಳೆಯುವಂಥವು, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದ ಮರಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವಂಥವು. ಇಂದ್ರನ ಅಭಿಷೇಕಸ್ಥಾನ ಎಂಬ ಈ ಪರ್ವತಮಹಿಮೆಗೆ ಪೌರಾಣಿಕ ಮೂಲ ಬೇಕು. ನರಕನೆಂಬ ದಾನವನು ಪ್ರಾಗ್ಜ್ಯೋತಿಷದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಮಹಾಭಾರತ-ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಪ್ರಾಗ್ಜ್ಯೋತಿಷ ಎಂಬುದು ಪೂರ್ವದೇಶದ ಹೆಸರು, ಆದರೂ ಇಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಇದು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ಭೂಗೋಳಕ್ರಮದ ವೈಚಿತ್ರ್ಯ. ‘ರಾವಣಃ ಸಹ ವೈದೇಹ್ಯಾ ಮಾರ್ಗಿತವ್ಯಸ್ತತಸ್ತತಃ’ (ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆ ರಾವಣನನ್ನು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಹುಡುಕಬೇಕು) ಎಂಬ ಸಾಲಿನ ಮೂರು ಬಾರಿಯ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ಜ್ಞಾಪಕಪದದಂತೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಕೇಳುಗನು ಅನ್ವೇಷಣೆಯ ಏಕೈಕ ಗುರಿಯನ್ನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಕಾಂಚನಾಂತರದರ್ಶನಃ’ (ಒಳಗೆ ಚಿನ್ನ ಕಾಣುವಂಥದ್ದು) ಎಂಬುದು ಪರ್ವತದ ಕಣಿವೆಗಳು ಸುವರ್ಣಮಯ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆನೆ, ಹಂದಿ, ಸಿಂಹ, ಹುಲಿಗಳು ತಮ್ಮ ಗರ್ಜನೆಯಿಂದ ತಾವೇ ದರ್ಪಿಷ್ಠವಾಗುತ್ತವೆ — ಈ ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ದೃಷ್ಟಿ ಕವಿಯ ವಿಶೇಷ. ಮೇಘಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನ ಅಭಿಷೇಕ ಎಂಬುದು ಅದರ ರಾಜಪರ್ವತತ್ವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಚಿನ್ನದ ಬೆಟ್ಟಗಳು ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ಮೇರುವಿನ ಪರಿವಾರವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮೇರುವು ಅವುಗಳ ನಡುವೆ ರಾಜ. ‘ಧಾರಾಪ್ರಸ್ರವಣಾಯುತಃ’ (ಧಾರೆ-ಝರಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಝರಿಗಳಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಅದರ ರಮಣೀಯತೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಚಿನ್ನದ ಬೆಟ್ಟಗಳ ಬಣ್ಣವನ್ನು ‘ತರುಣಾದಿತ್ಯವರ್ಣಾನಿ’ (ಬಾಲಸೂರ್ಯನ ಬಣ್ಣದವು) ಎಂದು ಮುಂಜಾನೆಯ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಅವುಗಳ ನಡುವೆ ಮೇರುವೆಂಬ ಉತ್ತಮ ಪರ್ವತ ರಾಜನಂತೆ ನಿಂತಿದೆ; ಹಿಂದೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಸೂರ್ಯನು ಅದಕ್ಕೆ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಸೂರ್ಯನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಪರ್ವತರಾಜನೇ, ನಿನ್ನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವುದೆಲ್ಲವೂ ನನ್ನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ಹಗಲೂ ರಾತ್ರಿಯೂ ಚಿನ್ನಮಯವಾಗುವುದು; ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ದೇವ-ಗಂಧರ್ವ-ದಾನವರು ನನ್ನ ಭಕ್ತರಾಗಿ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಚಿನ್ನದ ಹೊಳಪಿನವರಾಗುವರು.’ ವಿಶ್ವೇದೇವರು, ವಸುಗಳು, ಮರುತ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿಗಳು ಪಶ್ಚಿಮಸಂಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮಪರ್ವತವಾದ ಮೇರುವಿಗೆ ಬಂದು ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಉಪಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅವರಿಂದ ಪೂಜಿತನಾದ ಸೂರ್ಯನು ಸಕಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿ ಅಸ್ತಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಸೂರ್ಯನು ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಯೋಜನಗಳನ್ನು ಅರ್ಧ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲೇ ಕ್ರಮಿಸಿ ಆ ಶಿಲೋಚ್ಚಯವನ್ನು (ಬೆಟ್ಟವನ್ನು) ತಲುಪುತ್ತಾನೆ. ಅದರ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಅರಮನೆಗಳ ಸಮೂಹದಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದ, ನಾನಾ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ವಿಚಿತ್ರ ಮರಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಮಹತ್ತಾದ ದಿವ್ಯಭವನವಿದೆ — ಅದೇ ಪಾಶಹಸ್ತನಾದ ಮಹಾತ್ಮ ವರುಣನ ನಿವಾಸ. ಸೂರ್ಯನ ವರವೇ ಇಲ್ಲಿ ಮೇರುವಿನ ಸುವರ್ಣತ್ವಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಎಂಬ ಪೌರಾಣಿಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ‘ಮೇರುರುತ್ತಮಪರ್ವತಃ’ (ಉತ್ತಮ ಪರ್ವತವಾದ ಮೇರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಪರ್ವತಗಳ ನಡುವೆ ಅದರ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. ಸೂರ್ಯನ ವರದಾನದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಅಂಶಗಳಿವೆ — ಪರ್ವತದ ಸ್ವಂತ ಸುವರ್ಣತ್ವ, ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವರ ಸುವರ್ಣಕಾಂತಿ; ಹೀಗೆ ವರವು ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಜನ ಎರಡನ್ನೂ ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ವಿಶ್ವೇದೇವರು ಮೊದಲಾದವರ ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆ ದೈನಂದಿನ ಕರ್ಮ; ಅದರಿಂದ ಮೇರು ನಿತ್ಯಪೂಜಾಸ್ಥಾನ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಅದೃಶ್ಯಃ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮ್’ (ಸಕಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದ ಸ್ವರೂಪ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ಸೂರ್ಯನು ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅದೃಶ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಯೋಜನಗಳನ್ನು ಅರ್ಧ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಎಂದು ಗತಿಯ ಪರಿಮಾಣವನ್ನು ಗಣಿತದಿಂದ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ; ಇದು ಪ್ರಾಚೀನ ಜ್ಯೋತಿಷದ ಸ್ಪರ್ಶವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ವರುಣನ ನಿವಾಸಕ್ಕೆ ‘ಪಾಶಹಸ್ತಸ್ಯ’ (ಪಾಶವನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದವನ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವನ ಆಯುಧವೂ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಪಶ್ಚಿಮದಿಕ್ಕು ವಾರುಣಿ. ‘ಪ್ರಾಸಾದಗಣಸಂಬಾಧಮ್’ (ಅರಮನೆಗಳ ಸಮೂಹದಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದ) ಎಂಬುದು ಭವನದ ದಟ್ಟಣೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಶೈಲೋ ದತ್ತವರಃ ಪುರಾ’ (ಹಿಂದೆ ವರ ಪಡೆದ ಪರ್ವತ) ಎಂಬ ಭೂತಕಾಲನಿರ್ದೇಶದಿಂದ ಕಥೆಯ ಪ್ರಾಚೀನತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ವರದಾನ ವರ್ತಮಾನದ್ದಲ್ಲ, ಪುರಾಣಕಾಲದ್ದು.

ಮೇರುವಿಗೂ ಅಸ್ತಪರ್ವತಕ್ಕೂ ನಡುವೆ ಹತ್ತು ತಲೆಗಳ ಮಹತ್ತಾದ ತಾಳೆಮರ — ಚಿನ್ನಮಯವಾದ, ಶೋಭಾಯಮಾನವಾದ, ವಿಚಿತ್ರ ವೇದಿಕೆಯುಳ್ಳದ್ದು — ಬೆಳಗುತ್ತದೆ. ಆ ಎಲ್ಲ ದುರ್ಗಮ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸರೋವರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನದಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆ ರಾವಣನನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು. ಎಲ್ಲಿ ತನ್ನ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪವಿತ್ರನಾದ, ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ, ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಸಮಾನನೆಂದು ಖ್ಯಾತನಾದ ಮೇರುಸಾವರ್ಣಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೋ, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಆ ಮಹರ್ಷಿಗೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ತಲೆಯಿಟ್ಟು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಮೈಥಿಲಿಯ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಕೇಳಬೇಕು. ಜೀವಲೋಕ ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ, ಏಕೆಂದರೆ ಸೂರ್ಯನು ರಾತ್ರಿ ಕಳೆಯುವಾಗ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕತ್ತಲೆಯಿಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡಿ ಅಸ್ತಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ವಾನರರು ಹೋಗಲು ಸಾಧ್ಯವಿರುವುದು ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ; ಅದರಾಚೆಯ ಸೂರ್ಯನಿಲ್ಲದ, ಎಲ್ಲೆಯಿಲ್ಲದ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ನಾವು ಏನೂ ಅರಿಯೆವು ಎಂದು ಸುಗ್ರೀವನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಪಿತೃಲೋಕ ಸೀಮೆಯಾದಂತೆ ಪಶ್ಚಿಮದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಅಸ್ತಪರ್ವತವೇ ಸೀಮೆ — ಎರಡೂ ಕಡೆ ಕವಿ ಜೀವಲೋಕದ ಅಂತ್ಯವನ್ನೇ ಅನ್ವೇಷಣೆಯ ಅಂತ್ಯವನ್ನಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಹರ್ಷಿಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವುದೂ ನೀತಿಸಮ್ಮತ, ಏಕೆಂದರೆ ತಪಸ್ವಿಗಳು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಬಲ್ಲರು. ಹತ್ತು ತಲೆಗಳ ತಾಳೆಮರ ವಿಚಿತ್ರ ವೇದಿಕೆಯುಳ್ಳದ್ದು, ಚಿನ್ನಮಯವಾದುದು — ಅದು ಅಸ್ತಾಚಲ ಮತ್ತು ಮೇರುವಿನ ನಡುವೆ ಗುರುತಿನ ಕಂಬದಂತೆ ನಿಂತಿದೆ. ‘ತೇಷು ಸರ್ವೇಷು ದುರ್ಗೇಷು ಸರಸ್ಸು ಚ ಸರಿತ್ಸು ಚ’ (ಆ ಎಲ್ಲ ದುರ್ಗಮ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸರೋವರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನದಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅನ್ವೇಷಣೆಯ ವ್ಯಾಪಕತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಮೇರುಸಾವರ್ಣಿ ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಸಮಾನ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಮಹತ್ತಾದುದು, ಏಕೆಂದರೆ ಅದರಿಂದ ಅವನ ಜ್ಞಾನ ಸರ್ವಜ್ಞತುಲ್ಯ ಎಂದು ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವನಿಂದ ಸೀತೆಯ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಕೇಳಬೇಕು. ‘ಭೂಮೌ ಶಿರಸಾ ಪ್ರಣಮ್ಯ’ (ನೆಲದ ಮೇಲೆ ತಲೆಯಿಟ್ಟು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ) ಎಂಬುದು ವಿನಯದ ನಿರ್ದೇಶ — ಬಲಶಾಲಿಗಳಿಗೂ ತಪಸ್ವಿಯ ಮುಂದೆ ನಮ್ರತೆಯೇ ಉಪಾಯ. ‘ಏತಾವಜ್ಜೀವಲೋಕಸ್ಯ’ (ಜೀವಲೋಕ ಇಷ್ಟೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಕಾಶವೇ ಜೀವಲೋಕದ ಪರಿಮಾಣ ಎಂಬ ಸೂಕ್ಷ್ಮದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ‘ಅಭಾಸ್ಕರಮ್ ಅಮರ್ಯಾದಮ್’ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಎಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನಿಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಯೂ ಇಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ದಾರಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ಸುಗ್ರೀವನ ‘ನ ಜಾನೀಮಃ’ (ನಾವು ಅರಿಯೆವು) ಎಂಬ ಸ್ಪಷ್ಟ ಒಪ್ಪಿಗೆ ಅವನ ಸತ್ಯವಾದಿತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಕೃತ್ವಾ ವಿತಿಮಿರಂ ಸರ್ವಮ್’ (ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕತ್ತಲೆಯಿಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೂರ್ಯನ ದೈನಂದಿನ ಕರ್ಮವಾದ ಅಂಧಕಾರನಾಶವೇ ಅವನ ಮಹಿಮೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡು, ರಾವಣನ ನೆಲೆಯನ್ನು ತಿಳಿದು, ಅಸ್ತಪರ್ವತವನ್ನು ತಲುಪಿ, ತಿಂಗಳು ತುಂಬುವಾಗ ಹಿಂದಿರುಗಬೇಕು. ತಿಂಗಳು ಮೀರಿ ಇರಬಾರದು; ಇರುವವನು ನನಗೆ ವಧ್ಯನಾಗುವನು — ಎಂದು ಕಠಿಣವಾದ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡಲಾಯಿತು. ನಿಮ್ಮೊಡನೆ ಶೂರನಾದ ನನ್ನ ಮಾವನು ಬರುವನು; ಆಜ್ಞಾಪಾಲಕರಾದ ನೀವು ಅವನ ಮಾತನ್ನೆಲ್ಲ ಕೇಳಬೇಕು, ಏಕೆಂದರೆ ಮಹಾಬಾಹುವೂ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆದ ಇವನು ನನ್ನ ಮಾವ, ಗುರು. ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಪ್ರಮಾಣರೇ; ಆದರೂ ಇವನನ್ನು ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಇರಿಸಿಕೊಂಡು ಪಶ್ಚಿಮದಿಕ್ಕನ್ನು ಶೋಧಿಸಿ. ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ನರೇಂದ್ರನ ಪತ್ನಿ ಕಾಣಸಿಕ್ಕರೆ, ಮಾಡಿದ ಉಪಕಾರಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಮಾಡಿ ನಾವು ಕೃತಕೃತ್ಯರಾಗುವೆವು. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಿಯವಾದ, ದೇಶ-ಕಾಲ-ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೊಂದುವ ಬೇರೆ ಏನಾದರೂ ಇದ್ದರೆ ಅದನ್ನೂ ನೀವು ಆಲೋಚಿಸಿ ನಿರ್ಧರಿಸಬೇಕು. ಅನಂತರ ಸುಷೇಣನೇ ಮೊದಲಾದ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತನ್ನು ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಕೇಳಿ, ವಾನರಾಧಿಪನಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು ವರುಣನಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ ಆ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋದರು. ಮಾವನ ಗೌರವವನ್ನು ಕಾಪಾಡುವುದು ರಾಜನ ಕುಲಧರ್ಮ; ಆಜ್ಞೆಯ ಕಠೋರತೆಯಾದರೋ ಕಾರ್ಯಗೌರವದ ಸೂಚಕ. ತಿಂಗಳ ಅವಧಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿಯೂ ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿನಂತೆಯೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ದಂಡವನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ‘ವಸನ್ ವಧ್ಯೋ ಭವೇನ್ಮಮ’ (ಇರುವವನು ನನಗೆ ವಧ್ಯನಾಗುವನು). ಈ ಕಠೋರತೆ ಮುಂದೆ ಕಥೆಯ ಪ್ರಧಾನ ಎಳೆಯನ್ನು ಹೆಣೆಯುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ದಕ್ಷಿಣದ ತಂಡವೇ ಕಾಲವನ್ನು ಮೀರಿ ಭಯಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುವುದು. ಮಾವನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ‘ಗುರುರೇಷಃ’ (ಇವನು ಗುರು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನೂ ತನ್ನ ಆಜ್ಞೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಭವಂತೋಽಪಿ ವಿಕ್ರಾಂತಾಃ ಪ್ರಮಾಣಂ ಸರ್ವ ಏವ’ (ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಪ್ರಮಾಣರೇ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಅನುಚರರ ಗೌರವವನ್ನೂ ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೆ — ನಾಯಕನನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ, ಆದರೂ ಇತರರನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ. ‘ಕೃತಸ್ಯ ಪ್ರತಿಕರ್ಮಣಾ’ (ಮಾಡಿದುದಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ಮಾಡಿದ ಉಪಕಾರಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರವೇ ಎಲ್ಲದರ ಮೂಲ ಎಂದು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಇಂದ್ರವಜ್ರಾ ಜಾತಿಯ ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಸರ್ಗದ ಸಮಾಪ್ತಿ ಗಾಂಭೀರ್ಯದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ‘ವರುಣಾಭಿಗುಪ್ತಾಮ್’ (ವರುಣನಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮದಿಕ್ಕು ವರುಣನಿಂದ ರಕ್ಷಿತ ಎಂದು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ನಿಪುಣಂ ನಿಶಮ್ಯ’ (ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಕೇಳಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾನರರು ರಾಜನ ಮಾತನ್ನು ಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದ ಕೇಳಿದರು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತ; ಕೇಳುವುದರಲ್ಲಿಯೇ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯ ಆರಂಭ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे द्विचत्वारिंशः सर्गः॥ ४२॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ