ಸರ್ಗ
ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಪ್ರವೇಶ ಮತ್ತು ತಾರೆಯ ಮಾತು
ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಪುರಿಯ ವರ್ಣನೆ, ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಲಜ್ಜೆ ಮತ್ತು ಕೋಪ, ಸುಗ್ರೀವನ ಭಯ, ತಾರೆಯ ಸಾಂತ್ವನ, ಸುಗ್ರೀವದರ್ಶನ
ರಾಮನಿಂದ ಪ್ರತ್ಯಾದೇಶ ಪಡೆದ, ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆಯೇ ರಮ್ಯವಾದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಗುಹೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ‘ರಾಮಶಾಸನಾತ್’ (ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಬಂದವನಲ್ಲ, ಅಣ್ಣನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದಲೇ ಬಂದವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಕೋಪವೂ ಪರರದು, ತನ್ನದಲ್ಲ. ದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ದೊಡ್ಡ ದೇಹದ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ವಾನರರು ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಎಲ್ಲರೂ ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತರು, ಅವನ ದಾರಿಯನ್ನು ತಡೆಯಲಿಲ್ಲ. ಅವರು ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದರೂ ವಿನಯದಿಂದ ತಲೆಬಾಗಿದರು. ಆದರೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದ, ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿದ್ದ ದಶರಥಪುತ್ರನನ್ನು ಕಂಡು ಅವರು ಭಯಗೊಂಡರು, ಅವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿಯಲಿಲ್ಲ — ಕಾವಲಿನ ಮರ್ಯಾದೆ ಭಯದಿಂದ ಸಡಿಲವಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸದೆಯೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮುಖವೇ ದ್ವಾರಪಾಲಕರನ್ನು ಸರಿಸುತ್ತದೆ; ನಿಟ್ಟುಸಿರೇ ಅವನ ಮೊದಲ ಆಯುಧ. ಗುಹಾಪ್ರವೇಶದಿಂದಲೇ ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ಹೊಸ ಅಂಕ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.
ಆ ಶ್ರೀಮಂತನು ಒಂದು ವಿಶಾಲವಾದ ಗುಹೆಯನ್ನು ಕಂಡನು — ಅದು ರತ್ನಮಯವಾಗಿತ್ತು, ದಿವ್ಯವಾಗಿತ್ತು, ಹೂಬಿಟ್ಟ ಉದ್ಯಾನಗಳಿಂದ ರಮ್ಯವಾಗಿತ್ತು, ರತ್ನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು. ಗುಹೆ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಅದು ನಗರವೇ; ಪರ್ವತದೊಳಗಿರುವ ಪುರಿ ಎಂಬುದೇ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ. ಅದು ಹರ್ಮ್ಯಗಳಿಂದಲೂ ಪ್ರಾಸಾದಗಳಿಂದಲೂ ಕಿಕ್ಕಿರಿದಿತ್ತು, ನಾನಾ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು, ಎಲ್ಲ ಬಯಕೆಗಳನ್ನೂ ಫಲವಾಗಿ ಕೊಡುವ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿತ್ತು. ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ರೂಪ ಧರಿಸಬಲ್ಲ, ದೇವ-ಗಂಧರ್ವರ ಪುತ್ರರಾದ, ದಿವ್ಯ ಮಾಲೆ-ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ, ನೋಡಲು ಸುಂದರರಾದ ವಾನರರಿಂದ ಅದು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು — ಇಲ್ಲಿ ವಾನರರೂ ವನಚರರಂತಲ್ಲ, ದಿವ್ಯಜನರಂತೆ ವರ್ಣಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಚಂದನ, ಅಗರು, ಕಮಲಗಳ ಗಂಧದಿಂದಲೂ ಮೈರೇಯ ಮತ್ತು ಮಧುಗಳ ಪರಿಮಳದಿಂದಲೂ ಅದರ ಮಹಾಮಾರ್ಗಗಳು ಸುಗಂಧಮಯವಾಗಿದ್ದವು; ಪಾನದ ಗಂಧವೂ ನಗರದ ಶೋಭೆಯ ಒಂದು ಅಂಗ ಎಂದು ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಅದೇ ಮುಂದೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ನಿಂದೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಂಧ್ಯ-ಮೇರು ಶಿಖರಗಳಂತಹ ಅನೇಕ ಅಂತಸ್ತಿನ ಪ್ರಾಸಾದಗಳನ್ನೂ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಗಿರಿನದಿಗಳನ್ನೂ ರಾಘವನ ತಮ್ಮನು ಅಲ್ಲಿ ಕಂಡನು. ಈ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಕವಿ ಪುರಿಯ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅದರ ಭೋಗದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮರೆತನು. ರತ್ನಗಳು, ಉದ್ಯಾನಗಳು, ಹರ್ಮ್ಯಗಳು, ಗಂಧಗಳು, ಪ್ರಾಸಾದಗಳು, ನದಿಗಳು — ಈ ಆರು ಅಂಗಗಳಿಂದಲೂ ಈ ನಗರಿ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ. ‘ಸರ್ವಕಾಮಫಲೈಃ ವೃಕ್ಷೈಃ’ (ಎಲ್ಲ ಬಯಕೆಗಳನ್ನು ಫಲಿಸುವ ಮರಗಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಇಚ್ಛಿಸಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಫಲ ಕೊಡುವ ಮರಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಕಾಮನೆ ಸಿದ್ಧಿಸುವಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯದ ನೆನಪು ದುರ್ಲಭ ಎಂಬುದು ಇದರ ಧ್ವನಿ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನಾದರೋ ಈ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಮೆಚ್ಚುಗೆಯಿಂದ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರಮಾದಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿಯೇ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪುರಿಯನ್ನು ಹಿಂದೆ ವಾಲಿ ಭೋಗಿಸಿದನು, ಈಗ ಸುಗ್ರೀವನು; ಭೋಗವಾದರೋ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಸಮಾನ.
ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಅಂಗದನ ರಮ್ಯವಾದ ಮನೆಯನ್ನು ಕಂಡನು; ಹಾಗೆಯೇ ಮೈಂದ, ದ್ವಿವಿದ, ಗವಯ, ಗವಾಕ್ಷ, ಗಜ, ಶರಭರ ಮನೆಗಳನ್ನು; ವಿದ್ಯುನ್ಮಾಲಿ, ಸಂಪಾತಿ, ಸೂರ್ಯಾಕ್ಷ, ಹನುಮಂತ, ವೀರಬಾಹು, ಸುಬಾಹು ಮತ್ತು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ನಲನ ಮನೆಗಳನ್ನು; ಕುಮುದ, ಸುಷೇಣ, ತಾರ, ಜಾಂಬವಂತ, ದಧಿವಕ್ತ್ರ, ನೀಲ, ಸುಪಾಟಲ, ಸುನೇತ್ರರ ಮನೆಗಳನ್ನು ಕಂಡನು. ಈ ನಾಮಾವಳಿ ಕೇವಲ ಅಲಂಕಾರಕ್ಕಾಗಿಯಲ್ಲ — ಇದೇ ವೀರರನ್ನು ಮುಂದೆ ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆಗೆ ಕಳುಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಕವಿ ಅವರ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಕಪಿಮುಖ್ಯರ ಮಹಾ ದೃಢವಾದ ಮುಖ್ಯ ಗೃಹಗಳನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕಂಡನು. ಅವು ಬಿಳಿಯ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಶುಭ್ರಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವಾಗಿದ್ದವು, ಗಂಧ-ಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದವು, ಹೇರಳವಾದ ಧನ-ಧಾನ್ಯಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದವು, ಸ್ತ್ರೀರತ್ನಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಧನ, ಧಾನ್ಯ, ಮಾಲೆ, ಸ್ತ್ರೀಯರು — ಈ ನಾಲ್ಕೂ ಸಮೃದ್ಧಿಯ ಚಿಹ್ನೆಗಳು; ಇವುಗಳಿಂದ ವಾನರರಾಜ್ಯದ ಐಶ್ವರ್ಯ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಗೃಹಗಳ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಮಹಾಸಾರಾಣಿ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ದೃಢತೆಯನ್ನೂ ಮೌಲ್ಯವನ್ನೂ ಎರಡನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಗೃಹಗಳು ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲೇ ಕಾಣುತ್ತವೆ ಎಂಬುದರಿಂದ ವಾನರರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನರ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂಗದನ ಮನೆಯನ್ನು ಮೊದಲು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಯುವರಾಜಪದದ ಗೌರವದಿಂದ. ಮುಂದೆ ಕಥೆಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಲಿರುವ ಹನುಮಂತನ ಹೆಸರೂ ಇಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ಸ್ತ್ರೀರತ್ನೈಃ ಶೋಭಿತಾನಿ’ (ಸ್ತ್ರೀರತ್ನಗಳಿಂದ ಶೋಭಿತವಾದವು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮನೆಗಳ ಶೋಭೆ ಕೇವಲ ವಸ್ತುಗಳಿಂದಲ್ಲ, ಗೃಹಿಣಿಯರಿಂದಲೂ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದೇ ದೃಶ್ಯ ಮುಂದೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಲಜ್ಜೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೆಸರುಗಳ ಅನುಕ್ರಮವೂ ಯೂಥಪತಿಗಳ ಕ್ರಮವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
ವಾನರೇಂದ್ರನ ಮನೆ ಬಿಳಿಯ ಶಿಲೆಯ ಪರ್ವತದಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿತ್ತು, ದುರ್ಗಮವಾಗಿತ್ತು, ಮಹೇಂದ್ರನ ಭವನದಂತಿತ್ತು. ಪರ್ವತವೇ ಅದರ ಪ್ರಾಕಾರ ಎಂಬುದು ಆ ದುರ್ಗದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಬಲ. ಅದರ ಬಿಳಿಯ ಪ್ರಾಸಾದಶಿಖರಗಳು ಕೈಲಾಸಶಿಖರಗಳಂತಿದ್ದವು, ಮರಗಳು ಎಲ್ಲ ಬಯಕೆಗಳನ್ನೂ ಫಲಿಸುವಂಥವೂ ಹೂಬಿಟ್ಟವೂ ಆಗಿದ್ದವು. ಮಹೇಂದ್ರನು ಕೊಟ್ಟ, ಶೋಭಾಯಮಾನವಾದ, ನೀಲಮೇಘಗಳಂತೆ ಕಾಣುವ, ದಿವ್ಯ ಹೂ-ಹಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ತಂಪಾದ ನೆರಳಿನ, ಮನೋಹರವಾದ ಮರಗಳು ಅಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿದ್ದವು; ದೇವರಾಜನ ಪ್ರಸಾದವೇ ಸುಗ್ರೀವನ ರಾಜ್ಯದ ಮೂಲ ಎಂಬುದರ ನೆನಪು ಇದು. ದ್ವಾರವು ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ ಬಲಶಾಲಿ ವಾನರರಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿತ್ತು, ತೋರಣವು ಪುಟಕ್ಕಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಮಾಡಿದ್ದೂ ದಿವ್ಯಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವೂ ಶುಭ್ರವೂ ಆಗಿತ್ತು. ಸುಗ್ರೀವನ ಆ ರಮ್ಯವಾದ ಮನೆಯನ್ನು ಮಹಾಬಲನಾದ ಸೌಮಿತ್ರಿ ಯಾರಿಂದಲೂ ತಡೆಯಲ್ಪಡದೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ‘ಮಹಾಭ್ರಮ್ ಇವ ಭಾಸ್ಕರಃ’ (ದೊಡ್ಡ ಮೋಡವನ್ನು ಸೂರ್ಯನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೋಡವು ಸೂರ್ಯನನ್ನು ತಡೆಯಲಾರದು, ಹಾಗೆಯೇ ದ್ವಾರಪಾಲಕರು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು; ಪ್ರವೇಶದಲ್ಲಿ ತೇಜಸ್ಸೇ ದಾರಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಶಿಲಾಪರ್ವತದ ಆವರಣ, ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿ ದ್ವಾರಪಾಲಕರು, ಚಿನ್ನದ ತೋರಣ — ಹೀಗೆ ಮೂರು ವಿಧದ ರಕ್ಷೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ; ಆದರೂ ಅವು ಯಾವುವೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ತಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಅವಾರ್ಯಮಾಣಃ’ (ತಡೆಯಲ್ಪಡದೆ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಅವನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಿತ್ರರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ಅತಿಥಿಯಲ್ಲ, ಒಡೆಯನ ಪಕ್ಷದವನು. ಕೈಲಾಸದಂತಹ ಶಿಖರಗಳು, ಇಂದ್ರಭವನದಂತಹ ಭವನ — ಈ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ದಿವ್ಯತ್ವ ಆರೋಪಿತವಾಗಿದೆ. ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ ಕವಿ ಓದುಗನನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಗರದಿಂದ ರಾಜಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ, ಮಾರ್ಗದಿಂದ ರಾಜಭವನಕ್ಕೆ, ಭವನದಿಂದ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ; ದೃಷ್ಟಿ ಕಿರಿದಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುವುದೇ ಕಥೆಗೆ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ತರುತ್ತದೆ.
ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನು ವಾಹನ-ಆಸನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಏಳು ಕಕ್ಷ್ಯೆಗಳನ್ನು (ಪ್ರಾಂಗಣಗಳನ್ನು) ದಾಟಿ ಬಹು ವಿಶಾಲವಾದ, ಗುಪ್ತವಾದ, ದೊಡ್ಡ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಕಂಡನು. ಏಳು ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ರಾಜಭವನದ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಲೀಸಾಗಿ ದಾಟುವುದರಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಧಿಕಾರವೂ ಪ್ರಭಾವವೂ ತಿಳಿಯುತ್ತವೆ. ಅದು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಹಾಸುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅನೇಕ ಚಿನ್ನ-ಬೆಳ್ಳಿಯ ಮಂಚಗಳಿಂದಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಸನಗಳಿಂದಲೂ ತುಂಬಿತ್ತು. ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಲೇ ಅವನು ಒಂದೇ ಸಮನೆ ಮಧುರವಾದ ನಾದವನ್ನು ಕೇಳಿದನು — ತಂತಿವಾದ್ಯ ಮತ್ತು ಗೀತಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ತಾಳಕ್ಕೆ ಸಮವಾದ ಪದಾಕ್ಷರಗಳುಳ್ಳ ನಾದ. ಗೀತ, ವಾದ್ಯ, ತಾಳ — ಮೂರೂ ಸೇರಿರುವುದು ಸಂಗೀತದ ಪೂರ್ಣತೆ; ಆದರೆ ಅದೇ ಕರ್ತವ್ಯವಿಸ್ಮೃತಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಿ. ರೂಪ-ಯೌವನಗಳಿಂದ ಗರ್ವಿತರಾದ, ನಾನಾ ಆಕಾರಗಳ ಅನೇಕ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಅವನು ಸುಗ್ರೀವನ ಭವನದಲ್ಲಿ ಕಂಡನು — ಅವರು ಸತ್ಕುಲಸಂಪನ್ನರು, ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ಹೂಮಾಲೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದವರು, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಾಲೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟುವುದರಲ್ಲಿ ನಿರತರು, ಉತ್ತಮ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಭೂಷಿತರು. ಸುಗ್ರೀವನ ಅನುಚರರನ್ನೂ ಅವನು ಗಮನಿಸಿದನು — ಅವರು ಅತೃಪ್ತರಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಅತಿಯಾಗಿ ತರಾತುರಿಯಲ್ಲಿರಲಿಲ್ಲ, ಕಳಪೆ ಉಡುಗೆಯವರಾಗಿಯೂ ಇರಲಿಲ್ಲ; ಸೇವಕರೂ ಸಂತುಷ್ಟರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದು ರಾಜನ ಸಮೃದ್ಧಿ, ಆದರೆ ಪ್ರಮಾದವೂ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಇದೆ. ‘ದದರ್ಶ’ (ಕಂಡನು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದದ ಪುನರುಕ್ತಿ ಮೂಲದಲ್ಲೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ನೋಟದ ಕ್ರಮ — ಮೊದಲು ಗುಪ್ತಸ್ಥಾನ, ಆಮೇಲೆ ವಿಶಾಲ ಅಂತಃಪುರ — ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ತ್ರೀಯರ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ರೂಪ, ಯೌವನ, ಕುಲ, ಮಾಲೆ, ಆಭರಣ — ಇವೆಲ್ಲ ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಇದೆಲ್ಲವೂ ಸುಗ್ರೀವನ ಭೋಗಪರತೆಯನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಅನುಚರರ ತೃಪ್ತಿಯೂ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದು — ರಾಜನ ಪ್ರಮಾದ ಕೇವಲ ತನ್ನ ಸುಖದಲ್ಲಿ, ಸೇವಕರನ್ನು ಪೀಡಿಸುವುದರಲ್ಲಲ್ಲ. ಏಳು ಕಕ್ಷ್ಯೆಗಳ ಆಚೆ ಇರುವ ಆ ಗುಪ್ತಸ್ಥಾನದಲ್ಲೂ ಕಾವಲು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ತಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಇದರಿಂದ ರಾಜನ ಪ್ರಮಾದ ಕೇವಲ ಕಾಲದ ವಿಷಯದಲ್ಲಲ್ಲ, ಸುರಕ್ಷೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲೂ ಇದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಮಧುರಸ್ವನಮ್’ ಎಂಬುದು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ‘ಮಧುರಸ್ವರಮ್’ ಎಂದಿದೆ.
ಕಾಲ್ಗೆಜ್ಜೆಗಳ ಝಣಝಣವನ್ನೂ ಒಡ್ಯಾಣಗಳ ಕಿಣಿಕಿಣಿಯನ್ನೂ ಕೇಳಿ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಸೌಮಿತ್ರಿ ಲಜ್ಜಿತನಾದನು. ಪರಸ್ತ್ರೀಯರ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಇರುವುದು ಅನುಚಿತ ಎಂಬ ಸದಾಚಾರವೇ ಅವನನ್ನು ಮೊದಲು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ; ಕೋಪಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಲಜ್ಜೆ — ಇದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಶೀಲದ ಲಕ್ಷಣ. ಆಮೇಲೆ ಆಭರಣಗಳ ಸದ್ದನ್ನು ಕೇಳಿ ರೋಷದ ಆವೇಗದಿಂದ ಕುಪಿತನಾದ ಆ ವೀರನು ಬಿಲ್ಲಿನ ಹೆದೆಯನ್ನು ಮೀಟಿ ಟಂಕಾರ ಮಾಡಿದನು; ಆ ಶಬ್ದದಿಂದ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ತುಂಬುತ್ತಾ ತನ್ನ ಆಗಮನವನ್ನು ತಾನೇ ತಿಳಿಸಿದನು. ತನ್ನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದಿಂದಲೇ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಸರಿದ ಆ ಮಹಾಬಾಹು ರಾಮನ ಕೋಪವನ್ನು ಹೊತ್ತು ಒಂದು ಏಕಾಂತ ಸ್ಥಳವನ್ನಾಶ್ರಯಿಸಿ ನಿಂತನು. ‘ರಾಮಕೋಪಸಮನ್ವಿತಃ’ (ರಾಮನ ಕೋಪದಿಂದ ಕೂಡಿದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕೋಪದ ಒಡೆಯನು ಯಾರೆಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಕ್ರೋಧ ಅಣ್ಣನದು, ಸದಾಚಾರ ತನ್ನದು; ಇಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ಲಿನ ಟಂಕಾರ ಎರಡು ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ — ಆಗಮನದ ಸೂಚನೆ ಮತ್ತು ಶಾಸನ; ಮಾತಿಲ್ಲದೆಯೇ ಅದು ದೂತನಾಗುತ್ತದೆ.
ಆ ಬಿಲ್ಲಿನ ಟಂಕಾರದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಆಗಮನವನ್ನು ತಿಳಿದ ವಾನರಾಧಿಪನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಭಯಗೊಂಡು ತನ್ನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಸನದಿಂದ ಕದಲಿದನು. ‘ಅಂಗದನು ನನಗೆ ಮೊದಲೇ ತಿಳಿಸಿದಂತೆಯೇ, ಅಣ್ಣನಲ್ಲಿ ವಾತ್ಸಲ್ಯವುಳ್ಳ ಸೌಮಿತ್ರಿ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂದು ಅವನು ಭಾವಿಸಿದನು. ಅಂಗದನು ಹೇಳಿದ್ದರಿಂದಲೂ ಟಂಕಾರದಿಂದ ಸೂಚಿತವಾದ್ದರಿಂದಲೂ ಆ ವಾನರನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ಅರಿತನು, ಅವನ ಮುಖ ಒಣಗಿಹೋಯಿತು. ಮುಖ ಒಣಗುವುದು ಭಯದ ದೈಹಿಕ ಚಿಹ್ನೆ; ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಮದವೂ ಇಳಿದುಹೋಯಿತು. ಆಮೇಲೆ ಭಯದಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಕಳವಳಗೊಂಡಿದ್ದರೂ ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ಶಾಂತಚಿತ್ತನಾಗಿ ನೋಡಲು ಪ್ರಿಯಳಾದ ತಾರೆಗೆ ಹಿತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ಭಯದಲ್ಲೂ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯನ್ನು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ, ಪತ್ನಿಯೂ ಮಂತ್ರಿಣಿ ಎಂಬುದು ವಾನರರಾಜನ ವಿವೇಕ. ‘ಚಚಾಲ ವರಾಸನಾತ್’ (ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಸನದಿಂದ ಕದಲಿದನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆಸನವನ್ನು ಬಿಡುವುದೇ ಭಯದ ಮೊದಲ ಫಲ ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಂಗದನ ಮುಂಚಿನ ಸೂಚನೆ ಮತ್ತು ಬಿಲ್ಲಿನ ಟಂಕಾರ — ಎರಡು ಪ್ರಮಾಣಗಳೂ ಸೇರಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಸಂಶಯವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತವೆ. ಭಯದೊಂದಿಗೆ ವಿವೇಕ, ಮದದೊಂದಿಗೆ ಲಜ್ಜೆ — ಈ ದ್ವಂದ್ವವೇ ಸುಗ್ರೀವನ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ತಾರೆಯನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನವೂ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ತನ್ನ ದೋಷವನ್ನು ತಿಳಿದೇ ಅವನು ತಾನೇ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ.
‘ಸುಂದರ ಹುಬ್ಬುಗಳವಳೇ, ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಮೃದುಮನಸ್ಕನಾದ ಈ ರಾಘವನ ತಮ್ಮ ರೋಷಗೊಂಡವನಂತೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ — ಅವನ ಕೋಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇನು? ಅನಿಂದಿತೆಯೇ, ಕುಮಾರನ ರೋಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣವನ್ನು ನೀನೇನಾದರೂ ಕಾಣುತ್ತೀಯಾ? ಆ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಕೋಪವನ್ನು ತಾಳುವವನಲ್ಲ; ಸಜ್ಜನನ ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ನಾವು ಏನಾದರೂ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದೇವೆ ಎಂದು ನಿನಗೆ ತೋರಿದರೆ, ಅದನ್ನು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಬೇಗನೆ ಹೇಳು. ಅಥವಾ ಭಾಮಿನಿಯೇ, ನೀನೇ ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ ಸಾಂತ್ವನದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಬೇಕು. ಶುದ್ಧಾತ್ಮನಾದ ಅವನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡು ಕೋಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ; ಮಹಾತ್ಮರು ಸ್ತ್ರೀಯರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಕ್ರೂರವಾಗಿ ವರ್ತಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ನಿನ್ನ ಸಾಂತ್ವನದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಸಮಾಧಾನಗೊಂಡು ಇಂದ್ರಿಯಗಳೂ ಮನಸ್ಸೂ ಪ್ರಸನ್ನವಾದ ಆ ಕಮಲದಳಾಕ್ಷನನ್ನು, ಶತ್ರುದಮನನನ್ನು, ಆಮೇಲೆ ನಾನು ಕಾಣುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ಅಪರಾಧವನ್ನು ಅಲ್ಲಗಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ದೂತಿಯನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುವ ಉಪಾಯ ಎಂಬ ಲೋಕನೀತಿಯನ್ನು ಅವನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ‘ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಮೃದುಮಾನಸಃ’ (ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಮೃದುಮನಸ್ಕ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ತಾನೇ ಬಲ್ಲನು ಎಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಕೋಪ ಅಸಾಮಾನ್ಯವಾದುದು, ಕಾರಣವುಳ್ಳದ್ದು ಎಂದು ಅವನು ಊಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸುಭ್ರು’ (ಸುಂದರ ಹುಬ್ಬುಗಳವಳು), ‘ಅನಿಂದಿತೆ’ (ನಿಂದೆಯಿಲ್ಲದವಳು), ‘ಭಾಮಿನಿ’ ಎಂಬ ಮೂರು ಸಂಬೋಧನೆಗಳಿಂದ ಅವನು ತಾರೆಯ ಸೌಂದರ್ಯ, ಶೀಲ, ಪ್ರಭಾವ — ಮೂರನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸುಗ್ರೀವನು ತಾನೇ ಹೋಗದೆ ತಾರೆಯನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಭಯದ ಒಂದು ಲಕ್ಷಣ; ಆದರೆ ಉಪಾಯದ ಔಚಿತ್ಯವು ಘಟನೆಯಿಂದಲೇ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ತಾರೆ ಆ ಕೋಪವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸಲು ಸಮರ್ಥಳಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪತ್ನಿಯ ದೌತ್ಯ ಅವಮಾನಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಕುಶಲನೀತಿಗಾಗಿ. ಹೀಗೆ ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತು ಭಯದಿಂದ ಆರಂಭವಾದರೂ ವಿವೇಕದಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ.
ಮದದಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳು ವಿಹ್ವಲವಾಗಿದ್ದ, ತಡವರಿಸುತ್ತಾ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ, ಇಳಿಬಿದ್ದ ಒಡ್ಯಾಣದ ಚಿನ್ನದ ಎಳೆಗಳುಳ್ಳ, ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ತಾರೆ ತನ್ನ ತೆಳುವಾದ ದೇಹವನ್ನು ಬಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದಳು. ವಾನರೇಶ್ವರನ ಪತ್ನಿಯಾದ ಅವಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಲೇ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಜಪುತ್ರನು ಉದಾಸೀನನಾಗಿ ನಿಂತನು; ಸ್ತ್ರೀಯ ಸಾಮೀಪ್ಯದಿಂದ ಅವನ ಕೋಪ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯಿತು, ಅವನು ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿದನು — ದೃಷ್ಟಿಸಂಯಮವೇ ಅವನ ಉತ್ತರ. ಪಾನದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಸಂಕೋಚವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದ, ರಾಜಪುತ್ರನ ದೃಷ್ಟಿಯ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದ ಆಶ್ವಾಸನೆ ಪಡೆದ ತಾರೆ ಪ್ರೀತಿಯ ಸಲುಗೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಮಹತ್ತಾದ ಅರ್ಥವುಳ್ಳ, ಸಾಂತ್ವನರೂಪವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು — ‘ರಾಜಪುತ್ರನೇ, ಕೋಪಕ್ಕೆ ಮೂಲವೇನು? ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಗೆ ಯಾರು ಬದ್ಧನಾಗಿಲ್ಲ? ಒಣಮರಗಳ ಕಾಡಿನ ಮೇಲೆ ಎರಗುತ್ತಿರುವ ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚನ್ನು ಯಾರು ತಾನೇ ನಿಃಶಂಕನಾಗಿ ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಾನೆ?’ ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚಿನ ರೂಪಕದಿಂದ ಅವಳು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕೋಪದ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ, ಆ ಸಾಹಸವನ್ನು ಯಾರೂ ಮಾಡರು ಎನ್ನುತ್ತಾಳೆ. ತಾರೆಯ ನಡಿಗೆ, ವೇಷ, ದೃಷ್ಟಿ — ಮೂರೂ ಮದದಿಂದ ವಿಹ್ವಲವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ; ಆದರೂ ಅವಳ ಮಾತು ಪೂರ್ಣ ವಿವೇಕದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ — ಹೊರಗಿನ ವಿಹ್ವಲತೆ ಒಳಗಿನ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಬಾಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿದ್ದೂ ಅವನ ಶೀಲಕ್ಕೆ ಪರಮ ಪ್ರಮಾಣ. ‘ಕಸ್ತೇ ನ ಸಂತಿಷ್ಠತಿ ವಾಙ್ನಿದೇಶೇ’ (ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಗೆ ಯಾರು ಬದ್ಧನಾಗಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಅವಳು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಆಜ್ಞೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಮಾನ್ಯ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನ ಕೋಪಕ್ಕೆ ಮೂಲವಿಲ್ಲ ಎಂದೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳ ಮೂರು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳೂ ಉತ್ತರವನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತವೆ, ಕೇವಲ ಆಕ್ಷೇಪವಲ್ಲ.
ಸಾಂತ್ವನಪೂರ್ವಕವಾದ ಅವಳ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನಿಃಶಂಕನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಪ್ರೀತಿಯ ಸಲುಗೆಯಿಂದ ಅರ್ಥ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುವಂತೆ ಮತ್ತೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನಿನ್ನ ಪತಿ ಕಾಮಕ್ಕೆ ವಶನಾಗಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಧರ್ಮ-ಅರ್ಥಗಳ ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ; ಪತಿಯ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತಳಾಗಿದ್ದರೂ ನೀನು ಅವನನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವ ನಮ್ಮನ್ನು ಅವನು ಚಿಂತಿಸುವುದೇ ಇಲ್ಲ; ತಾರೆಯೇ, ಮಂತ್ರಿಗಳ ಪರಿಷತ್ತಿನೊಡನೆ ಅವನು ಕಾಮವನ್ನೇ ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳುಗಳನ್ನು ಗಡುವಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಅವು ಕಳೆದುಹೋದರೂ ಮದದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತನಾಗಿ ವಿಹರಿಸುತ್ತಿರುವ ಅವನಿಗೆ ಅದರ ಅರಿವೇ ಇಲ್ಲ. ಧರ್ಮಾರ್ಥಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಹೀಗೆ ಪಾನಮಾಡುವುದು ಪ್ರಶಸ್ತವಲ್ಲ; ಪಾನದಿಂದ ಅರ್ಥ, ಕಾಮ, ಧರ್ಮ — ಮೂರೂ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತವೆ — ತ್ರಿವರ್ಗದ ನಾಶವೇ ಮದ್ಯದ ಫಲ. ಉಪಕಾರ ಮಾಡಿದವನಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಮಾಡದಿರುವುದರಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಧರ್ಮಲೋಪ, ಗುಣವಂತನಾದ ಮಿತ್ರನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಅರ್ಥಲೋಪ. ಅರ್ಥ-ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ, ಸತ್ಯಧರ್ಮಪರಾಯಣನಾದ ಮಿತ್ರನನ್ನು ಅವನು ಕೈಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ, ಧರ್ಮದಲ್ಲೂ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಂತಿಲ್ಲ. ಕಾರ್ಯ ಹೀಗೆ ಮುಂದಿರುವಾಗ ನಾವು ಮುಂದಿನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕಾಗಿದೆ; ಕಾರ್ಯತತ್ತ್ವವನ್ನು ಬಲ್ಲವಳೇ, ಆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೀನೇ ಹೇಳಬೇಕು.’ ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತಾರೆಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅವಳ ವಿವೇಕವನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಗದರಿಕೆಯಲ್ಲೂ ಮರ್ಯಾದೆ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಮಾಸಾಂಶ್ಚತುರಃ ಪ್ರಮಾಣಂ ಕೃತ್ವಾ’ (ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳುಗಳನ್ನು ಗಡುವಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು) ಎಂಬುದು ಹಿಂದಿನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಸ್ಮರಣೆ; ಕಾಲಮರ್ಯಾದೆಯೇ ಮಿತ್ರಧರ್ಮದ ಒರೆಗಲ್ಲು. ಪಾನದೋಷವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವಿವೇಚಿಸಲಾಗಿದೆ — ಧರ್ಮ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅರ್ಥವೂ ಕಾಮವೂ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು. ‘ಮಿತ್ರಂ ಹ್ಯರ್ಥಗುಣಶ್ರೇಷ್ಠಮ್’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಮಿತ್ರನೇ ಎಲ್ಲ ಸಂಪತ್ತುಗಳಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಎಂಬ ನೀತಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ತಾರೆಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನೇ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದು — ಅವನ ಉದ್ದೇಶ ನಿಂದೆಯಲ್ಲ, ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿ. ‘ಭರ್ತಾ ಭರ್ತೃಹಿತೇ ಯುಕ್ತೇ ನ ಚೈನಮವಬುಧ್ಯಸೇ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತಾರೆಯ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಲೇ ಅವಳ ಉಪೇಕ್ಷೆಯನ್ನು ಆಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ನಿಂದೆ ಇಲ್ಲಿ ಮೃದುವಾಗಿಯೇ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ಧರ್ಮಲೋಪ’ ‘ಅರ್ಥಲೋಪ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಲೋಪಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಒಂದು ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದ, ಇನ್ನೊಂದು ಮಿತ್ರನ ನಾಶದಿಂದ; ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದ ಕ್ರಮವನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಅನುಸರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಕಾರ್ಯಮಸ್ಮಾಭಿರುತ್ತರಮ್’ (ನಾವು ಮುಂದಿನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಮುಂದಿನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನೇ ಮುಖ್ಯವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಹಿಂದಿನ ದೋಷಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುವುದನ್ನಲ್ಲ; ಕ್ರೋಧದ ಗುರಿಯೂ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯೇ ಎಂಬುದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ನೀತಿನೈಪುಣ್ಯ.
ಧರ್ಮ-ಅರ್ಥಗಳ ಸಮನ್ವಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಮಧುರ ಸ್ವಭಾವದ ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ರಾಜಪುತ್ರನ ಕಾರ್ಯದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿದ ತಾರೆ ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ರಾಜಪುತ್ರನೇ, ಇದು ಕೋಪದ ಕಾಲವಲ್ಲ; ಸ್ವಜನರ ಮೇಲೆ ಕೋಪ ಮಾಡಬಾರದು. ನಿನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನೇ ಬಯಸುವ ಆ ಜನನ ಪ್ರಮಾದವನ್ನೂ ನೀನು ಸಹಿಸಬೇಕು; ನಿನ್ನ ಹಿತವನ್ನೇ ಬಯಸುವವನ ಸ್ಖಲನ ಕ್ಷಮಾರ್ಹ. ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಕುಮಾರನು ಕಡಿಮೆ ಸತ್ತ್ವವುಳ್ಳವನ ಮೇಲೆ ಹೇಗೆ ಕೋಪಿಸಿಕೊಂಡಾನು? ಸತ್ತ್ವಗುಣದಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿತನಾದ, ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲವಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದ ನಿನ್ನಂಥವನು ಯಾರು ತಾನೇ ಕೋಪಕ್ಕೆ ವಶನಾಗುತ್ತಾನೆ? ವಾನರವೀರರ ಬಂಧುವಾದ ರಾಮನ ಕೋಪವನ್ನು ನಾನು ಬಲ್ಲೆ, ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಾದ ಕಾಲವಿಳಂಬವನ್ನು ಬಲ್ಲೆ, ನಿಮಗಾಗಿ ನಾವು ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಬಲ್ಲೆ, ಈಗ ಇಲ್ಲಿ ಏನು ಮಾಡಬೇಕೆಂಬುದನ್ನೂ ಬಲ್ಲೆ. ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ದೇಹದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಕಾಮದ ಅಸಹನೀಯ ಬಲವನ್ನೂ ಬಲ್ಲೆ; ಯಾರಲ್ಲಿ ಕಾಮದಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಇಂದು ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗದಿದ್ದಾನೋ ಅದನ್ನೂ ಬಲ್ಲೆ. ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿ ಕಾಮತಂತ್ರದಲ್ಲಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ನೀನು ಹೀಗೆ ಕೋಪಕ್ಕೆ ವಶನಾಗಿದ್ದೀಯೆ; ಕಾಮಾಸಕ್ತನಾದ ಮನುಷ್ಯನು ಅರ್ಥ-ಧರ್ಮಗಳನ್ನೂ ದೇಶ-ಕಾಲಗಳನ್ನೂ ಲಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾಮದ ಸೆಳೆತದಿಂದ ಸಂಕೋಚವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ನನ್ನ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಇರುವ, ಕಾಮಕ್ಕೆ ವಶನಾಗಿ ವರ್ತಿಸುವ, ನಿನ್ನ ಸಹೋದರನಂತಿರುವ ಆ ವಾನರವಂಶನಾಥನನ್ನು ಈಗ ಕ್ಷಮಿಸು, ಶತ್ರುವೀರಸಂಹಾರಕನೇ. ಧರ್ಮದಲ್ಲೂ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲೂ ರಮಿಸುವ ಮಹರ್ಷಿಗಳೂ ಕಾಮಕ್ಕೆ ಅನುಸರಿಸಿ ಮೋಹಬದ್ಧರಾಗುತ್ತಾರೆ; ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ಚಪಲನಾದ ಈ ಕಪಿರಾಜನು ಸುಖಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಆಸಕ್ತನಾಗದಿರುತ್ತಾನೆ?’ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ ಮೊದಲಾದವರ ಉದಾಹರಣೆ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಅವಳು ಸಾಮಾನ್ಯ ನ್ಯಾಯದಿಂದಲೇ ಕ್ಷಮೆ ಯಾಚಿಸುತ್ತಾಳೆ. ತಾರೆಯ ಉತ್ತರ ನಾಲ್ಕು ಕಂಬಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದೆ — ಇದು ಕಾಲವಲ್ಲ, ಇವನು ಪಾತ್ರನಲ್ಲ, ಕಾಮವನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವುದು ಕಷ್ಟ, ಕಾರ್ಯ ಈಗಾಗಲೇ ಆರಂಭವಾಗಿದೆ. ‘ಜಾನಾಮಿ’ (ಬಲ್ಲೆ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಐದು ಬಾರಿ ಪುನರಾವರ್ತಿಸಿ ಅವಳು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಅವಳು ದೋಷವನ್ನು ಅಲ್ಲಗಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ; ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯೇ ಕ್ಷಮಾಯಾಚನೆಯ ಬಲ. ‘ಸತ್ತ್ವಾವರುದ್ಧಃ ತಪಸಃ ಪ್ರಸೂತಿಃ’ (ಸತ್ತ್ವದಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿತನಾದ, ತಪಸ್ಸಿನ ಸಂತಾನ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಜನ್ಮವೇ ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲ ಎಂಬ ಸ್ತುತಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ; ಸ್ತುತಿಯಿಂದ ಕ್ರೋಧಶಮನ ಎಂಬುದು ನೀತಿ. ‘ನ ದೇಶಕಾಲೌ ಹಿ ಯಥಾರ್ಥಧರ್ಮೌ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಕಾಮಾಸಕ್ತನಿಗಾಗುವ ನಾಲ್ಕು ಬಗೆಯ ವಿಸ್ಮೃತಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ದೇಶ, ಕಾಲ, ಅರ್ಥ, ಧರ್ಮ. ‘ಮಹರ್ಷಿಗಳೂ ಕಾಮಾನುಕಾಮರು’ ಎಂಬ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಅವಳು ಮನುಷ್ಯಸ್ವಭಾವದ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ; ತಪಸ್ವಿಗಳೇ ಜಾರುವಲ್ಲಿ ಚಪಲಸ್ವಭಾವದ ಕಪಿ ಹೇಗೆ ಜಾರದಿರುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ನ್ಯಾಯ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ಪ್ರಶ್ನೆಯ ರೂಪದಲ್ಲೇ ಮಾತನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಇದರಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತಾನೇ ಉತ್ತರವನ್ನು ಯೋಚಿಸಲಿ ಎಂದು; ಪ್ರಶ್ನೆ ಒತ್ತಾಯಕ್ಕಿಂತ ಬಲವಾದ ಉಪಾಯ.
ಹೀಗೆ ಮಹತ್ತಾದ ಅರ್ಥವುಳ್ಳ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ, ಆ ವಾನರಿ ಮದವಿಹ್ವಲ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ, ಖೇದದೊಡನೆ ಅಪ್ರಮೇಯನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಪತಿಗೆ ಹಿತವಾದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು — ‘ನರೋತ್ತಮನೇ, ಕಾಮಕ್ಕೆ ಅಧೀನನಾಗಿದ್ದರೂ ಸುಗ್ರೀವನು ನಿನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಬಹಳ ಹಿಂದೆಯೇ ಸಿದ್ಧತೆಗೆ ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ನಾನಾ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ, ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ರೂಪ ಧರಿಸಬಲ್ಲ, ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಕೋಟಿಗಟ್ಟಲೆ, ಲಕ್ಷಗಟ್ಟಲೆ ವಾನರರು ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಒಳಗೆ ಬಾ; ನಿನ್ನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯ ರಕ್ಷಿತವೇ ಆಗಿದೆ. ಮಿತ್ರಭಾವದಿಂದ ಸಜ್ಜನರು ಪರಪತ್ನಿಯರನ್ನು ನೋಡುವುದು ದೋಷವಲ್ಲ ಎಂದು ಶಾಸ್ತ್ರ ಹೇಳುತ್ತದೆ.’ ಇದು ತಾರೆಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಯುಕ್ತಿ — ಮಾತಿನಿಂದಲ್ಲ, ಕಾರ್ಯದಿಂದಲೇ ಅವಳು ಪತಿಯ ನಿರ್ದೋಷತೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಆಜ್ಞಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸಿದ್ಧತೆಯೇ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಪ್ರಮಾಣ. ‘ಕೋಟೀಃ ಶತಸಹಸ್ರಾಣಿ’ (ಕೋಟಿಗಟ್ಟಲೆ, ಲಕ್ಷಗಟ್ಟಲೆ) ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯಾವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಸಿದ್ಧತೆಯ ವಿಶಾಲತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಚಿರಾಜ್ಞಪ್ತಃ’ (ಬಹಳ ಹಿಂದೆಯೇ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು) ಎಂಬ ಪದವೇ ಎಲ್ಲ ಗದರಿಕೆಗೂ ಉತ್ತರ. ಹೀಗೆ ತಾರೆ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಮಾತಿನಿಂದ ಕರ್ಮದ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾಳೆ.
ತಾರೆಯಿಂದ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು, ಕಾರ್ಯದ ತ್ವರೆಯಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ, ಆ ಮಹಾಬಾಹು ಶತ್ರುದಮನನು ಒಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಹಾಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಚಿನ್ನದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಕಂಡನು — ದಿವ್ಯಾಭರಣಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ, ದಿವ್ಯರೂಪಿಯಾದ, ಯಶಸ್ವಿಯಾದ, ದಿವ್ಯ ಮಾಲೆ-ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ, ಮಹೇಂದ್ರನಂತೆ ದುರ್ಜಯನಾದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು. ದಿವ್ಯ ಆಭರಣ-ಮಾಲೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಪ್ರಮದೆಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಇನ್ನಷ್ಟು ಕೋಪದಿಂದ ಕೆಂಪಾದವು, ಅವನು ಅಂತಕನಂತಾದನು — ತಾರೆಯಿಂದ ಶಮನಗೊಂಡಿದ್ದ ಕೋಪ ಈ ದರ್ಶನದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಉದ್ದೀಪ್ತವಾಯಿತು. ಶ್ರೇಷ್ಠ ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದ, ವಿಶಾಲನೇತ್ರನಾದ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಆ ವೀರನು ರುಮೆಯನ್ನು ಗಾಢವಾಗಿ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದವನು, ದೈನ್ಯವಿಲ್ಲದ ಸತ್ತ್ವವುಳ್ಳ ವಿಶಾಲನೇತ್ರನಾದ ಸೌಮಿತ್ರಿಯನ್ನು ಕಂಡನು. ‘ವಿಶಾಲನೇತ್ರಃ ಸ ವಿಶಾಲನೇತ್ರಮ್’ (ವಿಶಾಲನೇತ್ರನಾದ ಅವನು ವಿಶಾಲನೇತ್ರನನ್ನು) ಎಂಬ ಪದಾವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಕವಿ ಇಬ್ಬರ ದೃಷ್ಟಿಗಳ ಘರ್ಷಣೆಯನ್ನೇ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ; ದೀರ್ಘ ವೃತ್ತದಿಂದ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ದಿವ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದ ನಾಲ್ಕು ಬಾರಿ ಪುನರಾವರ್ತಿತವಾಗಿದೆ — ಆಭರಣ, ರೂಪ, ಮಾಲೆ-ವಸ್ತ್ರ, ಮಾಲೆ-ಆಭರಣ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ಐಶ್ವರ್ಯ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದಲೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕೋಪವೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ರುಮೆಯ ಆಲಿಂಗನವೇ ಕೊನೆಯ ಪೆಟ್ಟು — ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ ಸುಖವಾಗಿರುವವನು, ಪತ್ನಿಯ ಅಪಹರಣದಿಂದ ದುಃಖಿತನಾದ ಮಿತ್ರನನ್ನು ಮರೆತಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ಇದರ ವ್ಯಂಗ್ಯ. ‘ಅದೀನಸತ್ತ್ವಮ್’ (ದೈನ್ಯವಿಲ್ಲದ ಸತ್ತ್ವವುಳ್ಳವನು) ಎಂಬ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವನ ಕೋಪವೂ ಗಾಂಭೀರ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇಬ್ಬರ ವಿಶಾಲನೇತ್ರತ್ವವೂ ಸಮಾನ, ಆದರೆ ದೃಷ್ಟಿಗಳ ಭಾವ ವಿರುದ್ಧ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕೋಪ ಶಾಂತವಾಗಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅದರ ಸ್ಫೋಟವೇ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे त्रयस्त्रिंशः सर्गः॥ ३३॥