ಸರ್ಗ
ಸುಗ್ರೀವ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಪ್ರಸನ್ನತೆ
ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತಾರೆಯ ಮಾತನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು, ಸುಗ್ರೀವನ ಮದ ಇಳಿಯುವುದು, ಕೃತಜ್ಞತೆಯ ಮಾತು, ಹಿಂಬಾಲಿಸುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕ್ಷಮಾಯಾಚನೆ
ತಾರೆಯು ಹೀಗೆ ವಿನಯದಿಂದಲೂ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತವಾಗಿಯೂ ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮೃದುಸ್ವಭಾವದ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ಆ ಮಾತು ಸ್ವೀಕೃತವಾಗುತ್ತಲೇ ವಾನರಗಣಗಳ ಒಡೆಯನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ತನಗೆ ಉಂಟಾಗಿದ್ದ ಮಹಾಭಯವನ್ನು ಒದ್ದೆಯಾದ ಬಟ್ಟೆಯಂತೆ ಕಳಚಿ ಎಸೆದನು — ಒದ್ದೆ ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ಮೈಯಿಂದ ತೆಗೆದುಹಾಕುವಂತೆ ಅವನು ಭಯವನ್ನು ತೊರೆದನು. ಅನಂತರ ವಾನರೇಶ್ವರನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ಕೊರಳಲ್ಲಿದ್ದ ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ, ಅನೇಕ ಎಳೆಗಳ ದೊಡ್ಡ ಹೂಮಾಲೆಯನ್ನು ಕಿತ್ತುಹಾಕಿದನು; ಅವನ ಮದವೂ ಇಳಿಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಮಾಲೆಯನ್ನು ಕಿತ್ತೆಸೆಯುವುದು ಸಾಂಕೇತಿಕ — ಭೋಗದ ಚಿಹ್ನೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದರಿಂದಲೇ ಕರ್ತವ್ಯದ ಅರಿವು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಕಲ ವಾನರರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅವನು ಭಯಂಕರ ಬಲದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸುತ್ತಾ ವಿನಯದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ಧಾಟಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ಕೋಪದಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನತೆ, ಮದದಿಂದ ವಿವೇಕ, ಭಯದಿಂದ ಮೈತ್ರಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ‘ಮೃದುಸ್ವಭಾವಃ’ (ಮೃದುವಾದ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳವನು) ಎಂಬ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವಿಶೇಷಣವು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಅದೇ ಅವನ ಮೂಲಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಕ್ರೋಧವು ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬಂದದ್ದು, ಮಾರ್ದವವಾದರೋ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ. ‘ಕ್ಲಿನ್ನಂ ವಸ್ತ್ರಮಿವ’ (ಒದ್ದೆ ಬಟ್ಟೆಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ — ಒದ್ದೆ ಬಟ್ಟೆ ಮೈಗೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡು ಭಾರವಾಗಿ ಪೀಡಿಸುತ್ತದೆ, ತೆಗೆದುಹಾಕಿದೊಡನೆ ತಕ್ಷಣ ಸುಖ ಕೊಡುತ್ತದೆ; ಭಯವೂ ಹಾಗೆಯೇ. ‘ವಿಮದಃ’ (ಮದ ಇಳಿದವನು) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದ ಇಡೀ ಸರ್ಗದ ಸಾರವನ್ನು ಹೊತ್ತಿದೆ.
‘ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಕಳೆದುಹೋಗಿದ್ದ ಸಂಪತ್ತು, ಕೀರ್ತಿ ಮತ್ತು ಶಾಶ್ವತವಾದ ಕಪಿರಾಜ್ಯ — ಇವನ್ನು ನಾನು ರಾಮನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದಲೇ ಮತ್ತೆ ಪಡೆದಿದ್ದೇನೆ. ರಾಜಕುಮಾರನೇ, ತನ್ನ ಕರ್ಮದಿಂದಲೇ ಖ್ಯಾತನಾದ ಆ ದೇವನ ಅಂತಹ ಪರಾಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಅಂಶಮಾತ್ರವಾದರೂ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಮಾಡಲು ಯಾರು ಸಮರ್ಥರು? ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನು ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಸೀತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವನು, ರಾವಣನನ್ನೂ ವಧಿಸುವನು; ನಾನಾದರೋ ಕೇವಲ ಸಹಾಯಕ. ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಏಳು ಮಹಾವೃಕ್ಷಗಳನ್ನೂ ಬೆಟ್ಟವನ್ನೂ ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ಸೀಳಿದವನಿಗೆ ಸಹಾಯದ ಕೆಲಸವೇನು? ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಯಾರ ಬಿಲ್ಲಿನ ಠೇಂಕಾರದ ಶಬ್ದದಿಂದ ಪರ್ವತಗಳೊಡನೆ ಭೂಮಿಯೇ ನಡುಗಿತೋ, ಅವನಿಗೆ ಸಹಾಯಕರಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ಆದರೂ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ವೈರಿಯಾದ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಹೊರಡುವ ನರೇಂದ್ರನನ್ನು ನಾನು ಮುಂದಾಳುಗಳೊಡನೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತೇನೆ. ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದಲೋ ಸಲುಗೆಯಿಂದಲೋ ನನ್ನಿಂದ ಏನಾದರೂ ಅತಿಕ್ರಮಣವಾಗಿದ್ದರೆ, ಸೇವಕನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕ್ಷಮಿಸಬೇಕು; ಅಪರಾಧ ಮಾಡದ ಸೇವಕನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ.’ ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತಿಗೆ ಮೂರು ಅಂಗಗಳಿವೆ — ಕೃತಜ್ಞತೆಯ ಸ್ವೀಕಾರ, ತನ್ನ ಕಿರಿಮೆಯ ಹೇಳಿಕೆ, ಸೇವೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ. ಅವನು ರಾಮನ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ ತನ್ನ ಸಹಾಯದ ಅಲ್ಪತೆಯನ್ನೇ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ವಿನಯದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ಏಳು ತಾಳೆಮರಗಳನ್ನು ಭೇದಿಸಿದುದು, ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ಸೀಳಿದುದು, ಬಿಲ್ಲಿನ ಶಬ್ದದಿಂದ ಭೂಕಂಪ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾದ ಈ ಮೂರೂ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅವುಗಳಿಂದ ರಾಮನು ಯಾರ ಸಹಾಯವೂ ಇಲ್ಲದೆ ಸಮರ್ಥನೆಂಬುದು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ಅವನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಸಹಾಯ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ಸೇವೆಯನ್ನು ಬಿಡದಿರುವುದು ಭಕ್ತಿಯ ಲಕ್ಷಣ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರೇಷ್ಯಸ್ಯ’ (ಸೇವಕನಾದ) ಎಂದು ತನ್ನನ್ನು ಸೇವಕನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಅವನು ಕ್ಷಮೆ ಯಾಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ನ ಕಶ್ಚಿನ್ನಾಪರಾಧ್ಯತಿ’ (ಅಪರಾಧ ಮಾಡದವನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ) ಎಂಬ ಸಾಮಾನ್ಯ ನ್ಯಾಯದಿಂದ ತನ್ನ ಅಪರಾಧವನ್ನು ಹಗುರಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಃ ಶಕ್ತಃ’ (ಯಾರು ಸಮರ್ಥರು) ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಮಾತು ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಅಸಾಧ್ಯವೆಂಬುದನ್ನೇ ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತದೆ. ‘ದೇವಸ್ಯ’ (ದೇವನ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಮನನ್ನು ಮನುಷ್ಯರಿಗಿಂತ ಮೇಲೆ ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಕಾಂಡದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸಹಾಯಮಾತ್ರೇಣ ಮಯಾ’ (ಕೇವಲ ಸಹಾಯಕನಾದ ನನ್ನಿಂದ) ಎಂಬುದರಿಂದ ತನ್ನ ಸ್ಥಾನವನ್ನೂ ಅವನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತಿನಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸಂತುಷ್ಟನಾದನು; ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವಾನರೇಶ್ವರ, ನಿನ್ನಂತಹ ಒಡೆಯನಿಂದ, ಅದರಲ್ಲೂ ಇಷ್ಟು ವಿನಯಶೀಲನಾದವನಿಂದ, ನನ್ನ ಅಣ್ಣನು ಸರ್ವಥಾ ಸನಾಥನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಸುಗ್ರೀವ, ನಿನ್ನ ಈ ಪ್ರಭಾವದಿಂದಲೂ ಇಂತಹ ಶುದ್ಧತೆಯಿಂದಲೂ ನೀನು ಕಪಿರಾಜ್ಯದ ಅನುತ್ತಮವಾದ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಯೋಗ್ಯನು. ಸುಗ್ರೀವ, ಸಹಾಯಕನಾದ ನಿನ್ನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿ ರಾಮನು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲದಲ್ಲೇ ರಣದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ವಧಿಸುವನು; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಸುಗ್ರೀವ, ಧರ್ಮಜ್ಞನೂ ಕೃತಜ್ಞನೂ ಸಂಗ್ರಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯದವನೂ ಆದ ನಿನ್ನ ಮಾತು ಉಚಿತವೂ ಯುಕ್ತವೂ ಆಗಿದೆ. ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ, ನನ್ನ ಅಣ್ಣನನ್ನೂ ನಿನ್ನನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟರೆ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿದ್ದರೂ ತನ್ನ ದೋಷವನ್ನು ಅರಿತು ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡಲು ಬೇರೆ ಯಾರು ಯೋಗ್ಯರು? ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ, ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲೂ ಬಲದಲ್ಲೂ ನೀನು ರಾಮನಿಗೆ ಸಮಾನನು; ದೇವತೆಗಳೇ ಬಹುಕಾಲಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಸಹಾಯಕನನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉತ್ತರ ಸ್ತುತಿರೂಪವಾದುದು — ಹಿಂದೆ ‘ಅನಾರ್ಯ, ಕೃತಘ್ನ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದವನೇ ಈಗ ‘ಧರ್ಮಜ್ಞ, ಕೃತಜ್ಞ’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ; ಎರಡು ಮಾತುಗಳ ನಡುವಿನ ಈ ವಿರೋಧವೇ ಕೋಪವು ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬಂದದ್ದೆಂಬುದಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ. ‘ಸನಾಥಃ’ (ಒಡೆಯನುಳ್ಳವನು, ಆಸರೆಯುಳ್ಳವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ರಾಮನ ಏಕಾಕಿತನದ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅರ್ಹಸ್ತ್ವಂ ಕಪಿರಾಜ್ಯಸ್ಯ ಶ್ರಿಯಂ ಭೋಕ್ತುಮ್’ (ಕಪಿರಾಜ್ಯದ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ನೀನು ಯೋಗ್ಯನು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ, ಹಿಂದೆ ಸಂಶಯಕ್ಕೊಳಗಾಗಿದ್ದ ರಾಜ್ಯಾಧಿಕಾರವೂ ಅನುಮೋದಿತವಾಯಿತು. ‘ಮಮ ಜ್ಯೇಷ್ಠಂ ತ್ವಾಂ ಚ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾ’ (ನನ್ನ ಅಣ್ಣನನ್ನೂ ನಿನ್ನನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು) ಎಂಬ ಹೋಲಿಕೆಯಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ರಾಮನೊಡನೆ ಸಮಾನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಇದು ಮೈತ್ರಿಗೆ ಸಲ್ಲುವ ಪರಮ ಸಮ್ಮಾನ. ‘ದೈವತೈಃ ದತ್ತಃ ಸಹಾಯಃ’ (ದೇವತೆಗಳು ಕೊಟ್ಟ ಸಹಾಯಕ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವರ ಸಂಬಂಧ ದೈವನಿರ್ಮಿತವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಪ್ರಶ್ರಿತೇನ ವಿಶೇಷತಃ’ (ಅದರಲ್ಲೂ ವಿನಯಶೀಲನಾದವನಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಿನಯವೇ ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳಿಗಿಂತ ಮಿಗಿಲೆಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಅಚಿರಾತ್’ (ಬೇಗನೆ) ಎಂಬ ಕಾಲನಿರ್ದೇಶದಿಂದ ಆಶೆ ಮತ್ತೆ ನೆಲೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
‘ಆದರೆ ವೀರನೇ, ಇಲ್ಲಿಂದ ಬೇಗನೆ ನನ್ನೊಡನೆ ಹೊರಡು; ಪತ್ನಿಯ ಅಪಹರಣದಿಂದ ದುಃಖಿತನಾದ ನಿನ್ನ ಗೆಳೆಯನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸು. ಶೋಕದಿಂದ ತತ್ತರಿಸಿದ ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನಾನು ನಿನಗೆ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡಿದೆನಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸು, ಗೆಳೆಯಾ.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ ಸ್ವತಃ ಕ್ಷಮೆ ಯಾಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹಿಂದೆ ಗದರಿಸಿದ್ದವನೇ ಈಗ ಮೈತ್ರಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ಸಖೇ’ (ಗೆಳೆಯಾ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಕಲಹದ ಅಂತ್ಯವೂ ಮುಂದಿನ ಕಾರ್ಯದ ಆರಂಭವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಎರಡೂ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳು ಆಜ್ಞಾರ್ಥದಲ್ಲಿವೆ — ‘ನಿಷ್ಕ್ರಾಮ’ (ಹೊರಡು), ‘ಸಾಂತ್ವಯಸ್ವ’ (ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸು), ‘ಕ್ಷಮಸ್ವ’ (ಕ್ಷಮಿಸು); ಇಲ್ಲಿ ಆಜ್ಞೆಯ ರೂಪವೂ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯ ರೂಪವನ್ನೇ ತಳೆದಿದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे षट्त्रिंशः सर्गः॥ ३६॥