॥वाल्मीकिरामायणम् ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ · 35ನೇ ಸರ್ಗ

ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ತಾರೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುವುದು

ಸುಗ್ರೀವನ ನಿರ್ದೋಷತೆಯ ಸಾಧನೆ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ದೃಷ್ಟಾಂತ, ಕೋಪನಿಷೇಧ, ರಾಕ್ಷಸಬಲದ ವರ್ಣನೆ, ವಾನರಸೇನೆಯ ಆಗಮನದ ಸೂಚನೆ

ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆ ಹಾಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಸೌಮಿತ್ರಿಗೆ ಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳ ತಾರೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ, ಹೀಗೆ ಹೇಳಬಾರದು; ಇವನು ಕಠೋರವಾದ ಮಾತಿಗೆ ಅರ್ಹನಲ್ಲ. ವಾನರರ ಒಡೆಯನಾದ ಇವನು, ಅದರಲ್ಲೂ ನಿನ್ನ ಬಾಯಿಂದ ಇದನ್ನು ಕೇಳಲು ಅರ್ಹನಲ್ಲ. ಕಪೀಶ್ವರನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಕೃತಘ್ನನಲ್ಲ, ಶಠನಲ್ಲ, ಕ್ರೂರನಲ್ಲ, ಸುಳ್ಳು ಹೇಳುವವನಲ್ಲ, ಕುಟಿಲನೂ ಅಲ್ಲ. ವೀರನೇ, ರಾಮನು ರಣದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ — ಇತರರಿಗೆ ಮಾಡಲು ದುಷ್ಕರವಾಗಿದ್ದ — ಆ ಉಪಕಾರವನ್ನು ಈ ವೀರ ಕಪಿ ಮರೆತಿಲ್ಲ.’ ತಾರೆಯ ಮಾತು ಮೊದಲಲ್ಲೇ ಐದು ನಿಷೇಧಗಳಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ಕೃತಘ್ನ, ಶಠ, ಕ್ರೂರ, ಸುಳ್ಳುಗಾರ, ಕುಟಿಲ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೇಳಿದ ದೂಷಣೆಗಳನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಖಂಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ತವ ವಕ್ತ್ರಾತ್’ (ನಿನ್ನ ಬಾಯಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಇತರರಿಂದ ಸಹಿಸಬಹುದು, ಮಿತ್ರನಿಂದಾದರೋ ಸಹಿಸಲಾಗದು; ಸಂಬಂಧದ ಗೌರವವೇ ಮಾತಿಗೆ ತೀಕ್ಷ್ಣತೆಯನ್ನು ತರುತ್ತದೆ. ‘ನೈವಂ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ವಕ್ತವ್ಯಃ’ (ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ, ಇವನ ಬಗ್ಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಬಾರದು) ಎಂಬ ಆರಂಭದಿಂದಲೇ ಅವಳು ಕೋಪದ ಮೂಲವನ್ನಲ್ಲ, ಮಾತಿನ ರೂಪವನ್ನೇ ನಿಷೇಧಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಅರ್ಥವನ್ನು ಆಮೇಲೆ ಪರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ವಾದವಿವಾದದ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಅವಳು ಶಾಂತಿಗೆ ನೆಲೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನಾದರೋ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ — ಅವನ ಮೌನವೇ ತಾರೆಯ ಮಾತಿನ ಬಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಶತ್ರುತಾಪನನೇ, ರಾಮನ ಪ್ರಸಾದದಿಂದಲೇ ಈ ಸುಗ್ರೀವನು ಕೀರ್ತಿಯನ್ನೂ ಶಾಶ್ವತವಾದ ಕಪಿರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ರುಮೆಯನ್ನೂ ನನ್ನನ್ನೂ ಪಡೆದಿದ್ದಾನೆ. ಹಿಂದೆ ಬಹಳ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದ ಅವನು ಈ ಉತ್ತಮ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆದು, ಬಂದಿರುವ ಸಮಯವನ್ನು ಅರಿಯದಾದನು — ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ ಮುನಿಯಂತೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ, ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ಘೃತಾಚಿಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾದ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳನ್ನು ಒಂದು ದಿನವೆಂದು ಭಾವಿಸಿದನು. ಕಾಲವನ್ನು ಬಲ್ಲವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನೇ ಬಂದ ಕಾಲವನ್ನು ಅರಿಯಲಿಲ್ಲ ಎಂದಮೇಲೆ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನನ ಮಾತೇನು? ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ, ದೇಹಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದ, ಬಳಲಿದ, ಕಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ತೃಪ್ತನಾಗದ ಇವನ ಅಪರಾಧವನ್ನು ರಾಮನು ಇಲ್ಲಿ ಕ್ಷಮಿಸಬೇಕು.’ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ದೃಷ್ಟಾಂತ ಇಲ್ಲಿ ಅತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ತಪೋನಿಧಿಯೇ ಕಾಲವನ್ನು ಮರೆಯುವುದಾದರೆ, ಭೋಗದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ವಾನರರಾಜನು ಹೇಗೆ ಮರೆಯದಿರುತ್ತಾನೆ; ದೋಷವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯಸ್ವಭಾವದ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕತೆಯಿಂದ ಅದನ್ನು ಮೃದುಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ರಾಮಪ್ರಸಾದಾತ್’ (ರಾಮನ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ಉಪಕಾರವನ್ನು ಅಲ್ಲಗಳೆದು ಪತಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಮೊದಲಲ್ಲೇ ಅದನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ; ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯೇ ಕ್ಷಮಾಯಾಚನೆಯ ಭೂಮಿಕೆ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಕಥೆ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳು ಒಂದು ದಿನದಂತೆ’ ಎಂಬ ಅತಿಶಯದಿಂದ ಕಾಲಭ್ರಮೆಯ ಸ್ವಾಭಾವಿಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ದೇಹಧರ್ಮಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆಹಾರ, ನಿದ್ರೆ, ಮೈಥುನ ಮೊದಲಾದ ಶರೀರಧರ್ಮಗಳು ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ, ಅವು ಪಶುಗಳಲ್ಲೂ ಸಮಾನ — ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಜಾರುವುದು ಮನುಷ್ಯದೌರ್ಬಲ್ಯವೇ ಹೊರತು ದುಷ್ಟತನವಲ್ಲ.

‘ಅಪ್ಪಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ, ನಿಶ್ಚಿತವಾದ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯನಂತೆ ಒಮ್ಮೆಲೇ ರೋಷಕ್ಕೆ ವಶನಾಗುವುದು ನಿನಗೆ ತಕ್ಕದ್ದಲ್ಲ. ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಿನ್ನಂತಹ ಸತ್ತ್ವಶಾಲಿ ಪುರುಷರು ವಿಚಾರಿಸದೆ ಒಮ್ಮೆಲೇ ರೋಷಕ್ಕೆ ಅಧೀನರಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತಳಾಗಿ ನಾನು ಸುಗ್ರೀವನಿಗಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ರೋಷದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಈ ಮಹಾ ಆವೇಶವನ್ನು ಬಿಡು. ರುಮೆಯನ್ನೂ ನನ್ನನ್ನೂ ಅಂಗದನನ್ನೂ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಧನ-ಧಾನ್ಯ-ಪಶುಗಳನ್ನೂ ರಾಮನ ಪ್ರೀತಿಗಾಗಿ ಸುಗ್ರೀವನು ತ್ಯಜಿಸಬಲ್ಲನು ಎಂಬುದು ನನ್ನ ಮತಿ. ಆ ರಾಕ್ಷಸಾಧಮನನ್ನು ಕೊಂದು ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಘವನನ್ನು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಸೇರಿಸುವನು — ರೋಹಿಣಿಯೊಡನೆ ಚಂದ್ರನನ್ನು ಸೇರಿಸುವಂತೆ.’ ಅವಳ ಈ ಯುಕ್ತಿ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಮೊದಲು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನೇ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಆಮೇಲೆ ಸುಗ್ರೀವನ ತ್ಯಾಗಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ; ‘ರುಮಾಂ ಮಾಮ್’ (ರುಮೆಯನ್ನೂ ನನ್ನನ್ನೂ) ಎಂದು ತನ್ನನ್ನೂ ತ್ಯಾಗವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಅವಳು ತನ್ನ ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥತೆಯನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ನಿಶ್ಚಯಾರ್ಥಮ್ ಅವಿಜ್ಞಾಯ’ (ನಿಶ್ಚಿತ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ನ್ಯಾಯದ ಮೂಲವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ — ದಂಡನೆಗೆ ಮೊದಲು ವಿಚಾರಣೆ. ‘ಪ್ರಾಕೃತಃ ಇವ’ (ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸ್ವಗೌರವವನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿಸಲಾಗಿದೆ; ಉನ್ನತ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರುವವನಿಗೆ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಕೋಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಶೋಭಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು. ‘ಪ್ರಸಾದಯೇ ತ್ವಾಂ ಧರ್ಮಜ್ಞ’ (ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ನಿನ್ನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಅವಳು ಅವನ ಧರ್ಮಜ್ಞತೆಗೇ ಶರಣು ಹೋಗುತ್ತಾಳೆ. ಅಂಗದನ ಹೆಸರು ಇಲ್ಲಿ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಕಪಿರಾಜ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ — ಮಗನ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ತ್ಯಾಗದ ತೀವ್ರತೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಯುಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಭಾವ ಸೇರಿ ಅವಳ ಮಾತನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತವೆ.

‘ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ನೂರು ಕೋಟಿ ಸಾವಿರಗಳು, ಅಯುತಗಳು (ಹತ್ತು ಸಾವಿರಗಳು), ಮೂವತ್ತಾರು ಸಾವಿರಗಳು ಮತ್ತು ನೂರಾರು ಇದ್ದಾರೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ರೂಪ ಧರಿಸಬಲ್ಲ, ದುರ್ಧರ್ಷರಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಲ್ಲದೆ, ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ ಆ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ, ಸಹಾಯವಿಲ್ಲದೆ ಅವರನ್ನು ರಣದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಲಾಗದು, ಅದರಲ್ಲೂ ಸುಗ್ರೀವನಿಲ್ಲದೆ ಕ್ರೂರಕರ್ಮಿಯಾದ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಾಗದು.’ ಇಲ್ಲಿಯ ಸಂಖ್ಯಾವರ್ಣನೆ ಕೇವಲ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಲ್ಲ — ಸಹಾಯದ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅದನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಗಿದೆ; ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯಿಲ್ಲ, ಸಂಘಟನೆಯಿಂದಲೇ ಎಂಬುದು ತಾರೆಯ ನೀತಿ. ‘ಕಿಲ’ (ಹೇಳುತ್ತಾರೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ತಾನೇ ಇದು ಕೇಳಿದ ಮಾತು ಮಾತ್ರ, ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ; ಇಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುವವಳ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ. ಮೂರೂ ಸಾಲುಗಳು ಒಂದೇ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತವೆ — ಸಹಾಯ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಬೇಕು.

‘ಬಲ್ಲವನಾದ ವಾನರೇಶ್ವರ ವಾಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ್ದನು; ಇದರ ಮೂಲ ನನಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ — ಅವನಿಂದ ಕೇಳಿದ್ದರಿಂದಲೇ ನಾನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನಿನಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ, ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬಹುಸಂಖ್ಯೆಯ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ಕರೆತರುವುದಕ್ಕಾಗಿ, ವಾನರಪ್ರಮುಖರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳೂ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳೂ ಆದ ಅವರನ್ನು ಎದುರುನೋಡುತ್ತಾ ಈ ವಾನರೇಶ್ವರನು ರಾಘವನ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿಯೇ ಇನ್ನೂ ಹೊರಡದೆ ಇದ್ದಾನೆ. ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ಸುಗ್ರೀವನು ಹಿಂದೆ ಮಾಡಿದ ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಇಂದೇ ಬರಬೇಕಾಗಿದೆ. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ಸಾವಿರ ಕೋಟಿ ಕರಡಿಗಳೂ, ನೂರಾರು ಗೋಲಾಂಗೂಲಗಳೂ, ಉಜ್ವಲ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಅನೇಕ ಕೋಟಿ ಕಪಿಗಳೂ ಇಂದು ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರುವರು; ಶತ್ರುದಮನನೇ, ಕೋಪವನ್ನು ಬಿಡು. ನಿನ್ನ ಕೋಪದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಈ ಮುಖವನ್ನೂ ರಕ್ತದಂತೆ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರ ಪತ್ನಿಯರಿಗೆ ಶಾಂತಿ ದೊರಕುತ್ತಿಲ್ಲ — ಮೊದಲಿನ ಭಯದ ನೆನಪಿನಿಂದ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಆತಂಕಗೊಂಡಿದ್ದೇವೆ.’ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ದೀರ್ಘ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಸ್ತ್ರೀಯರ ಭಯದೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕೋಪದ ಭೀಷಣತೆ ಮತ್ತೆ ಚಿತ್ರಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಆಗಮಸ್ತು ನ ಮೇ ವ್ಯಕ್ತಃ’ (ಇದರ ಮೂಲ ನನಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ತಾರೆ ತನ್ನ ಜ್ಞಾನದ ಮಿತಿಯನ್ನೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ಇದು ಅವಳ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಸಂಖ್ಯಾವರ್ಣನೆ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ಯುಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಭಾವವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಸ್ತ್ರೀಯರ ಭಯವೇ ಕೊನೆಯ ಅಸ್ತ್ರ; ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವ ವೀರನು ತಾನಾಗಿಯೇ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಲೋಕಸ್ವಭಾವ. ‘ಪುರಾ ಯಥಾ’ (ಹಿಂದೆ ಮಾಡಿದಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಇದು ಹೊಸ ನಿರ್ಧಾರವಲ್ಲ, ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಪಾಲನೆಯೇ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಆಕ್ಷೇಪ ತಾನಾಗಿಯೇ ನಿರಸ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे पञ्चत्रिंशः सर्गः॥ ३५॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ