ಸರ್ಗ
ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಗದರಿಸುವುದು
ಸುಗ್ರೀವನ ಭಯ, ಆಸನತ್ಯಾಗ, ರಾಜಧರ್ಮೋಪದೇಶ, ಕೃತಘ್ನನಿಂದೆ, ವಾಲಿಯ ದಾರಿಯ ಸೂಚನೆ
ಯಾರಿಂದಲೂ ತಡೆಯಲ್ಪಡದೆ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಒಳಹೊಕ್ಕ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕಂಡು ಸುಗ್ರೀವನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವ್ಯಥೆಗೊಂಡವು. ‘ಅಪ್ರತಿಹತಮ್’ (ತಡೆಯಲ್ಪಡದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದು — ಏಳು ಕಕ್ಷ್ಯೆಗಳ ಕಾವಲೂ ಅವನನ್ನು ತಡೆಯಲಿಲ್ಲ. ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದ, ಅಣ್ಣನ ವ್ಯಸನದಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾಗಿದ್ದ ದಶರಥಪುತ್ರನನ್ನು ಕಂಡು ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ಚಿನ್ನದ ಆಸನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರಿ ಎದ್ದನು — ಮಹೇಂದ್ರನ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಮಹಾಧ್ವಜವು ಮೇಲೇರುವಂತೆ. ಎದ್ದ ಅವನ ಹಿಂದೆಯೇ ರುಮೆ ಮೊದಲಾದ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಎದ್ದರು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನನ್ನು ತಾರಾಗಣಗಳು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವಂತೆ; ಈ ಉಪಮೆ ಸುಗ್ರೀವನ ಭೋಗಪರಿವಾರವನ್ನು ಸುಂದರವಾಗಿಯೇ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅವನ ದೋಷವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಆ ಶ್ರೀಮಂತನು ಕೈಮುಗಿದು ಮುಂದೆ ಸಾಗಿದನು, ಮಹಾ ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷದಂತೆ ಅಲ್ಲಿ ನಿಂತನು. ರುಮೆಯನ್ನು ಜೊತೆಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಸ್ತ್ರೀಯರ ನಡುವೆ ನಿಂತಿದ್ದ, ತಾರೆಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ಚಂದ್ರನಂತಿದ್ದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಕಂಡು ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಕಣ್ಣುಗಳ ಕೆಂಪು ಮದದ ಚಿಹ್ನೆ, ಕೈಮುಗಿಯುವುದು ವಿನಯದ ಚಿಹ್ನೆ — ಎರಡೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಭಯವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವ್ಯಥೆ, ಆಮೇಲೆ ಆಸನತ್ಯಾಗ, ಆಮೇಲೆ ಕೈಮುಗಿಯುವುದು, ಕೊನೆಗೆ ಮೌನವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುವುದು. ಅವನು ಒಂದು ಮಾತನ್ನೂ ಆಡುವುದಿಲ್ಲ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ ಮೊದಲು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷದಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವನ ಸ್ಥೈರ್ಯವೂ ಮಹತ್ತ್ವವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ; ಆದರೆ ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷ ತಾನಾಗಿ ಚಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಇದೇ ಅವನ ದೋಷದ ಮೂರ್ತರೂಪ. ಸ್ತ್ರೀಯರ ಪರಿವಾರವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಶೋಭೆಯಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅದೇ ಅಪರಾಧಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ತಾರಾಗಣದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಬಾಹುಳ್ಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.
‘ಸತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ಸತ್ಕುಲದಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾದ, ದಯಾಳುವಾದ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನಾದ, ಕೃತಜ್ಞನಾದ, ಸತ್ಯವಾದಿಯಾದ ರಾಜನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪೂಜಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಯಾವ ರಾಜನು ಉಪಕಾರ ಮಾಡಿದ ಮಿತ್ರರ ಎದುರಿನಲ್ಲೇ ಅಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸುಳ್ಳಾಗಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅವನಿಗಿಂತ ಕ್ರೂರನು ಯಾರು? ಕುದುರೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸುಳ್ಳು ಹೇಳಿದರೆ ನೂರು ಜನರನ್ನು ಕೊಂದ ಪಾಪ, ಹಸುವಿನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸುಳ್ಳು ಹೇಳಿದರೆ ಸಾವಿರ ಜನರನ್ನು ಕೊಂದ ಪಾಪ; ಮನುಷ್ಯನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸುಳ್ಳು ಹೇಳಿದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನನ್ನೂ ತನ್ನ ಸ್ವಜನರನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ವಾನರೇಶ್ವರನೇ, ಮೊದಲು ಮಿತ್ರರ ಸಹಾಯದಿಂದ ಕೃತಾರ್ಥನಾಗಿ ಆಮೇಲೆ ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಮಾಡದವನು ಕೃತಘ್ನ, ಅವನು ಸರ್ವಭೂತಗಳಿಗೂ ವಧ್ಯನು. ವಾನರನೇ, ಕೃತಘ್ನನನ್ನು ಕಂಡು ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಹಾಡಿದ, ಸರ್ವಲೋಕಗಳೂ ನಮಸ್ಕರಿಸುವ ಈ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಕೇಳು. ಗೋಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿದವನಿಗೆ, ಸುರಾಪಾನ ಮಾಡಿದವನಿಗೆ, ಕಳ್ಳನಿಗೆ, ವ್ರತಭಂಗ ಮಾಡಿದವನಿಗೆ ಸಜ್ಜನರು ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವನ್ನು ವಿಧಿಸಿದ್ದಾರೆ; ಕೃತಘ್ನನಿಗಾದರೋ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವಿಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮೊದಲು ಸಾಮಾನ್ಯ ನೀತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿ ಆಮೇಲೆ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ; ನಿಂದೆಯಲ್ಲೂ ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ರಮ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉಪದೇಶ ಮೂರು ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳಲ್ಲಿದೆ — ಮೊದಲು ರಾಜನ ಗುಣಗಳು, ಆಮೇಲೆ ಸುಳ್ಳಿನ ತಾರತಮ್ಯ, ಕೊನೆಗೆ ಕೃತಘ್ನನಿಗೆ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವಿಲ್ಲದಿರುವುದು. ಸುಳ್ಳಿನ ದೋಷದಲ್ಲಿ ಕುದುರೆಗಿಂತ ಹಸು, ಹಸುವಿಗಿಂತ ಮನುಷ್ಯ ಗುರುತರ ಎಂದು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪಾಪದ ಹೆಚ್ಚಳವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಮನುಷ್ಯನ ವಿಷಯದ ಸುಳ್ಳಿಗಾದರೋ ಪರಿಮಾಣವನ್ನೇ ಹೇಳಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗೆ ಸಮಾನ. ಬ್ರಹ್ಮನ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸಿ ಅವನು ತನ್ನ ಮತವನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರಮಾಣದಿಂದ ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ನಿಂದೆಯೂ ಕೇವಲ ಕ್ರೋಧದ ರೂಪವಲ್ಲ, ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನಿಷ್ಕೃತಿಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿದೆ; ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಹಾಪಾತಕಗಳಿಗೂ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಕೃತಘ್ನತೆಗಾದರೋ ಏನೂ ಇಲ್ಲ — ಇದೇ ಶ್ಲೋಕದ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ತಾತ್ಪರ್ಯ. ‘ಮಿತ್ರಾಣಾಮ್ ಉಪಕಾರಿಣಾಮ್’ (ಉಪಕಾರ ಮಾಡಿದ ಮಿತ್ರರ) ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಉಪಕಾರ ಮಾಡಿದ ಮಿತ್ರನನ್ನು ವಂಚಿಸುವುದೇ ಅತ್ಯಂತ ಗುರುವಾದ ದೋಷ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ.
‘ವಾನರನೇ, ನೀನು ಅನಾರ್ಯನು, ಕೃತಘ್ನನು, ಸುಳ್ಳುಗಾರನು; ಏಕೆಂದರೆ ಮೊದಲು ರಾಮನ ಸಹಾಯದಿಂದ ಕೃತಾರ್ಥನಾಗಿ ಈಗ ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ. ವಾನರನೇ, ಕೃತಾರ್ಥನಾದ ನೀನು ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರವನ್ನು ಬಯಸುವವನಾಗಿದ್ದರೆ ರಾಮನ ಪತ್ನಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುವುದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಬೇಕಾಗಿತ್ತಲ್ಲವೇ. ಆದರೆ ನೀನು ಗ್ರಾಮ್ಯ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಿ, ಸುಳ್ಳು ಮಾತು ಕೊಟ್ಟವನಾಗಿದ್ದೀಯೆ; ಕಪ್ಪೆಯಂತೆ ಕೂಗುವ ಹಾವಿನಂತಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ರಾಮನು ಅರಿತಿಲ್ಲ.’ ಈ ಸರ್ಪದ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದುದು — ಕಪ್ಪೆಯ ಧ್ವನಿಯಿಂದ ವಂಚಿಸುವ ಹಾವಿನಂತೆ ನೀನು ಮಿತ್ರನ ಮಾತುಗಳಿಂದ ರಾಮನನ್ನೇ ವಂಚಿಸುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ ಎಂಬುದು ಭಾವ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ಇದೇ ಅರ್ಥವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಅನಾರ್ಯ, ಕೃತಘ್ನ, ಸುಳ್ಳುಗಾರ — ಈ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಅವನು ಮೂರು ದೋಷಗಳನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇವು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಯೋಗರೂಪಗಳೇ. ‘ಗ್ರಾಮ್ಯೇಷು ಭೋಗೇಷು’ (ಗ್ರಾಮ್ಯ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಿಷಯಸುಖಗಳ ಕೀಳುತನ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.
‘ಕರುಣೆಯನ್ನು ಬಲ್ಲ, ಮಹಾಭಾಗನಾದ, ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ಪಾಪಿಯೂ ದುರಾತ್ಮನೂ ಆದ ನಿನ್ನನ್ನೂ ವಾನರರ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಏರಿಸಿದನು. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನು ಮಾಡಿದ ಉಪಕಾರವನ್ನು ನೀನು ಮನ್ನಿಸದಿದ್ದರೆ, ಈಗಲೇ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹತನಾಗಿ ವಾಲಿಯನ್ನು ಕಾಣುವೆ. ಹತನಾದ ವಾಲಿ ಹೋದ ದಾರಿ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿಲ್ಲ; ಸುಗ್ರೀವನೇ, ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಬದ್ಧನಾಗಿರು, ವಾಲಿಯ ದಾರಿಯನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಬೇಡ. ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಶ್ರೇಷ್ಠನ ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ಹೊರಡುವ ವಜ್ರದಂತಹ ಬಾಣಗಳನ್ನು ನೀನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಸುಖಿಯಾಗಿ ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ, ರಾಮಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೂ ಗಮನಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ದೀರ್ಘ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಗದರಿಕೆಯ ಸ್ವರ ಇನ್ನಷ್ಟು ಏರುತ್ತದೆ. ‘ವಾಲಿಪಥಮ್’ (ವಾಲಿಯ ದಾರಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮರಣಮಾರ್ಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ; ವಾಲಿಯ ವಧೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಪ್ರಮಾಣ, ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಬೆದರಿಕೆ ಅತ್ಯಂತ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದುದು. ಆದರೂ ‘ಸಮಯೇ ತಿಷ್ಠ’ (ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಬದ್ಧನಾಗಿರು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ದಾರಿಯನ್ನೂ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಬಯಸುವುದು ದಂಡನೆಯನ್ನಲ್ಲ, ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಪಾಲನೆಯನ್ನೇ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೂ ಗಮನಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಮುಂಚಿನ ಚಿಂತನೆಯೂ ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ಇನ್ನೂ ಗುರುತರವಾದ ಆಕ್ಷೇಪವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे चतुस्त्रिंशः सर्गः॥ ३४॥