॥वाल्मीकिरामायणम् ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ · 43ನೇ ಸರ್ಗ

ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಉತ್ತರದಿಕ್ಕಿಗೆ ವಾನರರನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವುದು

ಶತಬಲಿಯನ್ನು ಉತ್ತರದಿಕ್ಕಿಗೆ ನಿಯೋಜಿಸುವುದು, ಮ್ಲೇಚ್ಛ-ಕಾಂಬೋಜ ಮೊದಲಾದ ದೇಶಗಳು, ಹಿಮವಂತ, ಕೈಲಾಸದಲ್ಲಿ ಕುಬೇರಭವನ, ಕ್ರೌಂಚಬಿಲ, ಮೈನಾಕ, ಉತ್ತರಕುರುಗಳು, ಸೋಮಗಿರಿ, ಮುಂದೆ ಹೋಗುವುದರ ನಿಷೇಧ

ಮಾವನನ್ನು ಪಶ್ಚಿಮದಿಕ್ಕಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದ ಮೇಲೆ ವಾನರೇಶ್ವರ ಸುಗ್ರೀವನು ವೀರನಾದ ಶತಬಲಿಯೆಂಬ ವಾನರನನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಸರ್ವಜ್ಞನೂ ಸಕಲ ವಾನರರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ರಾಜನು ಆಗ ತನಗೂ ರಾಮನಿಗೂ ಹಿತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ಎರಡು ಹಿತಗಳ ಸಮಾವೇಶವೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಮೂಲಸ್ವರ. ‘ನಿನ್ನಂತಹ ಒಂದು ಲಕ್ಷ ವನವಾಸಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು, ವೈವಸ್ವತನ ಪುತ್ರರಾದ ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಹೊರಟು, ಹಿಮಾಲಯವನ್ನೇ ಕಿರೀಟಾಭರಣವಾಗಿ ಧರಿಸಿರುವ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಉತ್ತರದಿಕ್ಕನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಶೋಧಿಸಿ, ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ರಾಮಪತ್ನಿಯನ್ನು ಹುಡುಕಿರಿ’ ಎಂದು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಈ ಕಾರ್ಯ ನೆರವೇರಿ ದಾಶರಥಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಿದಾಗ ನಾವು ಋಣದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗಿ, ಕೃತಾರ್ಥರಾಗಿ, ಅರ್ಥವನ್ನು ಬಲ್ಲವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾಗುವೆವು’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನು ನಮಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ; ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕಾರ ಮಾಡಲಾದರೆ ಮಾತ್ರ ಜೀವನ ಸಫಲವಾಗುತ್ತದೆ.’ ಅನಂತರ ನೀತಿವಾಕ್ಯ — ‘ತನಗೆ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡದಿರುವ ಯಾಚಕನ ಕಾರ್ಯವನ್ನಾದರೂ ನೆರವೇರಿಸುವವನ ಜನ್ಮ ಸಫಲ; ಮೊದಲೇ ಉಪಕಾರ ಮಾಡಿದವನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ?’ ಇಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಕೃತಜ್ಞತೆಯ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನೇ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಿಮಾಲಯವು ಉತ್ತರದಿಕ್ಕಿನ ಅವತಂಸ (ಆಭರಣ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಮನೋಹರ — ಪರ್ವತವು ದಿಕ್ಕಿನ ಕಿವಿಯೋಲೆಯಂತೆ. ‘ವೈವಸ್ವತಸುತಾಃ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ವಾನರರ ದೇವಾಂಶಸಂಬಂಧ ಮತ್ತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಶತಬಲಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಉತ್ತರದಿಕ್ಕಿನ ನಾಯಕನಾಗಿ ನಿಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅವನ ಹೆಸರೇ ‘ನೂರರ ಬಲ’ ಎಂದು ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸರ್ವಜ್ಞಃ’ ಎಂಬ ಸುಗ್ರೀವನ ವಿಶೇಷಣ ನಾಲ್ಕೂ ದಿಕ್ಪ್ರೇಷಣ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಅವನ ಭೂಗೋಳಜ್ಞಾನದಿಂದಲೇ ಸಾರ್ಥಕವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಆತ್ಮಹಿತಂ ರಾಮಸ್ಯ ಚ ಹಿತಮ್’ (ತನ್ನ ಹಿತವೂ ರಾಮನ ಹಿತವೂ) ಎಂಬ ಎರಡರ ಸಮಾವೇಶದಿಂದ ಮಿತ್ರಕಾರ್ಯವೇ ಆತ್ಮಕಾರ್ಯ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಋಣಮುಕ್ತಿ ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಮಿಕ — ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಮನು ಮಾಡಿದ ಉಪಕಾರವನ್ನು ಋಣದಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರವಿಲ್ಲದೆ ಜೀವನ ವ್ಯರ್ಥ. ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೂ ಅದು ಸರ್ಗದ ನೀತಿತತ್ತ್ವವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಪೂರ್ವಕಾರೀ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮೊದಲು ಉಪಕಾರ ಮಾಡುವವನೂ, ‘ಅರ್ಥೀ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಯಾಚಕನೂ ಸೂಚಿತರು. ‘ಕೃತಾರ್ಥಾರ್ಥವಿದಾಂ ವರಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ನಾವೂ ಅರ್ಥವನ್ನು ಬಲ್ಲವರಾಗೋಣ ಎಂಬ ನೀತಿಜ್ಞತೆಯ ಅಭಿಮಾನ ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಈ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ಜಾನಕಿ ಹೇಗೆ ಕಾಣಸಿಗುವಳೋ ಹಾಗೆ ನಮ್ಮ ಪ್ರಿಯ-ಹಿತಗಳನ್ನು ಬಯಸುವ ನೀವು ಮಾಡಬೇಕು’ ಎಂಬುದು ಆದೇಶ. ‘ಈ ರಾಮನು ಸಕಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಮಾನ್ಯನಾದ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ, ಶತ್ರುನಗರಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವವನು, ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿಯುಳ್ಳವನು’ — ಎಂದು ರಾಮನ ಗೌರವವನ್ನು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಈ ಅನೇಕ ದುರ್ಗಮ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನೂ ನದಿಗಳನ್ನೂ ಬೆಟ್ಟಗಳ ನಡುವಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನೂ ನೀವು ಬುದ್ಧಿ-ಪರಾಕ್ರಮಗಳ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಹುಡುಕಿರಿ.’ ಅನಂತರ ದೇಶಗಳ ಎಣಿಕೆ — ಮ್ಲೇಚ್ಛರು, ಪುಲಿಂದರು, ಶೂರಸೇನರು, ಪ್ರಸ್ಥಲರು, ಭರತರು, ಮದ್ರಕರೊಡನೆ ಕುರುಗಳು, ಕಾಂಬೋಜರು, ಯವನರು, ಶಕರ ಪಟ್ಟಣಗಳು, ದರದರು; ಇವನ್ನು ಶೋಧಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಹಿಮವಂತವನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು. ಲೋಧ್ರ-ಪದ್ಮಕಗಳ ಪೊದೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ದೇವದಾರು ವನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆ ರಾವಣನನ್ನು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಹುಡುಕಬೇಕು. ‘ಬುದ್ಧಿವಿಕ್ರಮಸಂಪದಾ’ (ಬುದ್ಧಿ-ಪರಾಕ್ರಮಗಳ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬಲವೂ ಬುದ್ಧಿಯೂ ಎರಡೂ ಅಗತ್ಯ ಎಂದು ಸೂಚಿತ — ಕೇವಲ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಗುಪ್ತವಾದುದು ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಉತ್ತರಾಪಥದ ಜನಪದಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಭೂಗೋಳಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿ. ‘ಅಸ್ಮತ್ಪ್ರಿಯಹಿತೈಷಿಭಿಃ’ (ನಮ್ಮ ಪ್ರಿಯ-ಹಿತಗಳನ್ನು ಬಯಸುವವರಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ವಾನರರನ್ನು ತನ್ನ ಹಿತೈಷಿಗಳೆಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಅವರ ಸ್ವಾಮಿಭಕ್ತಿ ಗೌರವದಿಂದ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣಗಳಲ್ಲಿ ‘ಪರಪುರಂಜಯಃ’ (ಶತ್ರುನಗರಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವವನು) ಎಂಬ ಪದ ಅವನ ಕ್ಷಾತ್ರವೀರ್ಯವನ್ನೂ, ‘ಮಾನ್ಯಃ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮ್’ (ಸಕಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಮಾನ್ಯ) ಎಂಬುದು ಅವನ ಲೋಕಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಗತಃ ಪ್ರೀತಿಮಸ್ಮಾಸು’ (ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿಯುಳ್ಳವನು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸ್ನೇಹವೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಕೇವಲ ಗೌರವವಲ್ಲ. ಮ್ಲೇಚ್ಛ, ಪುಲಿಂದ, ಶೂರಸೇನ, ಪ್ರಸ್ಥಲ, ಭರತ, ಕುರು, ಮದ್ರ, ಕಾಂಬೋಜ, ಯವನ, ಶಕ, ದರದ ಎಂಬ ನಾಮಾವಳಿ ಉತ್ತರಾಪಥದ ವಾಯವ್ಯ ಸೀಮೆಯನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಲೋಧ್ರ, ಪದ್ಮಕ, ದೇವದಾರು ಹಿಮಾಲಯದ ಮರಗಳು, ಆದ್ದರಿಂದ ವರ್ಣನೆ ಯಥಾರ್ಥ. ಹಿಮವಂತದ ಶೋಧನೆಯೇ ಉತ್ತರದಿಕ್ಕಿನ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದು. ‘ಬಹುದುರ್ಗಾಣಿ’ (ಅನೇಕ ದುರ್ಗಮ ಪ್ರದೇಶಗಳು) ಎಂಬುದು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ‘ವನದುರ್ಗಾಣಿ’ (ಕಾಡಿನ ದುರ್ಗಮ ಪ್ರದೇಶಗಳು); ಎರಡರಲ್ಲೂ ದುರ್ಗಮ ಪ್ರದೇಶಗಳೇ ಅಭಿಪ್ರೇತ. ‘ಶೈಲಾಂತರಾಣಿ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಎರಡು ಪರ್ವತಗಳ ನಡುವಿನ ಕಣಿವೆಗಳು ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ; ಅವು ಅಡಗಿದವನಿಗೆ ತಕ್ಕ ಸ್ಥಳಗಳು. ದೇಶಗಳ ಎಣಿಕೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಹಿಮವಂತಂ ವಿಚಿನ್ವಥ’ (ಹಿಮವಂತವನ್ನು ಹುಡುಕಿರಿ) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದದಿಂದ ಎಲ್ಲ ದೇಶಗಳನ್ನು ದಾಟಿದ ಮೇಲೆ ಹಿಮಾಲಯವೇ ಗುರಿ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ.

ಅನಂತರ ದೇವ-ಗಂಧರ್ವರು ಸೇವಿಸುವ ಸೋಮಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಕಾಲವೆಂಬ ವಿಶಾಲವಾದ ತಪ್ಪಲುಗಳುಳ್ಳ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋಗುವರು. ಅದರ ಮಹತ್ತಾದ ಬಂಡೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನಿಯೂ ನಿಂದಾರಹಿತಳೂ ಆದ ರಾಮಪತ್ನಿಯನ್ನು ಶೋಧಿಸಬೇಕು. ಒಳಗೆ ಚಿನ್ನವನ್ನು ಹೊತ್ತಿರುವ ಆ ಮಹಾಗಿರಿಯನ್ನು, ಪರ್ವತರಾಜನನ್ನು ದಾಟಿ ಅವರು ಸುದರ್ಶನವೆಂಬ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕು. ಅನಂತರ ಪಕ್ಷಿಗಳ ನೆಲೆಯಾದ, ನಾನಾ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ವಿವಿಧ ಮರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ದೇವಸಖವೆಂಬ ಪರ್ವತ; ಅದರ ಕಾಡಿನ ಪೊದೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಝರಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ರಾವಣನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹುಡುಕಬೇಕು. ಅದನ್ನು ದಾಟಿದ ಮೇಲೆ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗೂ ನೂರು ಯೋಜನಗಳಷ್ಟು ಪರ್ವತ, ನದಿ, ಮರಗಳಿಲ್ಲದ, ಯಾವ ಜೀವಿಯೂ ಇಲ್ಲದ ಬಯಲು ಇದೆ. ಮೈನವಿರೇಳಿಸುವ ಆ ದುರ್ಗಮ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಬೇಗನೆ ದಾಟಿ ಬಿಳಿಯ ಕೈಲಾಸವನ್ನು ತಲುಪಿ ಅವರು ಹರ್ಷಿತರಾಗುವರು. ‘ಸರ್ವಸತ್ತ್ವವಿವರ್ಜಿತಮ್’ (ಯಾವ ಜೀವಿಯೂ ಇಲ್ಲದ) ಎಂಬ ಶೂನ್ಯದೇಶದ ವರ್ಣನೆ ಭಯಂಕರ; ಅಲ್ಲಿ ಪರ್ವತವಿಲ್ಲ, ನದಿಯಿಲ್ಲ, ಮರವಿಲ್ಲ, ಪ್ರಾಣಿಯಿಲ್ಲ — ಕೇವಲ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಶೂನ್ಯತೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅದನ್ನು ದಾಟುವುದನ್ನು ‘ಶೀಘ್ರಮ್’ (ಬೇಗನೆ) ಎಂದು ವಿಶೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೈಲಾಸದರ್ಶನದಿಂದ ಹರ್ಷ, ಏಕೆಂದರೆ ಶೂನ್ಯತೆಯ ಅನಂತರ ದಿವ್ಯಸ್ಥಳ. ಸೋಮಾಶ್ರಮವನ್ನು ದೇವ-ಗಂಧರ್ವರು ಸೇವಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ಅದರ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕಾಲಪರ್ವತದ ‘ಮಹಾಸಾನುಃ’ (ವಿಶಾಲ ತಪ್ಪಲುಗಳುಳ್ಳದ್ದು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅದರ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಬೆನ್ನನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಹೇಮಗರ್ಭಃ’ (ಒಳಗೆ ಚಿನ್ನವುಳ್ಳದ್ದು) ಎಂಬುದು ಸುದರ್ಶನಕ್ಕಿಂತ ಹಿಂದಿನ ಪರ್ವತದ ವಿಶೇಷಣ; ಅದು ಅದರೊಳಗೆ ಚಿನ್ನದ ಗಣಿಯಿರುವುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಹಿಂದಿ ಅನುವಾದದಲ್ಲಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೇವಸಖವೆಂಬ ಪರ್ವತ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅದರ ‘ಪತಗಾಲಯಃ’ (ಪಕ್ಷಿಗಳ ನೆಲೆ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಪಕ್ಷಿಗಳ ನಿವಾಸ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ನೂರು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರದ ಶೂನ್ಯ ಬಯಲನ್ನು ಮೂರು ನಿಷೇಧಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಪರ್ವತವಿಲ್ಲದ್ದು, ನದಿ-ಮರಗಳಿಲ್ಲದ್ದು, ಯಾವ ಜೀವಿಯೂ ಇಲ್ಲದ್ದು; ಈ ನಿಷೇಧಪರಂಪರೆಯೇ ಅದರ ಭಯಂಕರತೆಯನ್ನು ತರುತ್ತದೆ. ಕೈಲಾಸವನ್ನು ‘ಪಾಂಡುರಃ’ (ಬಿಳಿಯದು) ಎಂದು ಬಿಳಿಯ ಬಣ್ಣದಿಂದ ವಿಶೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಹಿಮದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದೆ. ‘ವಿಚಿನ್ವತ ಮಹಾಭಾಗಾಂ ರಾಮಪತ್ನೀಮನಿಂದಿತಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಸೀತೆಗೆ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ — ‘ಮಹಾಭಾಗಾ’ ಎಂಬುದು ಅವಳ ಭಾಗ್ಯ, ‘ಅನಿಂದಿತಾ’ ಎಂಬುದು ಅವಳ ಶುದ್ಧಿ. ಈ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ‘ಯಶಸ್ವಿನೀ’ ಎಂಬುದರೊಡನೆ ಅದಲುಬದಲಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ; ಇದು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದೊಡನೆ ಹೋಲಿಸಿದಾಗ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಲ್ಲಿ ಬಿಳಿಯ ಮೋಡದಂತೆ ಕಾಣುವ, ಜಾಂಬೂನದ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ರಮಣೀಯ ಕುಬೇರಭವನವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಹೇರಳವಾದ ಕಮಲಗಳೂ ನೈದಿಲೆಗಳೂ ಉಳ್ಳ, ಹಂಸ-ಕಾರಂಡವಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಅಪ್ಸರೆಯರ ಗಣಗಳು ಸೇವಿಸುವ ವಿಶಾಲವಾದ ಕಮಲಸರೋವರವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸಕಲ ಲೋಕಗಳಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸಲ್ಪಡುವ, ಧನವನ್ನು ಕೊಡುವ, ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ವೈಶ್ರವಣ ರಾಜನು, ಯಕ್ಷರಾಜನು, ಗುಹ್ಯಕರೊಡನೆ ವಿಹರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅದರ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಬೆಳಗುವ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆ ರಾವಣನನ್ನು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಹುಡುಕಬೇಕು. ಕ್ರೌಂಚಪರ್ವತವನ್ನು ತಲುಪಿ ಅದರ ಅತಿದುರ್ಗಮವಾದ ಬಿಲವನ್ನು ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಪ್ರವೇಶಿಸಬೇಕು, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಕಷ್ಟವಾದುದೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಅಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯಸಮಾನ ಕಾಂತಿಯ, ದೇವರೂಪಿಗಳಾದ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ; ದೇವತೆಗಳೂ ಅವರನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಅಪ್ರಮತ್ತೈಃ’ (ಎಚ್ಚರವುಳ್ಳವರಿಂದ) ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು — ಗುಹೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಾಗ ಅಜಾಗರೂಕತೆಯೇ ಮೃತ್ಯು. ಕ್ರೌಂಚಬಿಲದ ಉಲ್ಲೇಖ ಮುಂದಿನ ಋಕ್ಷಬಿಲದ ಪ್ರಸಂಗದ ಮುನ್ಸೂಚನೆಯಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ವಾನರರು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಬಿಲವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಕಾಲವನ್ನು ಮೀರುವರು. ಕುಬೇರನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ನೆನೆಯಲಾಗಿದೆ — ವೈಶ್ರವಣ, ಧನದ, ಯಕ್ಷರಾಜ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹೆಸರೂ ಅವನ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಅಂಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಗುಹ್ಯಕರು ಅವನ ಪರಿಜನರು. ಕಮಲಸರೋವರದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕಮಲ, ನೈದಿಲೆ, ಹಂಸ, ಕಾರಂಡವ, ಅಪ್ಸರೆ ಎಂಬ ಐದು ಪದಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಚಂದ್ರನಿಕಾಶೇಷು ಪರ್ವತೇಷು’ (ಚಂದ್ರನಂತೆ ಬೆಳಗುವ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕೈಲಾಸಪರಿಸರದ ಬಿಳುಪು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಕ್ರೌಂಚಬಿಲ ‘ದುಷ್ಪ್ರವೇಶಮ್’ (ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಕಷ್ಟವಾದುದು) ಎಂಬ ಸ್ಮೃತಿವಾಕ್ಯದಿಂದ ಪರಂಪರೆಯ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಮಹರ್ಷಿಗಳನ್ನು ದೇವತೆಗಳೂ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ಅವರ ಮಹಿಮೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ‘ದೇವತೆಗಳಿಂದಲೂ ಪೂಜಿತರು’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ. ಸೂರ್ಯಸಮಾನ ಕಾಂತಿಯವರು, ದೇವರೂಪಿಗಳು ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಅವರ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಿದ್ಧವಾದ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಜಾಂಬೂನದಪರಿಷ್ಕೃತಮ್’ (ಜಾಂಬೂನದ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತ) ಎಂಬ ಭವನದ ವಿಶೇಷಣ ಅದರ ಸುವರ್ಣಾಲಂಕಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಜಾಂಬೂನದ ಎಂದರೆ ಜಂಬೂನದಿಯ ಚಿನ್ನ ಎಂಬುದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ‘ಪಾಂಡುರಮೇಘಾಭಮ್’ (ಬಿಳಿಯ ಮೋಡದಂತೆ ಕಾಣುವುದು) ಎಂಬುದು ಅದರ ಬಿಳಿಯ ಶೋಭೆ; ಅದು ಕೈಲಾಸದ ಬಣ್ಣದೊಡನೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಕ್ರೌಂಚದ ಇತರ ಗುಹೆಗಳನ್ನೂ ತಪ್ಪಲುಗಳನ್ನೂ ಶಿಖರಗಳನ್ನೂ ಕಣಿವೆಗಳನ್ನೂ ಇಳಿಜಾರುಗಳನ್ನೂ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಶೋಧಿಸಬೇಕು. ಮರಗಳಿಲ್ಲದ ಕಾಮಶೈಲವನ್ನೂ ಪಕ್ಷಿಗಳ ನೆಲೆಯಾದ ಮಾನಸವನ್ನೂ ನೋಡಬೇಕು; ಅಲ್ಲಿ ಭೂತಗಳಿಗೂ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ಪ್ರವೇಶವಿಲ್ಲ. ತಪ್ಪಲು-ಪ್ರಸ್ಥಗಳೊಡನೆ ಆ ಪರ್ವತವನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ಶೋಧಿಸಬೇಕು. ಕ್ರೌಂಚಪರ್ವತವನ್ನು ದಾಟಿದ ಮೇಲೆ ಮೈನಾಕವೆಂಬ ಪರ್ವತವಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಮಯನೆಂಬ ದಾನವನು ತಾನೇ ಕಟ್ಟಿದ ಭವನವಿದೆ. ತಪ್ಪಲು-ಪ್ರಸ್ಥ-ಗುಹೆಗಳೊಡನೆ ಮೈನಾಕವನ್ನೂ ಶೋಧಿಸಬೇಕು. ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕುದುರೆಮುಖದ ಸ್ತ್ರೀಯರ ನೆಲೆಗಳಿವೆ. ಆ ದೇಶವನ್ನು ದಾಟಿದ ಮೇಲೆ ಸಿದ್ಧರು ಸೇವಿಸುವ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ತಲುಪುವರು; ಅಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧರು, ವೈಖಾನಸರು, ವಾಲಖಿಲ್ಯರು ಎಂಬ ತಪಸ್ವಿಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಿದ್ಧರಾದ, ಪಾಪರಹಿತರಾದ ಅವರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಬೇಕು; ವಿನಯದಿಂದ ಕೂಡಿ ಸೀತೆಯ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಕೇಳಬೇಕು. ಮೈನಾಕದ ಹೆಸರನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅದೇ ಮುಂದೆ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಕೊಡಲು ಮೇಲೆದ್ದು ಬರುವುದು — ಕವಿ ಬೀಜವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಬಿತ್ತುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಾಮಶೈಲಃ’ ಎಂಬುದು ಮಾನಸದ ವಿಶೇಷಣ; ಅದು ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ಹೋಗಬಹುದಾದ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ‘ವಿಹಗಾಲಯಃ’ (ಪಕ್ಷಿಗಳ ನೆಲೆ) ಎಂಬುದು ಅದು ಹಂಸಗಳ ನಿವಾಸ ಎಂಬುದನ್ನು. ‘ನ ಗತಿರ್ಭೂತಾನಾಂ ದೇವಾನಾಂ ರಕ್ಷಸಾಂ ಚ’ (ಭೂತ, ದೇವ, ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಗತಿಯಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ನಿಷೇಧದಿಂದ ಅದರ ದುರ್ಗಮತೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ; ಆದರೂ ವಾನರರು ಅದನ್ನು ಶೋಧಿಸಲೇಬೇಕು — ಇದೇ ಅವರ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ. ಮಯನು ದಾನವರ ಶಿಲ್ಪಿ, ವಿಶ್ವಕರ್ಮನ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಯಂತೆ; ಅವನು ತಾನೇ ಕಟ್ಟಿದ ಭವನ ಮೈನಾಕದಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕುದುರೆಮುಖದ ಸ್ತ್ರೀಯರ ನೆಲೆಗಳು ಕಿನ್ನರಲೋಕದ ಸೂಚಕ. ವೈಖಾನಸರು, ವಾಲಖಿಲ್ಯರು ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರದ ತಪಸ್ವಿಗಳು; ಅವರು ಸೂರ್ಯನ ರಥವನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ಪುರಾಣಪ್ರಸಿದ್ಧ. ‘ವಿನಯಾನ್ವಿತೈಃ ಪ್ರಷ್ಟವ್ಯಾ’ (ವಿನಯದಿಂದ ಕೂಡಿ ಕೇಳಬೇಕು) ಎಂಬುದು ಮತ್ತೆ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರದ ನಿರ್ದೇಶ.

ಅಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನದ ಕಮಲಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ, ಬಾಲಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಶುಭ ಹಂಸಗಳು ಸಂಚರಿಸುವ ವೈಖಾನಸವೆಂಬ ಸರೋವರವಿದೆ. ಕುಬೇರನ ವಾಹನವಾದ ಸಾರ್ವಭೌಮನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಆನೆ ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳೊಡನೆ ಸದಾ ಆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಾಡುತ್ತದೆ. ಆ ಸರೋವರವನ್ನು ದಾಟಿದ ಮೇಲೆ ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರಿಲ್ಲದ, ನಕ್ಷತ್ರಗಣಗಳಿಲ್ಲದ, ಮೋಡಗಳಿಲ್ಲದ, ಶಬ್ದವಿಲ್ಲದ ಆಕಾಶ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಆ ಪ್ರದೇಶ ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳಿಂದ ಬೆಳಗಿದಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ — ಅಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಮಿಸುತ್ತಿರುವ ತಪಸ್ಸಿದ್ಧರಾದ, ದೇವಸದೃಶರಾದ, ಸ್ವಯಂಪ್ರಭರಾದವರಿಂದ. ಆ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ದಾಟಿದ ಮೇಲೆ ಶೈಲೋದಾ ಎಂಬ ನದಿ; ಅದರ ಎರಡೂ ದಡಗಳಲ್ಲಿ ಕೀಚಕಗಳೆಂಬ ಬಿದಿರುಗಳಿವೆ. ಅವೇ ಸಿದ್ಧರನ್ನು ಆಚೆಯ ದಡಕ್ಕೆ ಒಯ್ಯುತ್ತವೆ, ಮತ್ತೆ ಕರೆತರುತ್ತವೆ — ಬಿದಿರುಗಳು ಸೇತುವೆಯಂತೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಅದ್ಭುತ ಚಿತ್ರ. ಅಲ್ಲಿ ಪುಣ್ಯವಂತರ ಆಶ್ರಯವಾದ ಉತ್ತರಕುರುಗಳಿವೆ. ಅನಂತರ ಚಿನ್ನದ ಕಮಲಗಳುಳ್ಳ ಕಮಲಿನಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ನೀರಿನ, ನೀಲ-ವೈಡೂರ್ಯದ ಎಲೆಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಸಾವಿರಾರು ನದಿಗಳು ಹರಿಯುತ್ತವೆ. ಮೂವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಹೇಮಪುಷ್ಕರಸಂಛನ್ನಮ್’ (ಚಿನ್ನದ ಕಮಲಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ) ಎಂಬ ಸರೋವರದ ವಿಶೇಷಣ ಅದರ ಸುವರ್ಣಕಮಲಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸಾರ್ವಭೌಮವು ಕುಬೇರನ ವಾಹನಗಜ; ‘ಔಪವಾಹ್ಯಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅದು ರಾಜವಾಹನ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆಕಾಶದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ನಿಷೇಧಗಳಿವೆ — ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರಿಲ್ಲದ್ದು, ನಕ್ಷತ್ರಗಣಗಳಿಲ್ಲದ್ದು, ಮೋಡಗಳಿಲ್ಲದ್ದು, ಶಬ್ದವಿಲ್ಲದ್ದು; ಆದರೂ ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶವಿದೆ, ಅದು ತಪಸ್ಸಿದ್ಧರ ಸ್ವಯಂಪ್ರಭೆಯಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಈ ಚಿತ್ರ ದಾರ್ಶನಿಕವೂ ಹೌದು — ಎಲ್ಲಿ ಹೊರಗಿನ ಬೆಳಕಿಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿ ಒಳಗಿನ ಬೆಳಕೇ ಆಧಾರ. ಶೈಲೋದೆಯ ಕೀಚಕ ಬಿದಿರುಗಳು ಸೇತುವೆಯ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಅದ್ಭುತ; ‘ನಯಂತಿ ಪ್ರತ್ಯಾನಯಂತಿ ಚ’ (ಒಯ್ಯುತ್ತವೆ, ಮತ್ತೆ ಕರೆತರುತ್ತವೆ) ಎಂಬ ಎರಡು ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಅವು ತಾವಾಗಿಯೇ ಚಲಿಸುವುವು ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಉತ್ತರಕುರುಗಳು ‘ಕೃತಪುಣ್ಯಪ್ರತಿಶ್ರಯಾಃ’ (ಪುಣ್ಯವಂತರ ಆಶ್ರಯ) — ಅಲ್ಲಿ ಪುಣ್ಯವಂತರು ಮಾತ್ರ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ‘ಗಜಃ ಪರ್ಯೇತಿ ತಂ ದೇಶಂ ಸದಾ ಸಹ ಕರೇಣುಭಿಃ’ (ಆನೆ ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳೊಡನೆ ಸದಾ ಆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಾಡುತ್ತದೆ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಸದಾ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನಿರಂತರತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಆ ಆನೆ ಆ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ನಿತ್ಯವೂ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡುವಂತಿದೆ.

ಅಲ್ಲಿ ಕೆಂಪು ನೈದಿಲೆಗಳ ವನಗಳಿಂದಲೂ ಚಿನ್ನದ ಕಮಲಗಳಿಂದಲೂ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಜಲಾಶಯಗಳು ಬಾಲಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತವೆ. ಬೆಲೆಬಾಳುವ ರತ್ನಗಳ ಎಲೆಗಳುಳ್ಳ, ಚಿನ್ನದ ಕಾಂತಿಯ ಕೇಸರಗಳುಳ್ಳ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ನೀಲಕಮಲಗಳ ವನಗಳಿಂದ ಆ ದೇಶ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸುತ್ತುವರಿದಿದೆ. ಅಲ್ಲಿಯ ನದಿಗಳ ಮರಳದಂಡೆಗಳು ಅಸಾಟಿಯಾದ ಮುತ್ತುಗಳಿಂದಲೂ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ರತ್ನಗಳಿಂದಲೂ ಚಿನ್ನದಿಂದಲೂ ಉಕ್ಕಿವೆ. ಸರ್ವರತ್ನಮಯವಾದ, ವಿಚಿತ್ರವಾದ, ಚಿನ್ನಮಯವಾದ, ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತಗಳು ಅವುಗಳೊಳಕ್ಕೆ ಇಳಿದಿವೆ. ಅಲ್ಲಿಯ ಮರಗಳು ನಿತ್ಯವೂ ಹೂ-ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿವೆ, ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿವೆ; ದಿವ್ಯವಾದ ಗಂಧ, ರಸ, ಸ್ಪರ್ಶಗಳುಳ್ಳ ಅವು ಎಲ್ಲ ಬಯಕೆಗಳನ್ನೂ ಸುರಿಸುತ್ತವೆ. ಇತರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವೃಕ್ಷಗಳು ನಾನಾ ಆಕಾರದ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ, ಮುತ್ತು-ವೈಡೂರ್ಯಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ, ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೂ ಪುರುಷರಿಗೂ ತಕ್ಕ ವಸ್ತುಗಳನ್ನೂ ಫಲವಾಗಿ ಕೊಡುತ್ತವೆ. ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಎಲ್ಲ ಋತುಗಳಲ್ಲೂ ಸುಖವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸಬಹುದಾದ, ಬೆಲೆಬಾಳುವ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಫಲಗಳನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತವೆ. ನಲವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಉತ್ತರಕುರುಗಳು ಭಾರತೀಯ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಭೋಗಭೂಮಿ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಅವುಗಳ ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷಮಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಭೂಮಿಯ ನಿಯಮಗಳು ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ಉತ್ತರಕುರುಗಳ ವರ್ಣನೆ ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿನ ಅತಿ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಭೋಗಭೂಮಿವರ್ಣನೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಜಲಾಶಯಗಳು ಕೆಂಪು ನೈದಿಲೆಗಳಿಂದಲೂ ಚಿನ್ನದ ಕಮಲಗಳಿಂದಲೂ ಅಲಂಕೃತ, ನದಿಗಳು ಚಿನ್ನದ ಕಮಲಗಳುಳ್ಳ ಕಮಲಿನಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ನೀರಿನವು, ಮರಳದಂಡೆಗಳು ಮುತ್ತು-ರತ್ನ-ಚಿನ್ನಗಳಿಂದ ಉಕ್ಕಿದವು — ಹೀಗೆ ನೀರೂ ನೆಲವೂ ಎರಡೂ ರತ್ನಮಯ. ವೃಕ್ಷಗಳು ಕೇವಲ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನಲ್ಲ, ವಸ್ತ್ರಗಳು, ಆಭರಣಗಳು, ಹಾಸಿಗೆಗಳು, ಮಾಲೆಗಳು, ಪಾನೀಯಗಳು, ಭಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನೂ ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತವೆ; ಇದು ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷದ ಕಲ್ಪನೆ. ‘ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಯಾನ್ಯನುರೂಪಾಣಿ ಪುರುಷಾಣಾಂ ತಥೈವ ಚ’ (ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೂ ಪುರುಷರಿಗೂ ತಕ್ಕವು) ಎಂಬುದರಿಂದ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಯೋಗ್ಯ ವಸ್ತುಗಳು ಎಂದು ಸೂಚಿತ. ‘ಸರ್ವಕಾಮಾನ್ ಸ್ರವಂತಿ’ (ಎಲ್ಲ ಬಯಕೆಗಳನ್ನೂ ಸುರಿಸುತ್ತವೆ) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದ ಆ ವೃಕ್ಷಗಳ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಒಂದೇ ಪದದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಫಲದ ಚಿಂತೆಯಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಪುಣ್ಯಭೂಮಿಯೇ. ‘ಹುತಾಶನಸಮಪ್ರಭೈಃ’ (ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ) ಎಂಬ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತಗಳ ವಿಶೇಷಣ ಅವುಗಳ ಸುವರ್ಣದೀಪ್ತಿಯನ್ನು ಅಗ್ನಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಪತ್ರರಥಾಕುಲಾಃ’ ಎಂದರೆ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದವು; ಇಲ್ಲಿ ‘ಪತ್ರರಥ’ (ರೆಕ್ಕೆಯೇ ರಥವಾಗಿ ಉಳ್ಳದ್ದು) ಎಂಬುದು ಪಕ್ಷಿಯ ಪರ್ಯಾಯಪದ.

ಇತರ ಮರಗಳು ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ಹಾಸುಗಳುಳ್ಳ ಹಾಸಿಗೆಗಳನ್ನೂ, ಮನೋಹರವಾದ ಮಾಲೆಗಳನ್ನೂ, ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಪಾನೀಯಗಳನ್ನೂ, ವಿವಿಧ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನೂ ಫಲವಾಗಿ ಕೊಡುತ್ತವೆ; ಗುಣಸಂಪನ್ನರಾದ, ರೂಪ-ಯೌವನಗಳಿಂದ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುವ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಅಲ್ಲಿರುತ್ತಾರೆ. ಗಂಧರ್ವರು, ಕಿನ್ನರರು, ಸಿದ್ಧರು, ನಾಗರು, ವಿದ್ಯಾಧರರು ಹೊಳೆಯುವ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವರಾಗಿ ನಾರಿಯರೊಡನೆ ಸತತವಾಗಿ ವಿಹರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಎಲ್ಲರೂ ಸುಕೃತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದವರು, ಎಲ್ಲರೂ ಸುಖಾನುಭವದಲ್ಲಿ ನಿರತರು, ಎಲ್ಲರೂ ಕಾಮ-ಅರ್ಥಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವರು; ಅವರು ಸ್ತ್ರೀಯರೊಡನೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮನಸ್ಸಿಗೂ ಆನಂದ ಕೊಡುವ ಗೀತ-ವಾದ್ಯಗಳ ನಿನಾದವೂ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ನಗುವಿನ ಧ್ವನಿಯೂ ಅಲ್ಲಿ ಸತತವಾಗಿ ಕೇಳಿಸುತ್ತವೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷವಿಲ್ಲದವನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ, ಅಸತ್ತನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸುವವನೂ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ; ದಿನದಿನವೂ ಅಲ್ಲಿ ಮನೋಹರ ಗುಣಗಳು ಹೆಚ್ಚುತ್ತವೆ. ಆ ದೇಶವನ್ನು ದಾಟಿದ ಮೇಲೆ ಉತ್ತರ ಸಮುದ್ರವಿದೆ; ಅದರ ನಡುವೆ ಚಿನ್ನಮಯವಾದ ಮಹತ್ತಾದ ಸೋಮಗಿರಿ ಎಂಬ ಪರ್ವತವಿದೆ. ‘ಅಹನ್ಯಹನಿ ವರ್ಧಂತೇ ಗುಣಾಃ’ (ದಿನದಿನವೂ ಗುಣಗಳು ಹೆಚ್ಚುತ್ತವೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಉತ್ತರಕುರುಗಳ ಪುಣ್ಯಭೂಮಿತ್ವವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಅಲ್ಲಿ ಕಾಲವು ಕ್ಷಯಕ್ಕಲ್ಲ, ವೃದ್ಧಿಗೇ ಕಾರಣ. ಉತ್ತರಕುರುಗಳ ಜನರನ್ನು ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಸುಕೃತಕರ್ಮಿಗಳು, ಸುಖನಿರತರು, ಕಾಮ-ಅರ್ಥಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವರು; ಇವುಗಳಿಂದ ಅವರ ಪೂರ್ವಜನ್ಮದ ಪುಣ್ಯವೂ ವರ್ತಮಾನದ ಸುಖವೂ ಎರಡೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಗಂಧರ್ವ, ಕಿನ್ನರ, ಸಿದ್ಧ, ನಾಗ, ವಿದ್ಯಾಧರರೆಂಬ ದಿವ್ಯಯೋನಿಗಳು ಅಲ್ಲಿ ನಾರಿಯರೊಡನೆ ವಿಹರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಗೀತ-ವಾದ್ಯ ನಿನಾದ ಮತ್ತು ಗಟ್ಟಿಯಾದ ನಗುವಿನ ಧ್ವನಿ ಎಂಬ ಶಬ್ದಚಿತ್ರದಿಂದ ಆ ದೇಶದ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ಕಿವಿಗೆ ಗೋಚರವಾಗಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ನ ಕಶ್ಚಿದಮುದಿತಃ, ನ ಕಶ್ಚಿದಸತ್ಪ್ರಿಯಃ’ (ಸಂತೋಷವಿಲ್ಲದವನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ, ಅಸತ್ಪ್ರಿಯನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ) ಎಂಬ ಎರಡು ನಿಷೇಧಗಳಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ದುಃಖದ ಮತ್ತು ದುಷ್ಟತನದ ಅಭಾವ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. ಉತ್ತರಸಮುದ್ರದ ನಡುವೆ ಚಿನ್ನಮಯವಾದ ಮಹತ್ತಾದ ಸೋಮಗಿರಿ — ಅದೇ ಉತ್ತರದಿಕ್ಕಿನ ಕೊನೆಯ ಗುರುತು. ಭೋಗಭೂಮಿಯ ಅನಂತರವೇ ದೇವಭೂಮಿ ಎಂಬ ಕ್ರಮ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ. ‘ಸರ್ವಭೂತಮನೋರಮಃ’ (ಸಕಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಮನೋಹರ) ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಆ ನಿನಾದ ಅಲ್ಲಿಯವರಿಗೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಮನೋಹರ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಅಹನ್ಯಹನಿ’ (ದಿನದಿನವೂ) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರತಿದಿನದ ವೃದ್ಧಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಇಂದ್ರಲೋಕದಲ್ಲಿರುವ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದಲ್ಲಿರುವ ದೇವತೆಗಳು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಮುಟ್ಟಿರುವ ಆ ಗಿರಿರಾಜನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಆ ದೇಶ ಸೂರ್ಯನಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅದರ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ; ಉರಿಯುವ ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಬೆಳಗಿದಂತೆ ಸೂರ್ಯಶೋಭೆಯಿಂದ ಅದನ್ನು ಗುರುತಿಸಬಹುದು. ಅಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾತ್ಮನಾದ ಭಗವಂತ, ಹನ್ನೊಂದು ರೂಪಗಳ ಶಂಭು, ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ದೇವೇಶ ಬ್ರಹ್ಮ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಕುರುಗಳ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ನೀವು ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಹೋಗಬಾರದು; ಬೇರೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಅಲ್ಲಿ ಗತಿ ಸಾಗುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ ನಿಷೇಧ. ಆ ಸೋಮಗಿರಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ದುರ್ಗಮ; ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ಅಲ್ಲಿಂದ ಬೇಗನೆ ಹಿಂದಿರುಗಬೇಕು. ಇಲ್ಲಿ ಉಳಿದ ಮೂರು ದಿಕ್ಕುಗಳಂತೆ ಉತ್ತರದಿಕ್ಕಿಗೂ ಸೀಮೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಈ ಸೀಮೆಗೆ ಕಾರಣ ಭಯವಲ್ಲ, ಪಾವಿತ್ರ್ಯ — ಎಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನೂ ಶಂಭುವೂ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೋ ಅಲ್ಲಿ ಮರ್ತ್ಯರ ಪ್ರವೇಶ ವಿಹಿತವಲ್ಲ. ‘ಆಲೋಕ್ಯ’ (ನೋಡಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನೋಡುವುದಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಅನುಮತಿ, ಪ್ರವೇಶಕ್ಕಲ್ಲ. ‘ದಿವಂ ಗತಮ್’ (ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದ) ಎಂಬ ಗಿರಿರಾಜನ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅದರ ಔನ್ನತ್ಯವನ್ನು ಅತಿಶಯವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಅದು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನೇ ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ‘ವಿಸೂರ್ಯೋಽಪಿ ಪ್ರಕಾಶತೇ’ (ಸೂರ್ಯನಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ) ಎಂಬ ವಿರೋಧಾಭಾಸದಿಂದ ಅದರ ಸ್ವಯಂಪ್ರಭತ್ವ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಏಕಾದಶಾತ್ಮಕಃ ಶಂಭುಃ’ ಎಂಬುದು ಏಕಾದಶ ರುದ್ರರ ನಿರ್ದೇಶ. ಬ್ರಹ್ಮನ ನಿವಾಸ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿದೆ. ನಿಷೇಧವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಕಥಂಚನ’ (ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ) ಎಂಬ ಪದ ನಿಷೇಧದ ಕಠೋರತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ — ಯಾವ ಉಪಾಯದಿಂದಲೂ ಹೋಗಬಾರದು. ‘ಅನ್ಯೇಷಾಮಪಿ ಭೂತಾನಾಂ ಗತಿರ್ನಾನುಕ್ರಾಮತಿ’ (ಬೇರೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಗತಿ ಸಾಗುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ನಿಷೇಧ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ, ಕೇವಲ ವಾನರರಿಗಲ್ಲ.

‘ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ವಾನರರು ಹೋಗಲು ಸಾಧ್ಯವಿರುವುದು ಇಷ್ಟೇ; ಅದರಾಚೆಯ ಸೂರ್ಯನಿಲ್ಲದ, ಎಲ್ಲೆಯಿಲ್ಲದ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ನಾವು ಅರಿಯೆವು.’ ‘ನಾನು ವರ್ಣಿಸಿದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಶೋಧಿಸಬೇಕು; ನಾನು ಹೇಳದಿರುವ ಬೇರೆ ಯಾವುದರ ಬಗ್ಗೆಯೂ ನಿಮ್ಮ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿ’ — ಎಂದು ಅನ್ವೇಷಣೆಯ ಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ಆದೇಶಿಸಲಾಯಿತು; ಹೇಳಿಕೆ ಅಪೂರ್ಣವಾಗಿರಬಹುದು, ಬುದ್ಧಿಯಾದರೋ ಪೂರ್ಣವಾಗಿರಬೇಕು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಹೀಗೆ ದಾಶರಥಿಗೆ ಮಹತ್ತಾದ ಪ್ರಿಯ ಮಾಡಿದಂತಾಗುವುದು, ಅದರಿಂದ ನನಗೂ ಮಹತ್ತಾದ ಪ್ರಿಯ; ವಾಯು-ಅಗ್ನಿಗಳಿಗೆ ಸಮಾನರಾದವರೇ, ವಿದೇಹರಾಜಪುತ್ರಿಯನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯುವ ಕರ್ಮದಿಂದ ಇದು ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಕೃತಾರ್ಥರಾಗಿ, ಒಟ್ಟಾಗಿ, ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ, ನನ್ನಿಂದ ಮನೋಹರವಾದ ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳಿಂದ ಪೂಜಿತರಾಗಿ, ಶತ್ರುಗಳು ಶಾಂತರಾಗಿ, ಪ್ರಿಯೆಯರೊಡನೆ, ಲೋಕದ ಆಧಾರರಾಗಿ, ವಾನರರೇ, ನೀವು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಸಂಚರಿಸುವಿರಿ.’ ಬಹುಮಾನದ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಇಲ್ಲಿಯೂ ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಂತೆಯೇ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅದು ಇನ್ನೂ ವಿಸ್ತಾರವಾದುದು — ಕೇವಲ ಧನವಲ್ಲ, ಶತ್ರುಶಾಂತಿಯೂ ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ಸುಖವೂ. ‘ಅಭಾಸ್ಕರಮ್ ಅಮರ್ಯಾದಮ್’ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳನ್ನು ಪಶ್ಚಿಮದಿಕ್ಕಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಕವಿ ದಿಕ್ಕುಗಳ ಅಂತ್ಯದ ಏಕರೂಪತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನ ಜಾನೀಮಃ’ (ನಾವು ಅರಿಯೆವು) ಎಂಬ ಒಪ್ಪಿಗೆ ರಾಜನ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ತಿಳಿಯದುದನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ನಾನು ಹೇಳದಿರುವ ಬೇರೆ ಯಾವುದರ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಬುದ್ಧಿಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಅನಿಲಾನಲೋಪಮಾಃ’ (ವಾಯು-ಅಗ್ನಿಗಳಿಗೆ ಸಮಾನರಾದವರೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ವಾನರರ ವೇಗವನ್ನೂ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ಎರಡನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಭೂತಧರಾಃ’ (ಲೋಕದ ಆಧಾರರು) ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ವಿಶೇಷಣ ಅವರ ಮುಂದಿನ ಗೌರವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಸೀತೆಯನ್ನು ಕರೆತರುವವರು ಲೋಕದ ಆಧಾರರಾಗುವರು.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे त्रिचत्वारिंशः सर्गः॥ ४३॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ