॥वाल्मीकिरामायणम् ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ · 32ನೇ ಸರ್ಗ

ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಸುಗ್ರೀವನ ವಿಮರ್ಶೆ ಮತ್ತು ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಬೋಧನೆ

ಸುಗ್ರೀವನು ಆಸನವನ್ನು ಬಿಡುವುದು, ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ವಿಮರ್ಶೆ, ಮೈತ್ರಿಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುವುದರ ಕಷ್ಟ, ಹನುಮಂತನ ನೀತಿವಚನ, ಪ್ರಣಾಮದ ಉಪದೇಶ

ಅಂಗದನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕುಪಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಕೇಳಿ, ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಯಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಸಚಿವರೊಡನೆ ಆಸನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟೆದ್ದನು. ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯಲ್ಲಿ ಕುಶಲನೂ ಮಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಣತನೂ ಆದ ಅವನು ಕಾರ್ಯದ ಗುರುತ್ವ-ಲಘುತ್ವಗಳನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಆ ಮಂತ್ರಜ್ಞರಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನಾನು ಯಾವ ಕೆಟ್ಟ ಮಾತನ್ನೂ ಆಡಿಲ್ಲ, ಯಾವ ಕೆಟ್ಟ ಕೆಲಸವನ್ನೂ ಮಾಡಿಲ್ಲ; ಹಾಗಿರುವಾಗ ರಾಘವನ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಏಕೆ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಸದಾ ನನ್ನ ದೌರ್ಬಲ್ಯಗಳನ್ನೇ ಹುಡುಕುವ, ನನ್ನ ಹಿತೈಷಿಗಳಲ್ಲದ ಶತ್ರುಗಳು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದ ದೋಷಗಳನ್ನು ರಾಘವನ ತಮ್ಮನ ಕಿವಿಗೆ ಹಾಕಿರಬಹುದು. ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ನಿಮ್ಮ ಬುದ್ಧಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ, ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ, ಅವನ ಮನೋಭಾವದ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ನಿಪುಣವಾಗಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.’ ಇಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಮೊದಲ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಆಸನತ್ಯಾಗ — ರಾಜನಾಗಿದ್ದರೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಹೆಸರು ಕೇಳುತ್ತಲೇ ಅವನು ಎದ್ದುನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಅವನ ವಿನಯದ ಲಕ್ಷಣ. ‘ಗುರುಲಾಘವಂ ನಿಶ್ಚಿತ್ಯ’ (ಗುರುತ್ವ-ಲಘುತ್ವಗಳನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಕಾರ್ಯದ ಗೌರವವನ್ನೂ ತನ್ನ ಲಘುತ್ವವನ್ನೂ ಆಲೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪರನಿಂದೆಯಿಂದ ಮಿತ್ರಭೇದವಾಗಿರಬಹುದು ಎಂಬುದು ಅವನ ಮೊದಲ ಶಂಕೆ, ಇದು ರಾಜನೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಿಗಳಾದ ಪ್ಲಕ್ಷ-ಪ್ರಭಾವರು ಪ್ರಣಾಮವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಿದ್ದರು; ಇಲ್ಲಾದರೋ ಸುಗ್ರೀವನೇ ವಿಮರ್ಶೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಚಿವೈಃ ಸಹ’ (ಸಚಿವರೊಡನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜನು ಒಬ್ಬನೇ ನಿರ್ಣಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ನೀತಿ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ನ ಕಿಂಚಿತ್ ದುರ್ವ್ಯಾಹೃತಮ್’ (ಯಾವ ಕೆಟ್ಟ ಮಾತನ್ನೂ ಆಡಿಲ್ಲ) ಎನ್ನುತ್ತಾ ಅವನು ತನ್ನ ದೋಷವನ್ನು ಅರಿಯದೆಯೇ ಭಯಪಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಸರಳತೆ.

‘ನನಗೆ ಭಯವಿರುವುದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದಲ್ಲ, ರಾಘವನಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲ; ಆದರೆ ಅಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕುಪಿತನಾದ ಮಿತ್ರನೇ ಗಾಬರಿಯನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಮಿತ್ರನನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಸುಲಭ, ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಕಷ್ಟ; ಮನಸ್ಸುಗಳು ಚಂಚಲವಾದುದರಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾರಣದಿಂದಲೂ ಪ್ರೀತಿ ಒಡೆಯುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ನಾನು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಹೆದರುತ್ತೇನೆ — ಅವನು ನನಗೆ ಮಾಡಿದ ಉಪಕಾರಕ್ಕೆ ನಾನು ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಮಾಡಲು ಶಕ್ತನಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಭಯ ದಂಡನೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಕೃತಘ್ನತೆಯ ದೋಷದಿಂದ; ಇದು ಅವನ ಸಜ್ಜನಿಕೆಯ ಸೂಚನೆ. ‘ಸುಕರಂ ಮಿತ್ರಂ ದುಷ್ಕರಂ ಪ್ರತಿಪಾಲನಮ್’ (ಮಿತ್ರನನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಸುಲಭ, ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಕಷ್ಟ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸುಭಾಷಿತ, ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ನೀತಿಸಾರ. ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾರಣದಿಂದಲೂ ಪ್ರೀತಿ ಒಡೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವನು ತನ್ನ ದೋಷವನ್ನೇ ಶಂಕಿಸುತ್ತಾನೆ, ರಾಮನ ದೋಷವನ್ನಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಪ್ರಮತ್ತನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೃತಘ್ನನಲ್ಲ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೂರೇ ಶ್ಲೋಕಗಳು, ಆದರೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸರ್ಗದ ನೀತಿಬೀಜ ಅಡಗಿದೆ. ‘ಅಸ್ಥಾನಕುಪಿತಂ ಮಿತ್ರಮ್’ (ಅಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕುಪಿತನಾದ ಮಿತ್ರ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಮನ ಕೋಪವನ್ನು ನಿಷ್ಕಾರಣವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದನ್ನು ಹನುಮಂತನು ಮುಂದೆ ತಿದ್ದುತ್ತಾನೆ — ಆ ಕೋಪ ಪ್ರೇಮಮೂಲವಾದುದು, ಕಾಲಾತಿಕ್ರಮದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು. ‘ಯನ್ಮಮೋಪಕೃತಂ ಶಕ್ಯಂ ಪ್ರತಿಕರ್ತುಂ ನ ತನ್ಮಯಾ’ (ಅವನು ನನಗೆ ಮಾಡಿದ ಉಪಕಾರಕ್ಕೆ ನಾನು ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಮಾಡಲಾರೆ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ಕೃತಜ್ಞತೆ ಸ್ಪಷ್ಟ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಹನುಮಂತನು ಮುಂದೆ ‘ನೀನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಅವನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಸುಗ್ರೀವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಹನುಮಂತನು ವಾನರಮಂತ್ರಿಗಳ ನಡುವೆ ತನ್ನದೇ ತರ್ಕದಿಂದ ಹೇಳಿದನು — ‘ವಾನರಗಣೇಶ್ವರನೇ, ಅತ್ಯಂತ ಸ್ನೇಹಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಶುಭವಾದ ಉಪಕಾರವನ್ನು ನೀನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಏನೂ ಆಶ್ಚರ್ಯವಲ್ಲ. ಶೂರನಾದ ರಾಘವನು ಭಯವನ್ನು ದೂರ ತೊರೆದು ನಿನ್ನ ಪ್ರಿಯಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇಂದ್ರಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಂದನು. ರಾಘವನು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿರುವುದು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಪ್ರೇಮದಿಂದಲೇ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವನು ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಕಾಲವನ್ನು ಬಲ್ಲವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಪ್ರಮತ್ತನಾಗಿ ನೀನು ಕಾಲವನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ; ನೋಡು — ಅರಳಿದ ಸಪ್ತಚ್ಛದ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಶ್ಯಾಮಲವಾದ ಶುಭಶರತ್ತು ಆರಂಭವಾಗಿದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಮೊದಲು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ರಾಮನ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಪ್ರೇಮಮೂಲವೆಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಲಾತಿಕ್ರಮವೇ ದೋಷ ಎಂದು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಏನು ಹೇಳಿದ್ದನೋ ಅದನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹನುಮಂತನ ಮಾತು ‘ಸ್ವೇನ ತರ್ಕೇಣ’ (ತನ್ನದೇ ತರ್ಕದಿಂದ) ಎಂದು ವಿಶೇಷಿತವಾಗಿದೆ — ಯಾರಿಂದಲೂ ಆದೇಶಿಸಲ್ಪಡದೆ ಅವನು ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲೇ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಮೊದಲು ಒಡೆಯನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ರಾಮನ ಕೋಪವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದೋಷವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಈ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಯುಕ್ತಿ ಉಪದೇಶದ ಗ್ರಾಹ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಫುಲ್ಲಸಪ್ತಚ್ಛದಶ್ಯಾಮಾ ಶರತ್’ (ಅರಳಿದ ಸಪ್ತಚ್ಛದಗಳಿಂದ ಶ್ಯಾಮಲವಾದ ಶರತ್ತು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಋತುವನ್ನೇ ಸಾಕ್ಷಿಯಂತೆ ಮುಂದಿಡಲಾಗಿದೆ — ಮೂವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿದುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ಆಕಾಶ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಗ್ರಹ-ನಕ್ಷತ್ರಗಳುಳ್ಳದ್ದಾಗಿ, ಮೋಡಗಳು ಮರೆಯಾದುದಾಗಿದೆ; ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳೂ ನದಿಗಳೂ ಸರೋವರಗಳೂ ತಿಳಿಯಾಗಿವೆ. ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಡುವ ಕಾಲ ಬಂದಿದೆ ಎಂದು ನೀನು ಅರಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ; ನೀನು ಪ್ರಮತ್ತನಾಗಿದ್ದೀಯೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ, ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಈ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ಆರ್ತನಾದ, ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಘವನ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತು ಇನ್ನೊಬ್ಬನ ಮೂಲಕ ಬಂದರೂ ನೀನು ಅದನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿರುವ ನಿನಗೆ, ಕೈಮುಗಿದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುವುದನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಯಾವ ಉಚಿತ ಮಾರ್ಗವೂ ನನಗೆ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ನಿಯುಕ್ತರಾದ ಮಂತ್ರಿಗಳು ರಾಜನಿಗೆ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಹಿತವನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಭಯವನ್ನು ತೊರೆದು ನಾನು ನಿಶ್ಚಿತವಾದ, ದೃಢವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಮಂತ್ರಿಧರ್ಮವನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿಸಿ ಕಠೋರವಾದರೂ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಕೃತಾಪರಾಧಸ್ಯ ತೇ’ (ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿರುವ ನಿನಗೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಒಡೆಯನನ್ನೂ ಅಪರಾಧಿ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ‘ಪುರುಷಾಂತರಾತ್’ (ಇನ್ನೊಬ್ಬನ ಮೂಲಕ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮೂಲಕ ಬಂದ ಮಾತು ರಾಮನದೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು ಎಂದು ಸೂಚಿತ. ‘ನಿಯುಕ್ತೈರ್ಮಂತ್ರಿಭಿರ್ವಾಚ್ಯೋ ಹ್ಯವಶ್ಯಂ ಪಾರ್ಥಿವೋ ಹಿತಮ್’ (ನಿಯುಕ್ತ ಮಂತ್ರಿಗಳು ರಾಜನಿಗೆ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಹಿತವನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವೇ ಮಂತ್ರಿಧರ್ಮದ ಲಕ್ಷಣ; ಹನುಮಂತನು ಅದರಿಂದಲೇ ತನ್ನ ಕಠೋರ ಮಾತನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಇತ ಏವ ಭಯಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ’ (ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಭಯವನ್ನು ತೊರೆದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ನಿರ್ಭಯತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಡೆಯನ ರೋಷಕ್ಕೂ ಅವನು ಹೆದರುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಅತಿಯಾಗಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾಘವನು ಬಿಲ್ಲನ್ನೆತ್ತಿ ದೇವ-ಅಸುರ-ಗಂಧರ್ವರ ಸಮೇತ ಜಗತ್ತನ್ನೇ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಮರ್ಥನೇ. ಯಾರನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಅನುಕೂಲನನ್ನಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆಯೋ ಅವನನ್ನು ಕೆರಳಿಸುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ — ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹಿಂದಿನ ಉಪಕಾರವನ್ನು ನೆನೆಯುವ ಕೃತಜ್ಞನಿಗೆ. ರಾಜನೇ, ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಪುತ್ರನೊಡನೆ, ಮಿತ್ರಜನರೊಡನೆ ಕೂಡಿ ಅವನಿಗೆ ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ನಿನ್ನ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಬದ್ಧನಾಗಿರು — ಪತ್ನಿ ಪತಿಯ ವಶದಲ್ಲಿರುವಂತೆ ನೀನೂ ಅವನ ವಶದಲ್ಲಿರು. ಕಪೀಂದ್ರನೇ, ರಾಮನ ಮತ್ತು ರಾಮನ ತಮ್ಮನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೀನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ತಳ್ಳಿಹಾಕಲಾರೆ; ದೇವೇಂದ್ರನಂತಹ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ಈ ರಾಮನ ಮಾನುಷ ಬಲವನ್ನು ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸೇ ತಾನಾಗಿ ತಿಳಿದಿದೆ.’ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಉಪದೇಶ ಗಾಂಭೀರ್ಯದಿಂದ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಮಾನುಷಂ ಬಲಮ್’ (ಮಾನುಷ ಬಲ) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ವ್ಯಂಗ್ಯವಿದೆ — ಮನುಷ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿರುವ ಇವನ ಬಲವಾದರೋ ಅಮಾನುಷವೇ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಏನನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನ ಉತ್ತರ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮದಿಂದಲೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಒಳಗೆ ಕರೆತರಲು ಅಂಗದನನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ರಾಮನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ‘ಯಾರನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಬೇಕೋ ಅವನನ್ನು ಕೆರಳಿಸಬಾರದು’ ಎಂಬ ನೀತಿವಾಕ್ಯದಿಂದ ಉಪಾಯವನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಭರ್ತುರ್ಭಾರ್ಯೇವ ತದ್ವಶೇ’ (ಪತ್ನಿ ಪತಿಯ ವಶದಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಅವನ ವಶದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ವೈವಾಹಿಕವಾದುದು, ಅದರಿಂದ ಮೈತ್ರಿಯ ಅಖಂಡತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮಾನುಷಂ ಬಲಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಶ್ಲೇಷವಿದೆ — ಮನುಷ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿರುವ ರಾಮನ ಬಲ ಮಾನುಷವಾಗಿರಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಧ್ವನಿ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे द्वात्रिंशः सर्गः॥ ३२॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ