ಸರ್ಗ
ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಗಮನ ಮತ್ತು ವಾನರರ ಭಯ
ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ರೋಷ, ರಾಮನ ಅನುನಯ, ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಪ್ರಯಾಣ, ವಾನರರ ತಲ್ಲಣ, ಅಂಗದನನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವುದು, ಪ್ಲಕ್ಷ-ಪ್ರಭಾವರ ನಿವೇದನೆ
ದೀನತೆಯಿಲ್ಲದ ಸತ್ತ್ವವುಳ್ಳ ರಾಜಪುತ್ರನೂ ರಾಮನ ತಮ್ಮನೂ ಆದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕಾಮಾತುರನಾದ, ದೀನನಾದ, ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ, ಕೋಪ ಉಕ್ಕಿದ, ರಾಜಪುತ್ರನಾದ ತನ್ನ ಅಣ್ಣನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಆ ವಾನರನು ಸನ್ನಡತೆಯಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಕರ್ಮಫಲಗಳ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಗಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ವಾನರರಾಜ್ಯದ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಬುದ್ಧಿ ಅದನ್ನು ಮೀರಿ ಸಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಬುದ್ಧಿನಾಶದಿಂದ ಗ್ರಾಮ್ಯಸುಖಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾದ ಅವನು ನಿನ್ನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ಪಡೆದುದಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿಲ್ಲ; ಅವನು ಹತನಾಗಿ ತನ್ನ ವೀರ ಅಣ್ಣ ವಾಲಿಯನ್ನು ಕಾಣಲಿ — ಇಂತಹ ಗುಣಹೀನನಿಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಡಬಾರದು. ಉಕ್ಕೇರುತ್ತಿರುವ ಈ ಕೋಪವನ್ನು ನಾನು ತಡೆದುಕೊಳ್ಳಲಾರೆ; ಇಂದೇ ಅಸತ್ಯವಾದಿ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ. ವಾನರವೀರರೊಡನೆ ವಾಲಿಯ ಮಗ ಅಂಗದನೇ ರಾಜಪುತ್ರಿಯ ಹುಡುಕಾಟವನ್ನು ಮಾಡಲಿ.’ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿದು ಎದ್ದುನಿಂತ, ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿದ, ರಣದಲ್ಲಿ ಉಗ್ರಕೋಪಿಯಾದ ಅವನಿಗೆ ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ರಾಮನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಚಾರಿಸಿದ, ಅನುನಯಪೂರ್ಣವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಐದು ದೀರ್ಘವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕೋಪದ ಆವೇಗವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ನ ಸ್ಥಾಸ್ಯತಿ, ನ ಮಂಸ್ಯತೇ, ನ ಭೋಕ್ಷ್ಯತೇ’ (ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಗಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅನುಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮೂರು ನಿಷೇಧಗಳಿಂದ ಅವನ ನಿಶ್ಚಯ ದೃಢಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನ — ಅಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ‘ತೀವ್ರ ನಿರ್ಧಾರ ಮಾಡಿದನು’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು, ಇಲ್ಲಿ ಆ ನಿರ್ಧಾರ ಮಾತಿನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅದೀನಸತ್ತ್ವಃ’ (ದೀನತೆಯಿಲ್ಲದ ಸತ್ತ್ವವುಳ್ಳವನು) ಎಂಬುದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ, ‘ದೀನಮ್’ (ದೀನನನ್ನು) ಎಂಬುದು ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣವಾಗಿ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಅದರಿಂದ ಸೋದರರ ವಿರುದ್ಧ ಸ್ಥಿತಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರಸ್ತಾವದಲ್ಲಿ ಅಂಗದನ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕವೂ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿದೆ; ಇದು ಅತ್ಯಂತ ತೀವ್ರವಾದ ಮಾತು. ‘ಹತೋಽಗ್ರಜಂ ಪಶ್ಯತು’ (ಹತನಾಗಿ ಅಣ್ಣನನ್ನು ಕಾಣಲಿ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ವಾಲಿವಧೆಯ ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರವಾದರೋ ‘ಸಾನುನಯಮ್’ (ಅನುನಯಪೂರ್ಣ) ಎಂದು ವಿಶೇಷಿತವಾಗಿದೆ — ಕೋಪಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕಾರ ಅನುನಯದಿಂದಲೇ, ಪ್ರತಿಕೋಪದಿಂದಲ್ಲ. ವಲ್ಗೇಟ್ನ ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವವೀಕ್ಷಿತಂ ಸಾನುನಯಂ ಚ ವಾಕ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವವೇಕ್ಷಿತಮ್’ ಎಂದಿದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಎದ್ದುನಿಲ್ಲುವುದೂ ರಾಮನ ಮಾತೂ ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ; ಅದರಿಂದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯ ಶೀಘ್ರತೆ ಸೂಚಿತ.
‘ನಿನ್ನಂತಹವನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು; ಯಾರು ಆರ್ಯರ ಉಪಾಯದಿಂದ ಕೋಪವನ್ನು ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾನೋ ಅವನೇ ವೀರ, ಪುರುಷೋತ್ತಮ. ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸನ್ನಡತೆಯುಳ್ಳ ನೀನು ಇಲ್ಲಿ ಈ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ಹಿಡಿಯಬಾರದು; ಹಿಂದೆ ಇದ್ದ ಆ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನೂ ಹಿಂದೆ ನಡೆದ ಸಖ್ಯವನ್ನೂ ಅನುಸರಿಸು. ಸಾಮದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಾತಿನಿಂದ, ಒರಟು ಮಾತುಗಳನ್ನು ವರ್ಜಿಸಿ, ಕಾಲಾವಧಿಯನ್ನು ಮೀರಿದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ನೀನು ಹೇಳಬೇಕು.’ ಹೀಗೆ ಅಣ್ಣನಿಂದ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವನೂ ಆದ ವೀರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಶುಭಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ, ಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ, ಅಣ್ಣನ ಪ್ರಿಯ-ಹಿತಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೋಪಾವೇಶದಿಂದಲೇ ಆ ಕಪಿಯ ಭವನಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮಾತು ಎರಡೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ‘ಕೋಪಮಾರ್ಯೇಣ ಯೋ ಹಂತಿ’ (ಯಾರು ಆರ್ಯರ ಉಪಾಯದಿಂದ ಕೋಪವನ್ನು ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾನೋ) ಎಂಬ ಸುಭಾಷಿತವೇ ಸರ್ಗದ ನೀತಿಸಾರ. ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕೋಪವನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅದನ್ನು ಮರ್ಯಾದೆಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮೊದಲು ಸಾಂತ್ವನ, ಒರಟು ಮಾತುಗಳ ವರ್ಜನೆ ಆದೇಶ. ರಾಮನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಅನುಷ್ಟುಪ್, ಹಿಂದಿನ ಐದು ದೀರ್ಘವೃತ್ತಗಳು; ಛಂದಸ್ಸಿನ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದಲೇ ಶಾಂತಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಸಾಧುವೃತ್ತೇನ ತ್ವಯಾ’ (ಸನ್ನಡತೆಯುಳ್ಳ ನಿನ್ನಿಂದ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸನ್ನಡತೆಯುಳ್ಳವನು ಮಿತ್ರವಧೆಯನ್ನು ಚಿಂತಿಸಬಾರದು. ‘ತಾಂ ಪ್ರೀತಿಮ್ ಅನುವರ್ತಸ್ವ’ (ಆ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸು) ಎಂಬುದರಿಂದ ಅಗ್ನಿಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಸಖ್ಯ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ‘ವ್ಯತೀತಂ ಕಾಲಪರ್ಯಯೇ’ (ಕಾಲಾವಧಿಯನ್ನು ಮೀರಿದವನು) ಎಂಬ ಒಂದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಳಲು ಆದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ — ನಿಂದೆಯಲ್ಲ, ಭಯವಲ್ಲ; ಇದು ದೌತ್ಯದ ಮರ್ಯಾದೆ. ಆದರೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ‘ಪ್ರತಿಸಂರಬ್ಧಃ’ (ಕೋಪಾವೇಶದಿಂದಲೇ) ಹೋಗುತ್ತಾನೆ — ಆದೇಶ ಸ್ವೀಕೃತವಾಯಿತು, ಆದರೆ ರೋಷ ಶಾಂತವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪುರೀಂ ಪ್ರವಿವೇಶ’ (ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು) ಎಂದೂ, ಹತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಭವನಂ ಜಗಾಮ’ (ಭವನಕ್ಕೆ ಹೋದನು) ಎಂದೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವಾದರೋ ಇದನ್ನು ‘ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಯೋಚಿಸಿದನು’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಪ್ರವೇಶ ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತದೆ.
ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸಿನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಯಮನಂತೆ ಭೀಕರವಾದ, ಬೆಟ್ಟದ ಶಿಖರದಂತಿರುವ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅವನು ಶಿಖರಗಳುಳ್ಳ ಮಂದರಪರ್ವತದಂತೆ ಇದ್ದನು. ಹೇಳಿದಂತೆ ಮಾಡುವವನೂ ಬೃಹಸ್ಪತಿಗೆ ಸಮನಾದ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವನೂ ಆದ ರಾಮನ ತಮ್ಮನು ಆಗ ತನ್ನ ಮಾತು, ಅದಕ್ಕೆ ಬರಬಹುದಾದ ಉತ್ತರ, ಆ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ತನ್ನ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ — ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಆಲೋಚಿಸಿ ಹೊರಟನು. ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಅಣ್ಣನ ಕೋಪಾಗ್ನಿಯಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿ ಅವನು ಅಪ್ರಸನ್ನವಾದ ಬಿರುಗಾಳಿಯಂತೆ ಸಾಗಿದನು. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಲ, ತಾಲ, ಅಶ್ವಕರ್ಣ ಮರಗಳನ್ನು ರಭಸದಿಂದ ಬಲವಾಗಿ ಉರುಳಿಸುತ್ತಾ, ಬೆಟ್ಟದ ಶಿಖರಗಳನ್ನೂ ಇತರ ಮರಗಳನ್ನೂ ವೇಗದಿಂದ ಕೆಡವುತ್ತಾ, ಬಂಡೆಗಳನ್ನು ಕಾಲುಗಳಿಂದ ಪುಡಿಪುಡಿ ಮಾಡುತ್ತಾ, ವೇಗವಾಗಿ ಸಾಗುವ ಆನೆಯಂತೆ, ಕಾರ್ಯದ ಒತ್ತಡದಿಂದ ದೂರದೂರಕ್ಕೆ ಹೆಜ್ಜೆಯಿಡುತ್ತಾ ಅವನು ಬೇಗನೆ ಹೋದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕೋಪದ ಹೊರರೂಪ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಮರಗಳು ಉರುಳುತ್ತವೆ, ಬಂಡೆಗಳು ಪುಡಿಯಾಗುತ್ತವೆ; ಒಳಗಿನ ಭಾವವನ್ನು ಹೊರಗೆ ಪ್ರಕಾಶಪಡಿಸುವುದು ಕವಿಯ ರೀತಿ. ‘ಏಕಪದಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ’ (ಒಂದು ಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನು ದೂರ ಇಟ್ಟು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೀರ್ಘವಾದ ಹೆಜ್ಜೆಗಳು ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ, ಅದರಿಂದ ಗತಿಯ ವೇಗ ಅಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಮೂರು ಉಪಮಾನಗಳು — ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸು, ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಯಮ, ಬೆಟ್ಟದ ಶಿಖರ; ಆಮೇಲೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ ಶಿಖರಗಳುಳ್ಳ ಮಂದರದಂತೆ. ಹೀಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಹೋಗುವ ಉಪಮಾನಗಳು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತವೆ. ‘ವಚನಮ್ ಉತ್ತರಂ ಸೋತ್ತರಮ್’ (ಮಾತು, ಉತ್ತರ, ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ) ಎಂಬ ಮೂರು ಪದಗಳಿಂದ ಅವನ ಪೂರ್ವಚಿಂತನೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಬೃಹಸ್ಪತಿಗೆ ಸಮನಾದ ಅವನು ಸಂವಾದದ ಎಲ್ಲ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳನ್ನೂ ಮೊದಲೇ ವಿಚಾರಿಸಿದ್ದನು. ಕೋಪಾಗ್ನಿ ‘ಭ್ರಾತುಃ’ (ಅಣ್ಣನ) ಎಂದು ವಿಶೇಷಿತವಾಗಿದೆ — ತನ್ನದಲ್ಲ, ಅಣ್ಣನ ದುಃಖದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು; ಇದರಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥತೆ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳೆಲ್ಲವೂ ಅನುಷ್ಟುಪ್; ಮೊದಲ ಐದರ ದೀರ್ಘವೃತ್ತದ ನಂತರ ಈ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತತೆ ಗತಿಯ ವೇಗವನ್ನು ಅನುಕರಿಸುತ್ತದೆ.
ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅವನು ಬೆಟ್ಟಗಳ ಇಕ್ಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ, ಸೈನ್ಯದಿಂದ ತುಂಬಿದ, ದುರ್ಗಮವಾದ ವಾನರರಾಜನ ಮಹಾನಗರ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಸುಗ್ರೀವನ ಮೇಲಿನ ರೋಷದಿಂದ ತುಟಿಗಳು ಅದುರುತ್ತಿದ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯ ಹೊರಗೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಭಯಂಕರ ವಾನರರನ್ನು ಕಂಡನು. ಆ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ನೋಡಿ ಆನೆಗಳಂತಹ ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಬೆಟ್ಟಗಳ ನಡುವೆ ನೂರಾರು ಬಂಡೆಯ ಶಿಖರಗಳನ್ನೂ ಬೃಹತ್ ಮರಗಳನ್ನೂ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡರು. ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ನೋಡಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೆಚ್ಚು ಸೌದೆ ಸಿಕ್ಕಿದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಇಮ್ಮಡಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾದನು. ಕಾಲ, ಮೃತ್ಯು, ಯುಗಾಂತಗಳಂತೆ ಭೀಕರನಾಗಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ ಭಯದಿಂದ ಮೈ ನಡುಗಿದ ನೂರಾರು ವಾನರರು ದಿಕ್ಕುದಿಕ್ಕಿಗೆ ಓಡಿಹೋದರು. ಇಲ್ಲಿ ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದು — ‘ತಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ವಾನರಾಃ ಸರ್ವೇ…’ ಎಂಬ ಮೊದಲ ಅರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ, ಉಳಿದ ಎರಡು ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲೂ ಇವೆ. ವಾನರರ ಮೊದಲು ಸಾಹಸ, ಆಮೇಲೆ ಪಲಾಯನ — ಈ ಕ್ರಮಿಕ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಗಿರಿಸಂಕಟೇ’ (ಬೆಟ್ಟಗಳ ಇಕ್ಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯ ಸ್ಥಳ ದುರ್ಗಮ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಆ ನಗರ ಗುಹಾರೂಪದ್ದು ಎಂಬುದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ವಾನರರ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಎರಡು ಬಗೆ — ಮೊದಲು ಆಯುಧ ಹಿಡಿಯುವುದು, ಆಮೇಲೆ ಓಡಿಹೋಗುವುದು; ನಡುವೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಇಮ್ಮಡಿ ಕೋಪ. ‘ಬಹ್ವಿಂಧನಃ ಅನಲಃ’ (ಹೆಚ್ಚು ಸೌದೆ ಸಿಕ್ಕಿದ ಅಗ್ನಿ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕೋಪದ ವೃದ್ಧಿ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ವಾನರರ ಸಾಹಸವೇ ಸೌದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಕಾಲಮೃತ್ಯುಯುಗಾಂತಾಭಮ್’ (ಕಾಲ, ಮೃತ್ಯು, ಯುಗಾಂತಗಳಂತೆ ಭೀಕರನಾದವನನ್ನು) ಎಂದು ಮೂರು ಪ್ರಳಯವಾಚಕ ಪದಗಳಿಂದ ಒಂದೇ ವಿಶೇಷಣ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದು ವಾನರರ ಭಯದ ಪರಿಮಾಣವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
ಆಮೇಲೆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಸುಗ್ರೀವನ ಅರಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕ್ರೋಧವನ್ನೂ ಆಗಮನವನ್ನೂ ನಿವೇದಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಆಗ ತಾರೆಯೊಡನೆ ಕೂಡಿ ಕಾಮಾಸಕ್ತನಾಗಿದ್ದ ಆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಆ ಕಪಿಸಿಂಹಗಳ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ಸಚಿವರ ಆದೇಶದಂತೆ, ರೋಮಾಂಚನಗೊಳಿಸುವ, ಬೆಟ್ಟ-ಆನೆ-ಮೋಡಗಳಂತಿರುವ ವಾನರರು ನಗರದಿಂದ ಹೊರಬಂದರು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಉಗುರು-ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳನ್ನೇ ಆಯುಧವಾಗಿಸಿಕೊಂಡ ವೀರರು, ವಿಕಾರರೂಪಿಗಳು, ಹುಲಿಯಂತಹ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳುಳ್ಳವರು, ಬಾಯಿ ತೆರೆದ ಭಯಂಕರ ಮುಖದವರು. ಕೆಲವರು ಹತ್ತು ಆನೆಗಳ ಬಲವುಳ್ಳವರು, ಕೆಲವರು ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹತ್ತು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿನವರು, ಕೆಲವರು ಸಾವಿರ ಆನೆಗಳಿಗೆ ಸಮಾನ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳವರು. ಮರಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ಆ ಮಹಾಬಲಿ ಕಪಿಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾದ, ಸಮೀಪಿಸಲಾಗದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯನ್ನು ಕ್ರುದ್ಧ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕಂಡನು. ಆಮೇಲೆ ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಕೋಟೆ-ಕಂದಕಗಳ ಒಳಗಿನಿಂದ ಹೊರಬಂದು ಉತ್ಕಟ ಸತ್ತ್ವದಿಂದ ಬಹಿರಂಗವಾಗಿ ನಿಂತರು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ವಾನರರ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಬಲದ ಪರಿಮಾಣವನ್ನೇ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹತ್ತು ಆನೆ, ನೂರು ಆನೆ, ಸಾವಿರ ಆನೆ; ಅದರಿಂದ ಸೇನೆಯ ಭೀಷಣತೆ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವನು ಕೇಳದಿರುವುದೇ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರ ದೋಷ — ಮಂತ್ರಿಗಳು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ರಾಜನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ‘ತಾರಯಾ ಸಹಿತಃ ಕಾಮೀ ಸಕ್ತಃ’ (ತಾರೆಯೊಡನೆ ಕೂಡಿ, ಕಾಮಿಯಾಗಿ, ಆಸಕ್ತನಾಗಿ) ಎಂಬ ಮೂರು ಪದಗಳಿಂದ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿ ನಿರ್ದೇಶಿತವಾಗಿದೆ. ಸಚಿವರಾದರೋ ತಾವಾಗಿಯೇ ವಾನರರನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇದರಿಂದ ರಾಜಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಂತ್ರಿಗಳೇ ಹೊತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತ. ವಾನರರ ವರ್ಣನೆ ಭೀಷಣವಾಗಿದ್ದರೂ ವಿನೋದಯುಕ್ತ — ಉಗುರು-ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳೇ ಆಯುಧ, ಹುಲಿಯ ಕೋರೆಹಲ್ಲು, ಬಾಯಿತೆರೆದ ಮುಖ. ‘ಆವಿಷ್ಕೃತಂ ತಸ್ಥುಃ’ (ಬಹಿರಂಗವಾಗಿ ನಿಂತರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರು ಅಡಗಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ, ಪ್ರಕಟವಾಗಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದರು ಎಂದು ಸೂಚಿತ. ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ಬಲದ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಎಣಿಕೆ — ಹತ್ತು ಆನೆ, ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹತ್ತು ಪಟ್ಟು, ಸಾವಿರ ಆನೆ; ಈ ಏರುಕ್ರಮದ ಎಣಿಕೆ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಯುಕ್ತಿಸಂಗತವಾಗಿಸುತ್ತದೆ.
ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಯಾದ ಆ ವೀರನು ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರಮಾದವನ್ನೂ ಅಣ್ಣನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನೂ ಕಂಡು ಮತ್ತೆ ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ವಶನಾದನು. ದೀರ್ಘವಾದ ಬಿಸಿಯ ಮಹಾನಿಟ್ಟುಸಿರುಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾ, ಕೋಪದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಆ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ಹೊಗೆಯೊಡನೆ ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತಾದನು. ಬಾಣದ ತುದಿಯೇ ಅಲುಗಾಡುವ ನಾಲಿಗೆಯಾಗಿ, ಧನುಸ್ಸೇ ಮೈಯಾಗಿ, ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸೇ ವಿಷವಾಗಿ — ಅವನು ಐದು ಹೆಡೆಯ ಸರ್ಪದಂತೆ ತೋರಿದನು. ಉರಿಯುವ ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತೆ, ಕೆರಳಿದ ನಾಗರಾಜನಂತೆ ಇದ್ದ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಅಂಗದನು ಭಯದಿಂದ ಅತಿಯಾದ ವಿಷಾದವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ರೋಷದಿಂದ ತಾಮ್ರವರ್ಣದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಆ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ಅಂಗದನಿಗೆ ಆದೇಶಿಸಿದನು — ‘ವತ್ಸ, ನನ್ನ ಆಗಮನವನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ತಿಳಿಸು; ಶತ್ರುದಮನನೇ, ರಾಮನ ತಮ್ಮನಾದ ಈ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅಣ್ಣನ ವ್ಯಸನದಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾಗಿ ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ, ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳು. ವಾನರನೇ, ಅವನ ಮಾತು ನಿನಗೆ ರುಚಿಸಿದರೆ ಹಾಗೆಯೇ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಿ; ಇಷ್ಟನ್ನು ಹೇಳಿ, ವತ್ಸ, ಶತ್ರುದಮನನೇ, ಬೇಗನೆ ಮರಳಿ ಬಾ.’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶೋಕಾವಿಷ್ಟನಾದ ಅಂಗದನು ತಂದೆಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ‘ಈ ಸೌಮಿತ್ರಿ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮೂರು ಉಪಮಾನಗಳು — ಹೊಗೆಯೊಡನೆ ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿ, ಐದು ಹೆಡೆಯ ಸರ್ಪ, ಉರಿಯುವ ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿ; ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ಹಿಂದಿನದಕ್ಕಿಂತ ಭೀಷಣ. ಸರ್ಪದ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ಅಂಗ-ಅಂಗಕ್ಕೂ ರೂಪಕವಿದೆ — ಬಾಣದ ತುದಿ ನಾಲಿಗೆ, ಧನುಸ್ಸು ಮೈ, ತೇಜಸ್ಸು ವಿಷ; ಇದು ಸಾವಯವ ರೂಪಕದ ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆ. ಅಂಗದನು ಬಾಲಕ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಭಯ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸಂದೇಶ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಆದರೆ ದ್ವ್ಯರ್ಥಕ — ‘ನನ್ನ ಆಗಮನವನ್ನು ತಿಳಿಸು’ ಎಂಬುದು ಶಾಂತ, ‘ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂಬುದು ಭಯಸೂಚಕ. ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ‘ಯದಿ ರುಚಿಃ’ (ರುಚಿಸಿದರೆ) ಎಂಬ ಷರತ್ತಿನ ಮಾತಿದೆ. ‘ವತ್ಸ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಕೋಪದಲ್ಲೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬಾಲಕನ ಮೇಲಿನ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ಅವನ ಶೀಲದ ಲಕ್ಷಣ.
ಆಮೇಲೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅತಿ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಗಾಬರಿಗೊಂಡು, ಮುಖ ಬಾಡಿಹೋದ ಶೀಘ್ರಗಾಮಿ ಅಂಗದನು ಹೊರಟು, ಮೊದಲು ರಾಜನ ಪಾದಗಳಿಗೆ, ಆಮೇಲೆ ರುಮೆಯ ಪಾದಗಳಿಗೆ ವಂದಿಸಿದನು. ಉಗ್ರತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು ತಂದೆಯ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಮತ್ತೆ ತಾಯಿ ತಾರೆಯ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು, ರುಮೆಯ ಪಾದಗಳನ್ನೂ ಒತ್ತಿ, ಆಮೇಲೆ ಆ ವಿಷಯವನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿದನು. ಆದರೆ ನಿದ್ರೆಯ ಆಯಾಸದಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿದ್ದ ಆ ವಾನರನು ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ; ಮದದಿಂದ ಮತ್ತನಾಗಿ, ಕಾಮದಿಂದ ಮೋಹಿತನಾಗಿದ್ದನು. ಆಗ ವಾನರರು ಕ್ರುದ್ಧ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ನೋಡಿ ಭಯದಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಮಂಕಾಗಿ, ಅವನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲು ಕಿಲಕಿಲ ಶಬ್ದ ಮಾಡಿದರು. ಮಹಾಪ್ರವಾಹದಂತಹ, ವಜ್ರ-ಸಿಡಿಲುಗಳಿಗೆ ಸಮಾನ ಧ್ವನಿಯುಳ್ಳ ಸಿಂಹನಾದವನ್ನು ಅವರು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಮಾಡಿದರು. ಆ ಮಹಾಶಬ್ದದಿಂದ ಆ ವಾನರನು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡನು — ಮದದಿಂದ ವಿಹ್ವಲನಾಗಿ, ತಾಮ್ರವರ್ಣದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನಾಗಿ, ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ, ಹೂಮಾಲೆಗಳನ್ನು ತೊಟ್ಟವನಾಗಿ. ಇಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತಾರನೆಯದರಿಂದ ಮೂವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯವರೆಗಿನ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ; ಅವುಗಳಿಂದ ಅಂಗದನ ಪ್ರಣಾಮವೂ ಸುಗ್ರೀವನ ನಿದ್ರೆಯೂ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ. ಅಂಗದನು ಮೊದಲು ತಂದೆಯ, ಆಮೇಲೆ ತಾಯಿ ತಾರೆಯ, ಆಮೇಲೆ ರುಮೆಯ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ — ಮೂವರಿಗೂ ಪ್ರಣಾಮದಿಂದ ಕುಲಮರ್ಯಾದೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ವಿಳಂಬವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ನಿದ್ರೆಗೆ ಮೂರು ಕಾರಣಗಳು — ಮದ, ಕಾಮ, ನಿದ್ರೆಯೇ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ವಾನರರ ಕಿಲಕಿಲ ಭಯಸೂಚಕ, ಸಿಂಹನಾದ ಎಚ್ಚರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ; ಇದರಿಂದ ಅವರು ತಮ್ಮ ಒಡೆಯನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತ. ‘ಮದವಿಹ್ವಲತಾಮ್ರಾಕ್ಷಃ ವ್ಯಾಕುಲಃ ಸ್ರಗ್ವಿಭೂಷಣಃ’ (ಮದದಿಂದ ವಿಹ್ವಲನಾಗಿ ತಾಮ್ರಾಕ್ಷನಾದ, ವ್ಯಾಕುಲನಾದ, ಮಾಲೆಗಳನ್ನು ತೊಟ್ಟ) ಎಂಬ ಮೂರು ಪದಗಳಿಂದ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡ ಸುಗ್ರೀವನ ದಶೆ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ — ಮಾಲೆಗಳು ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತ, ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೆಂಪು. ಮೂವತ್ತಾರು ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಒಂದೇ ಘಟನೆಯನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತವೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ‘ಈಗ ಇದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ’ ಎಂದು ಅದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ.
ಆಮೇಲೆ ಅಂಗದನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಅವನೊಡನೆಯೇ ಬಂದಿದ್ದ, ಆ ವಾನರನಿಗೆ ಮಾನ್ಯರಾದ, ಉದಾರ ದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳ ಇಬ್ಬರು ಮಂತ್ರಿಗಳು — ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಗಳ ವಿಷಯದ ಮಂತ್ರಿಗಳಾದ ಪ್ಲಕ್ಷ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವ — ಏರುಪೇರಿನ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಲು ಬಂದಿರುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದರು. ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದ ನಿಶ್ಚಿತ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿ, ಮರುತ್ತುಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಶಕ್ರನಂತೆ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಅವನ ಬಳಿ ಕುಳಿತು ಅವರು ಹೇಳಿದರು — ‘ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞರೂ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಗಳೂ ಆದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸೋದರರು ಮನುಷ್ಯಭಾವವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ, ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಅರ್ಹರೂ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಡುವವರೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನಾದ ಧನುರ್ಧಾರಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ, ಅವನಿಗೆ ಹೆದರಿ ವಾನರರು ನಡುಗುತ್ತಾ ಕೂಗಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಮಾತೇ ಸಾರಥಿಯಾಗಿ, ನಿಶ್ಚಯವೇ ರಥವಾಗಿರುವ ಈ ರಾಘವನ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆ ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ವಾಕ್ಯಸಾರಥಿಃ ವ್ಯವಸಾಯರಥಃ’ (ಮಾತೇ ಸಾರಥಿ, ನಿಶ್ಚಯವೇ ರಥ) ಎಂಬ ಎರಡು ರೂಪಕಗಳಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ದೌತ್ಯ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ರಾಮನ ಮಾತೇ ಅವನ ಸಾರಥಿ, ನಿಶ್ಚಯವೇ ರಥ. ಪ್ಲಕ್ಷ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವರನ್ನು ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ, ‘ಅರ್ಥಧರ್ಮಯೋಃ ಮಂತ್ರಿಣೌ’ (ಅರ್ಥ-ಧರ್ಮಗಳ ಮಂತ್ರಿಗಳು) ಎಂದು ವಿಶೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ರಾಜಸಭೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೂಚಿತ. ಅವರು ಮೊದಲು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿ ಆಮೇಲೆಯೇ ಮಾತನಾಡಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ — ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಮಾಡಿದಂತೆ. ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಮನುಷ್ಯಭಾವಂ ಸಂಪ್ರಾಪ್ತೌ’ (ಮನುಷ್ಯಭಾವವನ್ನು ಹೊಂದಿದವರು) ಎಂಬ ಪದ ವಲ್ಗೇಟ್ನ ವಿಶೇಷ; ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ‘ವಯಸ್ಯಭಾವಂ ಸಂಪ್ರಾಪ್ತೌ’ (ಮಿತ್ರಭಾವವನ್ನು ಹೊಂದಿದವರು) ಎಂದು ಸಖ್ಯಭಾವ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ರಾಜ್ಯಾರ್ಹೌ ರಾಜ್ಯದಾಯಿನೌ’ (ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಅರ್ಹರು, ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಡುವವರು) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ಅವರ ಔದಾರ್ಯ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ತಾವೇ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಅರ್ಹರಾದವರು ಇನ್ನೊಬ್ಬನಿಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ನಲವತ್ತಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ನಾದಾನ್ ಮುಂಚಂತಿ ವಾನರಾಃ’ (ವಾನರರು ಕೂಗಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹೊರಗಿರುವ ವಾನರರ ಆರ್ತನಾದ ಸಭೆಯಲ್ಲೂ ಕೇಳಿಸುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತ.
‘ನಿಷ್ಪಾಪನಾದ ರಾಜನೇ, ತಾರೆಯ ಪ್ರಿಯಪುತ್ರನಾದ ಈ ಅಂಗದನನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತ್ವರೆಯಿಂದ ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದ್ದಾನೆ. ವಾನರಪತಿಯೇ, ರೋಷದಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳು ಆವೃತವಾದ ಆ ವೀರ್ಯವಂತನು ತನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ವಾನರರನ್ನು ಸುಟ್ಟುಹಾಕುವವನಂತೆ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ. ಮಹಾರಾಜ, ನೀನು ಪುತ್ರನೊಡನೆ, ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿ ಅವನಿಗೆ ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಲು ಬೇಗನೆ ಹೋಗು, ಅದರಿಂದ ಇಂದು ಅವನ ರೋಷ ಶಮನವಾಗಲಿ. ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ಹೇಳಿದಂತೆ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ ಮಾಡು; ರಾಜನೇ, ನಿನ್ನ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಬದ್ಧನಾಗಿರು, ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನಾಗು.’ ಇಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತೆಂಟು ಮತ್ತು ನಲವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳೂ, ಐವತ್ತನೆಯದರ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಮತ್ತು ಐವತ್ತೊಂದನೆಯದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧವೂ — ಇವು ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ಮಂತ್ರಿಗಳ ಮಾತು ಭಯಸೂಚನೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಪ್ರಣಾಮದ ಉಪದೇಶದಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಇದೇ ರಾಜಮಂತ್ರಿಯ ಮರ್ಯಾದೆ — ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು, ಆದರೆ ಉಪಾಯದಿಂದ. ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಮಾತು ಭಯದಿಂದ ಉಪದೇಶದತ್ತ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಚಕ್ಷುಷಾ ನಿರ್ದಹನ್ ಇವ’ (ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಸುಡುವವನಂತೆ) ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆಯಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ಅಸ್ತ್ರ ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಸಪುತ್ರಃ ಸಹಬಾಂಧವಃ’ (ಪುತ್ರನೊಡನೆ, ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಪ್ರಣಾಮ ಕೇವಲ ರಾಜನದಲ್ಲ, ಸಮಸ್ತ ಕುಲದ ಕರ್ತವ್ಯ ಎಂದು ಸೂಚಿತ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವಸಮಯೇ ತಿಷ್ಠ, ಸತ್ಯಪ್ರತಿಶ್ರವಃ ಭವ’ (ನಿನ್ನ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಬದ್ಧನಾಗಿರು, ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನಾಗು) ಎಂಬ ಎರಡೇ ವಾಕ್ಯಗಳು ಸರ್ಗದ ಸಾರ — ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಪಾಲನೆಯೇ ಪರಿಹಾರ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಹನುಮಂತನೇ ಮೊದಲಾದ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಐವತ್ತನೆಯದರ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಮತ್ತು ಐವತ್ತೊಂದನೆಯದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ; ಅದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ವಲ್ಗೇಟ್ನ ವಿಭಾಗ ಸಮೀಕ್ಷಿತದಿಂದ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕದಷ್ಟು ಭಿನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः॥ ३१॥