ಸರ್ಗ
ಶರದ್ವರ್ಣನೆ, ರಾಮವಿಲಾಪ ಮತ್ತು ಸುಗ್ರೀವನ ಮೇಲಿನ ಆಕ್ಷೇಪ
ಶರತ್ತಿನ ಆಗಮನ, ರಾಮನ ವಿರಹವಿಲಾಪ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸಾಂತ್ವನ, ವಿಸ್ತೃತ ಶರದ್ವರ್ಣನೆ, ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರಮಾದಕ್ಕೆ ಆಕ್ಷೇಪ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವುದು
ಸುಗ್ರೀವನು ಅರಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಮೇಲೆ, ಆಕಾಶ ಮೋಡಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತವಾದಾಗ, ಮಳೆಗಾಲದ ರಾತ್ರಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಸ್ರವಣದಲ್ಲಿ ಕಳೆದ ರಾಮನು ಕಾಮ-ಶೋಕಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದನು. ಬಿಳುಪಾದ ಆಕಾಶವನ್ನೂ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಚಂದ್ರಮಂಡಲವನ್ನೂ ಬೆಳದಿಂಗಳಿಂದ ಲೇಪಿತವಾದ ಶರತ್ಕಾಲದ ರಾತ್ರಿಯನ್ನೂ ನೋಡಿ, ಕಾಮಾಸಕ್ತನಾದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನೂ ಕಳೆದುಹೋದ ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯನ್ನೂ ಮೀರಿಹೋದ ಕಾಲವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿ ಅತ್ಯಂತ ಆತುರನಾಗಿ ಅವನು ಮೂರ್ಛೆಹೋದನು. ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ರಾಜ ರಾಘವನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸಿದ್ದ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಮಿಂಚು-ಮೋಡಗಳು ಹೋದ, ಸಾರಸಗಳ ಕೂಗಿನಿಂದ ಮೊಳಗುತ್ತಿದ್ದ ನಿರ್ಮಲ ಆಕಾಶವನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನು ಆರ್ತಸ್ವರದಲ್ಲಿ ವಿಲಪಿಸಿದನು. ಚಿನ್ನದ ಧಾತುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಪರ್ವತದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಶರತ್ಕಾಲದ ಆಕಾಶವನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಿಯೆಯ ಬಳಿಗೇ ಹೋದನು. ಈ ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕವಿ ಮೂರು ಬಾರಿ ‘ದೃಷ್ಟ್ವಾ’ (ನೋಡಿ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾನೆ — ಹೊರಗಿನ ದೃಶ್ಯವೇ ಒಳಗಿನ ಶೋಕವನ್ನು ಉದ್ದೀಪಿಸುತ್ತದೆ. ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಮೋಡಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿದ್ದ ದುಃಖ ಈಗ ಸ್ವಚ್ಛ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಮನಃಸ್ಥಾಮ್’ (ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದವಳನ್ನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೀತೆ ಹೊರಗೆ ಕಳೆದುಹೋದರೂ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತ. ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಎರಡು ವಿರುದ್ಧ ಸ್ಥಿತಿಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿವೆ — ಸುಗ್ರೀವನ ಅರಮನೆಪ್ರವೇಶ, ರಾಮನ ಗಿರಿಶಿಖರದ ಏಕಾಂತ. ‘ವರ್ಷರಾತ್ರೇ ಸ್ಥಿತಃ’ (ಮಳೆಗಾಲದ ರಾತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳ ಕಾಯುವಿಕೆ ಸೂಚಿತ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಮೋಹ’ ಎಂದರೆ ಮೂರ್ಛೆಯೇ; ರಾಮನು ವೀರನಾದರೂ ವಿರಹದಿಂದ ಮೂರ್ಛಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಮಾನವಭಾವದ ಪ್ರಕಾಶನ. ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು ಅವನು ಮತ್ತೆ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಸ್ವಭಾವ. ಶರತ್ತಿನ ಸ್ವಚ್ಛತೆ ವಿರಹಿಗೆ ಪ್ರತಿಕೂಲ, ಕಾಮಿಗೆ ಅನುಕೂಲ ಎಂಬುದು ಕಾವ್ಯರೂಢಿ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಬಿಳುಪಾದ ಆಕಾಶವನ್ನೂ ಚಂದ್ರಮಂಡಲವನ್ನೂ ನೋಡಿಯೇ ಅವನು ಆತುರನಾಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಆರ್ತಯಾ ಗಿರಾ’ (ಆರ್ತಸ್ವರದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಿಲಾಪದ ಸ್ವರವೂ ನಿರ್ದೇಶಿತವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಸ್ರವಣಗಿರಿಯ ಚಿನ್ನದ ಧಾತುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ತುದಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ ಕವಿ ಹೊರಗಿನ ಶೋಭೆಯನ್ನೂ ಒಳಗಿನ ದುಃಖವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನಿಂದ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡ ಸುಗ್ರೀವನು ಸೇನೆಯನ್ನು ಕರೆಯಲು ಆದೇಶಿಸಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಓದುಗನು ಕೂಡಲೇ ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ವಿಳಂಬವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ರಾಮನ ಅಧೈರ್ಯ ಸಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಘನೈಃ ವಿಮುಕ್ತೇ ಗಗನೇ’ (ಮೋಡಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತವಾದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದವೇ ಸಮಯಸೂಚಕ — ಮೋಡಗಳು ಹೋದವು, ಎಂದರೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಕಾಲ ಬಂದಿದೆ.
‘ಸಾರಸಗಳ ಕೂಗಿನೊಡನೆ ತಾನೂ ಸಾರಸದಂತೆ ಕೂಗುತ್ತಾ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಆನಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಬಾಲೆ ಇಂದು ಹೇಗೆ ಆನಂದಿಸುತ್ತಿರುವಳು? ಚಿನ್ನದಂತೆ ನಿರ್ಮಲವಾದ, ಹೂಬಿಟ್ಟ ಅಸನ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ನೋಡಿ, ನನ್ನನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಕಾಣದೆ ಆ ಬಾಲೆ ಹೇಗೆ ಆನಂದಿಸುವಳು? ಹಿಂದೆ ಕಲಹಂಸಗಳ ಮಧುರ ಧ್ವನಿಯಿಂದ ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ, ಸರ್ವಾಂಗಸುಂದರಿಯಾದ, ಮಧುರಭಾಷಿಣಿಯಾದ ಅವಳು ಇಂದು ಹೇಗೆ ಆನಂದಿಸುವಳು? ಜೊತೆಯಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಚಕ್ರವಾಕಗಳ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ಕಮಲದಂತೆ ವಿಶಾಲ ಕಣ್ಣುಳ್ಳವಳು ಹೇಗಾಗುವಳು? ಸರೋವರಗಳಲ್ಲಿ, ನದಿಗಳಲ್ಲಿ, ಬಾವಿಗಳ ಬಳಿ, ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ, ವನಗಳಲ್ಲಿ ಅಲೆದರೂ ಆ ಜಿಂಕೆಮರಿಯಂತಹ ಕಣ್ಣುಳ್ಳವಳಿಲ್ಲದೆ ಇಂದು ನನಗೆ ಸುಖ ಸಿಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ವಿಯೋಗದಿಂದಲೂ ಅವಳ ಕೋಮಲತೆಯಿಂದಲೂ ಶರತ್ತಿನ ಗುಣಗಳಿಂದ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಕಾಮ ಆ ಭಾಮಿನಿಯನ್ನು ಬಹಳವಾಗಿ ಪೀಡಿಸುತ್ತಿರಬಹುದು ಎಂದು ಶಂಕಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಮುಂತಾಗಿ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಆ ರಾಜಪುತ್ರನು ವಿಲಪಿಸಿದನು — ದೇವೇಂದ್ರನಿಂದ ನೀರನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾ ಸಾರಂಗವೆಂಬ ಚಾತಕಪಕ್ಷಿ ವಿಲಪಿಸುವಂತೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲೂ ವಿಲಾಪ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ವಿರಹದ ಅಸಹಾಯಕತೆ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಏಳು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಐದು ಪಕ್ಷಿ-ವೃಕ್ಷಗಳು ಉಲ್ಲೇಖಿತವಾಗಿವೆ — ಸಾರಸಗಳು, ಅಸನವೃಕ್ಷಗಳು, ಕಲಹಂಸಗಳು, ಚಕ್ರವಾಕಗಳು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಚಾತಕ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದರ ಜೋಡಿಯಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಸ್ವಭಾವ ಸೀತೆಯ ಏಕಾಕಿತನಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ವಿರಹ ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಕಥಮ್’ (ಹೇಗೆ) ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮೂರು ಬಾರಿ ಪುನರುಕ್ತವಾಗಿದೆ; ಉತ್ತರವನ್ನಾದರೋ ಯಾರೂ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ — ಇದೇ ವಿಲಾಪದ ಅಸಹಾಯಕತೆ. ‘ಮೃಗಶಾವಾಕ್ಷೀಮ್’ (ಜಿಂಕೆಮರಿಯಂತಹ ಕಣ್ಣುಳ್ಳವಳನ್ನು), ‘ಪುಂಡರೀಕವಿಶಾಲಾಕ್ಷೀಮ್’ (ಕಮಲದಂತೆ ವಿಶಾಲ ಕಣ್ಣುಳ್ಳವಳನ್ನು) ಎಂಬ ಕಣ್ಣಿನ ವಿಶೇಷಣಗಳು ಸೀತೆಯ ಕೋಮಲತೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತವೆ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ತನ್ನ ದುಃಖಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅವಳ ದುಃಖವನ್ನು ಶಂಕಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಅವನ ಪ್ರೇಮದ ಲಕ್ಷಣ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾನೆ — ಚಾತಕವು ಇಂದ್ರನಿಂದಲೇ ನೀರನ್ನು ಬೇಡುವಂತೆ, ಬೇರೆಡೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಹಾಗೆಯೇ ರಾಮನು ಸೀತೆಯನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ವಿಲಾಪದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಒಂದು ಶಾಪವಿಲ್ಲ, ರಾವಣನ ಹೆಸರೂ ಇಲ್ಲ; ಕೇವಲ ಸೀತೆಯ ಸುಖದುಃಖಗಳ ಚಿಂತೆ ಮಾತ್ರ. ಇದರಿಂದ ಅವನ ಪ್ರೇಮ ಶುದ್ಧವೆಂದು ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ಚರನ್ ಅಪಿ ಸುಖಂ ನ ಲಭೇ’ (ಅಲೆದರೂ ಸುಖ ಸಿಗುತ್ತಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವನದ ಸಮಸ್ತ ಶೋಭೆಯೂ ನಿಷ್ಫಲ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಆಮೇಲೆ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ರಮ್ಯವಾದ ಬೆಟ್ಟದ ತಪ್ಪಲುಗಳಲ್ಲಿ ಅಲೆದಾಡಿ ಹಿಂದಿರುಗಿದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅಣ್ಣನನ್ನು ಕಂಡನು. ಸಹಿಸಲಾಗದ ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿ, ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದವನಂತೆ, ನಿರ್ಜನ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನೇ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಅಣ್ಣನನ್ನು ನೋಡಿ, ಮನಸ್ವಿಯಾದ ಸೌಮಿತ್ರಿ ಅಣ್ಣನ ವಿಷಾದದಿಂದ ಆತುರನಾಗಿ, ಅತಿ ದೀನನಾಗಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ಆರ್ಯ, ಕಾಮಕ್ಕೆ ವಶನಾಗುವುದರಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ನಿನ್ನ ಪೌರುಷವನ್ನು ನೀನೇ ಸೋಲಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ಈ ಚಿಂತಾಮಗ್ನತೆ ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ನಿನ್ನ ಏಕಾಗ್ರತೆಯನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದೆ; ಯೋಗದಿಂದ (ಮನೋನಿಗ್ರಹದಿಂದ) ಇಲ್ಲಿ ಏನು ತಾನೇ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ? ನೀನು ರಕ್ಷಕನಾಗಿರುವ ಜಾನಕಿ ಬೇರೆಯವನಿಗೆ ಸುಲಭವಾಗಿ ಸಿಗುವವಳಲ್ಲ; ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ ಯಾರಾದರೂ ಸುಡದೆ ಇರುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.’ ಉತ್ತಮ ಲಕ್ಷಣಗಳುಳ್ಳ, ಯಾರಿಂದಲೂ ಎದುರಿಸಲಾಗದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ರಾಮನು ಸ್ವಭಾವಸಿದ್ಧವಾದ, ಹಿತಕರವಾದ, ಪಥ್ಯವಾದ, ನೀತಿಯುಕ್ತವಾದ, ಸಾಮ-ಧರ್ಮ-ಅರ್ಥಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನಿಸ್ಸಂಶಯವಾಗಿ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು, ವಿಶೇಷ ಕ್ರಿಯಾಕ್ರಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಬೇಕು; ಆದರೆ ಕುಮಾರ, ವೃದ್ಧಿಸಿದ, ಎದುರಿಸಲಾಗದ ಪರಾಕ್ರಮದ ಫಲವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಚಿಂತಿಸಬಾರದು.’ ಇಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ, ಅವುಗಳಿಂದ ಸಂವಾದದ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹಣ್ಣುಗಳಿಗಾಗಿ ಹೋಗಿದ್ದನು — ಇದರಿಂದ ಅವರ ವನವಾಸದ ಸಾಧಾರಣ ಜೀವನ ಸೂಚಿತ. ‘ವಿಸಂಜ್ಞಮ್ ಏಕಂ ವಿಜನೇ’ (ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದವನಂತೆ, ಒಬ್ಬನೇ, ನಿರ್ಜನ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಮೂರು ಪದಗಳಿಂದ ರಾಮನ ಸ್ಥಿತಿ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತು ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಅವನ ಆದರಯುಕ್ತವಾದರೂ ತೀವ್ರವಾದ ಭಾವ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಕ್ರಿಯಾಭಿಯೋಗಃ’ (ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವಿಕೆ), ‘ಮನಸಃ ಪ್ರಸಾದಃ’ (ಮನಸ್ಸಿನ ಪ್ರಸನ್ನತೆ), ‘ಸಮಾಧಿಯೋಗಃ’ (ಏಕಾಗ್ರತೆ), ‘ಸಹಾಯಸಾಮರ್ಥ್ಯಮ್’ (ಸಹಾಯಕರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ), ‘ಸ್ವಕರ್ಮಹೇತುಃ’ (ಸ್ವಪ್ರಯತ್ನ) ಎಂಬ ಐದು ಉಪಾಯಗಳು ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ — ಇದು ರಾಜನೀತಿಯ ಸಾರಸಂಗ್ರಹ. ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಯಾರೂ ಮುಟ್ಟಲಾರರು ಎಂಬುದು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. ರಾಮನಾದರೋ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಲೇ ‘ಫಲವನ್ನು ಚಿಂತಿಸಬಾರದು’ ಎಂದು ನಿಷ್ಕಾಮಕರ್ಮದ ಉಪದೇಶವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ನೀತಿಯ ಶಿಖರ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉಪದೇಶದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಸುಗ್ರೀವನ ನಿಂದೆ ಇಲ್ಲ — ಅದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ಅಣ್ಣನ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ, ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ಅವನು ಶಿಷ್ಯಭಾವವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಗುರುಭಾವವನ್ನೇ ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.
ಆಮೇಲೆ ಕಮಲದಳದಂತಹ ಕಣ್ಣುಳ್ಳ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾ ರಾಮನು ಒಣಗುತ್ತಿದ್ದ ಮುಖದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಾದ ಇಂದ್ರನು ನೀರಿನಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿ, ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸಿ, ತನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ವಿಶ್ರಮಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ರಾಜಪುತ್ರನೇ, ದೀರ್ಘವೂ ಗಂಭೀರವೂ ಆದ ಗುಡುಗುಗಳುಳ್ಳ, ಬೆಟ್ಟ-ಮರಗಳ ಮೇಲೆ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮೋಡಗಳು ನೀರನ್ನು ಸುರಿಸಿ ಶಾಂತವಾಗಿವೆ. ನೀಲಿ ನೈದಿಲೆಯ ದಳದಂತೆ ಕಪ್ಪಾದ ಮೋಡಗಳು ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಕಪ್ಪಾಗಿಸಿ, ಈಗ ಮದವಿಳಿದ ಆನೆಗಳಂತೆ ವೇಗ ಶಾಂತವಾದವುಗಳಾಗಿವೆ. ನೀರನ್ನು ಒಡಲಲ್ಲಿ ಹೊತ್ತ, ಮಹಾವೇಗದ, ಕುಟಜ-ಅರ್ಜುನಗಳ ಗಂಧವುಳ್ಳ ಮಳೆಗಾಳಿಗಳು, ಸೌಮ್ಯನೇ, ಬೀಸಿ ನಿಂತಿವೆ. ನಿಷ್ಪಾಪನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಮೋಡಗಳ, ಆನೆಗಳ, ನವಿಲುಗಳ, ಜಲಪಾತಗಳ ನಾದ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಶಾಂತವಾಗಿದೆ. ಮಹಾಮೇಘಗಳಿಂದ ಮಳೆಗರೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ನಿರ್ಮಲವಾದ, ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರ ತಪ್ಪಲುಗಳುಳ್ಳ ಪರ್ವತಗಳು ಚಂದ್ರಕಿರಣಗಳಿಂದ ಲೇಪಿತವಾದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಕ್ಷಣಕಾಲ ವಿಲಾಪವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಋತುವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಆ ವರ್ಣನೆಯೂ ಕೊನೆಗೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಸ್ಮರಣೆಯಲ್ಲೇ ಪರ್ಯವಸಾನಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ‘ಪರಿಶುಷ್ಯತಾ ಮುಖೇನ’ (ಒಣಗುತ್ತಿದ್ದ ಮುಖದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ಅಂತರ್ದಾಹ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಇಂದ್ರನು ತನ್ನ ಕಾರ್ಯ ಮುಗಿಸಿದ್ದನ್ನು ನೆನೆದು ರಾಮನು ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡದಿರುವುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ದೇವನೂ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತಾನೆ, ವಾನರರಾಜನು ಮಾತ್ರ ಇಲ್ಲ. ಮೋಡಗಳ ಶಾಂತಿ, ಆನೆಗಳ ಮದ ಇಳಿಯುವಿಕೆ, ಗಾಳಿಗಳ ನಿಲುಗಡೆ, ನಾದಗಳ ಶಮನ — ಇವು ನಾಲ್ಕು ಸಮಾಪ್ತಿವಾಚಕಗಳು; ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಮುಗಿದಿದೆ, ರಾಮನ ಕಾರ್ಯ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿದೆ. ‘ವಿಮದಾಃ ಮಾತಂಗಾಃ ಇವ’ (ಮದವಿಳಿದ ಆನೆಗಳಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಮೋಡಗಳನ್ನು ವೇಗ ಶಾಂತವಾದವುಗಳೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಈ ಉಪಮೆ ಮುಂದೆ ಆನೆಗಳ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಬಳಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಪರ್ವತಗಳು ಚಂದ್ರಕಿರಣಗಳಿಂದ ಲೇಪಿತವಾದಂತೆ ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ ಶರತ್ತಿನ ಸ್ವಚ್ಛತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಏಳು ಶ್ಲೋಕಗಳೆಲ್ಲವೂ ಅನುಷ್ಟುಪ್; ಮುಂದಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಾದರೋ ದೀರ್ಘವೃತ್ತಗಳು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತವೆ, ಹೀಗೆ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಬದಲಾವಣೆಯೇ ವರ್ಣನೆಯ ಆರಂಭವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನೃಪಾತ್ಮಜ’ (ರಾಜಪುತ್ರನೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಅದರಿಂದ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ರಾಜಪುತ್ರೋಚಿತ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ.
‘ಸಪ್ತಚ್ಛದ ವೃಕ್ಷಗಳ ಕೊಂಬೆಗಳಲ್ಲಿ, ನಕ್ಷತ್ರ-ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರರ ಕಾಂತಿಗಳಲ್ಲಿ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆನೆಗಳ ವಿಲಾಸಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಶ್ರೀಯನ್ನು ಹಂಚಿ ಇಂದು ಶರತ್ತು ಆರಂಭವಾಗಿದೆ. ಅನೇಕ ಆಶ್ರಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಚಿತ್ರ ಶೋಭೆಯುಳ್ಳ, ಶರತ್ಕಾಲದ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಲಕ್ಷ್ಮಿ (ಸೌಂದರ್ಯ) ಸೂರ್ಯನ ಮುಂಗೈಗಳಾದ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಎಚ್ಚರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕಮಲಸರೋವರಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿದೆ. ಸಪ್ತಚ್ಛದ ಹೂವುಗಳ ಗಂಧವುಳ್ಳ, ದುಂಬಿಗಳ ಹಿಂಡುಗಳಿಂದ ಹಾಡಿ ಹೊಗಳಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ, ಮದಗಜಗಳ ದರ್ಪವನ್ನು ಅಡಗಿಸುವ, ಗಾಳಿಯನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವ ಶರತ್ಕಾಲ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ. ಸುಂದರವಾದ ವಿಶಾಲ ರೆಕ್ಕೆಗಳುಳ್ಳ, ಕಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ, ಕಮಲದ ಪರಾಗದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ, ಮಹಾನದಿಗಳ ಮರಳದಿಣ್ಣೆಗಳಿಗೆ ಬಂದ ಚಕ್ರವಾಕಗಳೊಡನೆ ಹೊಸದಾಗಿ ಬಂದ ಹಂಸಗಳು ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಿವೆ. ಮದದಿಂದ ಧೀರವಾದ ಆನೆಗಳಲ್ಲಿ, ದರ್ಪಗೊಂಡ ಗೋವುಗಳ ಹಿಂಡುಗಳಲ್ಲಿ, ತಿಳಿನೀರಿನ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಬಹುರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹಂಚಿಹೋಗಿ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ಮೋಡಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತವಾದ ಆಕಾಶವನ್ನು ನೋಡಿ, ವನಗಳಲ್ಲಿ ಗರಿಗಳೆಂಬ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದ ನವಿಲುಗಳು ಪ್ರಿಯೆಯರಲ್ಲಿ ಅನುರಾಗವಿಲ್ಲದೆ, ಶೋಭೆ ಕಳೆದುಕೊಂಡು, ಉತ್ಸಾಹ ಹೋಗಿ, ಧ್ಯಾನಮಗ್ನವಾಗಿವೆ. ಮನೋಹರವಾದ ಗಂಧವುಳ್ಳ, ಹೇರಳವಾದ, ಹೂವಿನ ಅತಿಭಾರದಿಂದ ತುದಿಕೊಂಬೆಗಳು ಬಾಗಿದ, ಚಿನ್ನದಂತೆ ಹೊಂಬಣ್ಣದ, ಕಣ್ಣಿಗೆ ಆನಂದಕರವಾದ ಪ್ರಿಯಕ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ವನಪ್ರದೇಶಗಳು ಬೆಳಗುತ್ತಿರುವಂತಿವೆ. ಪ್ರಿಯೆಯರೊಡನೆ ಕೂಡಿದ, ಕಮಲಸರೋವರಗಳನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸುವ, ವನವನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸುವ, ಹೂವುಗಳಿಂದ ಉದ್ಧತವಾದ, ಮದೋನ್ಮತ್ತವಾದ, ಮದಲಾಲಸವಾದ ಗಜಶ್ರೇಷ್ಠಗಳ ನಡಿಗೆ ಇಂದು ಮಂದವಾಗಿದೆ.’ ಈ ಎಂಟು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ. ಇಲ್ಲಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಐವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗಿನ ಶರದ್ವರ್ಣನೆ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇಲ್ಲ; ಇದು ವಲ್ಗೇಟ್ನ ವಿಶೇಷ. ಎಲ್ಲ ಶ್ಲೋಕಗಳೂ ಉಪಜಾತಿ ಜಾತಿಯ ದೀರ್ಘವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ; ಅದರಿಂದ ವರ್ಣನೆಯ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ‘ಶ್ರಿಯಂ ವಿಭಜ್ಯ’ (ಶ್ರೀಯನ್ನು ಹಂಚಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಶರತ್ತು ತನ್ನ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಬೇರೆಬೇರೆ ಆಶ್ರಯಗಳಲ್ಲಿ ಹಂಚುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಕಲ್ಪನೆ. ‘ಲಕ್ಷ್ಮೀ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಇಲ್ಲಿ ಸೌಂದರ್ಯವಾಚಕ, ಅನೇಕ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪುನರುಕ್ತವಾಗಿದೆ. ಆನೆಗಳು, ಹಂಸಗಳು, ಹೋರಿಗಳು, ನವಿಲುಗಳು, ವೃಕ್ಷಗಳು — ಇವುಗಳ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದರಲ್ಲೂ ಜೋಡಿಭಾವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದು ವಿರಹಿಯಾದ ರಾಮನಿಗೆ ದುಃಖಕರವೇ. ನವಿಲುಗಳ ಉತ್ಸಾಹಹೀನತೆಯಾದರೋ ವಿರುದ್ಧ ಉದಾಹರಣೆ — ಮಳೆಗಾಲ ಹೋಯಿತೆಂದು ಅವು ಉದಾಸೀನವಾಗಿವೆ; ಅವುಗಳ ಸ್ಥಿತಿಯೇ ರಾಮನ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಹೋಲುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಬಹುತೇಕ ಪ್ರತಿ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲೂ ‘ವಿಭಾತಿ’ (ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದವನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಶೋಭಾವರ್ಣನೆಯ ಏಕರೂಪತೆ ಕಾಪಾಡಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಸಪ್ತಚ್ಛದ ಎಂದರೆ ಏಳೆಲೆ ಹಾಲೆ ಮರ; ಅದರ ಹೂವಿನ ಗಂಧ ಆನೆಗಳ ಮದವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಕವಿಸಮಯ; ಅದನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೂವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಿಯಾನ್ವಿತಾನಾಂ ನಲಿನೀಪ್ರಿಯಾಣಾಂ ವನೇ ಪ್ರಿಯಾಣಾಮ್’ ಎಂದು ‘ಪ್ರಿಯ’ ಶಬ್ದ ಮೂರು ಬಾರಿ ಆವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ; ಅದು ಅನುಪ್ರಾಸರೂಪದಲ್ಲಿ ವರ್ಣನೆಯ ಮಾಧುರ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.
‘ಆಕಾಶ ಸಾಣೆಹಿಡಿದ ಶಸ್ತ್ರದ ಬಣ್ಣದಂತೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ, ನದಿಗಳ ನೀರು ಕ್ಷೀಣಪ್ರವಾಹವಾಗಿದೆ, ನೈದಿಲೆಗಳಿಂದ ತಂಪಾದ ಗಾಳಿ ಬೀಸುತ್ತಿದೆ, ದಿಕ್ಕುಗಳು ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿವೆ. ಸೂರ್ಯನ ಬಿಸಿಲಿನ ತಾಪದಿಂದ ಕೆಸರು ನಾಶವಾಗಿ, ಬಹುಕಾಲದ ನಂತರ ದಟ್ಟವಾದ ಧೂಳು ಮತ್ತೆ ಮೇಲೆದ್ದಿರುವ ಭೂಮಿ — ಪರಸ್ಪರ ವೈರದಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಾಜರಿಗೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಡುವ ಕಾಲ ಇಂದು ಒದಗಿದೆ. ಶರತ್ತಿನ ಗುಣಗಳಿಂದ ರೂಪ-ಶೋಭೆಗಳು ಪುಷ್ಟವಾದ, ಹರ್ಷಗೊಂಡ, ಧೂಳಿನಿಂದ ಮೈ ಮುಚ್ಚಿದ, ಮದೋನ್ಮತ್ತ, ಯುದ್ಧಾಕಾಂಕ್ಷಿ ಹೋರಿಗಳು ಹಸುಗಳ ನಡುವೆ ಹೋಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿವೆ. ಕಾಮಾತುರಳಾದ, ತೀವ್ರ ಅನುರಾಗವುಳ್ಳ, ಕುಲದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಮಂದಗಮನೆಯಾದ ಹೆಣ್ಣಾನೆ, ವನಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತಿರುವ ಮದಿಸಿದ ತನ್ನ ಪತಿಯನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದೆ. ತಮಗೆ ಆಭರಣವಾಗಿದ್ದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗರಿಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ನದಿಗಳ ದಡಕ್ಕೆ ಬಂದ ನವಿಲುಗಳು, ಸಾರಸಗಳ ಹಿಂಡುಗಳಿಂದ ಗದರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವುಗಳಂತೆ, ದೀನವಾಗಿ ಖಿನ್ನವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಿವೆ. ಗಂಡಸ್ಥಳಗಳಿಂದ ಮದ ಸುರಿಯುತ್ತಿರುವ ಗಜರಾಜರು ಮಹಾಗರ್ಜನೆಗಳಿಂದ ಕಾರಂಡವ-ಚಕ್ರವಾಕಗಳನ್ನು ಬೆದರಿಸಿ, ಕಮಲಗಳೆಂಬ ಆಭರಣಗಳುಳ್ಳ ಸರೋವರಗಳಲ್ಲಿ ನೀರನ್ನು ಕಲಕಿ ಕಲಕಿ ಕುಡಿಯುತ್ತಿವೆ. ಕೆಸರಿಲ್ಲದ, ಮರಳುಳ್ಳ, ತಿಳಿನೀರಿನ, ಗೋವುಗಳ ಹಿಂಡುಗಳುಳ್ಳ, ಸಾರಸಗಳ ಕೂಗಿನಿಂದ ಮೊಳಗುವ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಹಂಸಗಳು ಹರ್ಷದಿಂದ ಇಳಿಯುತ್ತಿವೆ. ನದಿಗಳ, ಮೋಡಗಳ, ಜಲಪಾತಗಳ ನೀರಿನ, ಅತಿಯಾಗಿ ಬೀಸುವ ಗಾಳಿಯ, ನವಿಲುಗಳ ಮತ್ತು ಉತ್ಸಾಹ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಕಪ್ಪೆಗಳ ಧ್ವನಿಗಳು ಈಗ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಅಡಗಿಹೋಗಿವೆ. ಹೊಸದಾಗಿ ಮೋಡಗಳು ಮೂಡಿದಾಗ ಮರೆಯಾಗಿದ್ದ, ಶರೀರ ಅತಿಯಾಗಿ ಬಡವಾದ, ಅನೇಕ ಬಣ್ಣಗಳ, ಘೋರವಿಷವುಳ್ಳ, ಬಹುಕಾಲ ಒಳಗೇ ಇದ್ದ ಹಾವುಗಳು ಹಸಿವಿನಿಂದ ಪೀಡಿತವಾಗಿ ಬಿಲಗಳಿಂದ ಹೊರಬರುತ್ತಿವೆ.’ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಣನೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ರಾಜನೀತಿಯತ್ತ ಸರಿಯುತ್ತದೆ — ‘ನರಾಧಿಪಾನಾಮ್ ಉದ್ಯೋಗಕಾಲಃ ಅದ್ಯ’ (ರಾಜರಿಗೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಡುವ ಕಾಲ ಇಂದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಯಾತ್ರೆಯ ಸೂಚನೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಶಸ್ತ್ರವಿಧೌತವರ್ಣಮ್’ (ಸಾಣೆಹಿಡಿದ ಶಸ್ತ್ರದ ಬಣ್ಣ) ಎಂಬ ಆಕಾಶದ ಉಪಮಾನವೇ ಯುದ್ಧಸೂಚಕ. ಹೋರಿಗಳ ಯುದ್ಧಾಕಾಂಕ್ಷೆ, ಆನೆಗಳ ಮದ, ಹಾವುಗಳು ಬಿಲದಿಂದ ಹೊರಬರುವುದು — ಎಲ್ಲವೂ ಚಟುವಟಿಕೆಯ ಪುನರಾರಂಭವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಹೆಣ್ಣಾನೆಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಾದರೋ ಶೃಂಗಾರ; ಅವಳು ಪತಿಯನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ರಾಮನು ತನ್ನ ವಿಯೋಗವನ್ನು ನೆನೆಯಬಹುದು ಎಂಬುದು ಧ್ವನಿ. ನವಿಲುಗಳ ದೈನ್ಯ ಸಾರಸಗಳ ಗದರಿಕೆಯಿಂದ ಆದಂತೆ ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ ಮನೋಹರ. ಗಜರಾಜರ ಜಲಪಾನದಲ್ಲಿ ‘ವಿಕ್ಷೋಭ್ಯ ವಿಕ್ಷೋಭ್ಯ’ (ಕಲಕಿ ಕಲಕಿ) ಎಂಬ ದ್ವಿರುಕ್ತಿಯಿಂದ ಪುನಃಪುನಃ ಮಾಡುವ ಕ್ರಿಯೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಒಂಬತ್ತು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಆರು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವಿಷಯ, ಮೂರು ಭೂಮಿ-ಆಕಾಶಗಳ ವಿಷಯ; ಹೀಗೆ ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮಗಳೆರಡರಲ್ಲೂ ಸಮಾನ ಪರಿವರ್ತನೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ಧ್ರುವಮ್’ (ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ತನ್ನ ಅನುಮಾನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಳೆಗಾಲದ ಶಬ್ದಗಳು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಶಾಂತವಾಗಿವೆ.
‘ಚಲಿಸುವ ಚಂದ್ರನ ಕಿರಣಸ್ಪರ್ಶದ ಹರ್ಷದಿಂದ ನಕ್ಷತ್ರಗಳೆಂಬ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತೆರೆದ, ರಾಗವತಿಯಾದ (ಕೆಂಪಾದ, ಅನುರಕ್ತಳಾದ) ಸಂಧ್ಯೆ ತಾನಾಗಿಯೇ ಅಂಬರವನ್ನು (ಆಕಾಶವನ್ನು, ವಸ್ತ್ರವನ್ನು) ತೊರೆಯುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ — ಆಹಾ, ಆಶ್ಚರ್ಯ!’ ಈ ಮಾತು ಸಮಾಸೋಕ್ತಿಯಿಂದ ನಾಯಿಕೆಯ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಉದಯಿಸಿದ ಚಂದ್ರನೇ ಸೌಮ್ಯಮುಖವಾಗಿ, ತಾರಾಗಣಗಳೇ ತೆರೆದ ಸುಂದರ ಕಣ್ಣುಗಳಾಗಿ, ಬೆಳದಿಂಗಳೇ ಮೇಲುಹೊದಿಕೆಯಾಗಿರುವ ರಾತ್ರಿ ಬಿಳಿಯ ವಸ್ತ್ರದಿಂದ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡ ನಾರಿಯಂತೆ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿದೆ. ಪಕ್ವವಾದ ಭತ್ತದ ತೆನೆಗಳನ್ನು ತಿಂದು ಹರ್ಷಗೊಂಡ, ವೇಗವಾಗಿ ಹಾರುವ ಸಾರಸಗಳ ಸುಂದರ ಸಾಲು, ಗಾಳಿಯಿಂದ ತೂಗಾಡುವ ಕಟ್ಟಿದ ಮಾಲೆಯಂತೆ ಆಕಾಶವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತಿದೆ. ಒಂದು ಹಂಸ ಮಲಗಿರುವ, ಕುಮುದಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಮಹಾಸರೋವರದ, ಮೋಡಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತವಾದ ನೀರು — ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನುಳ್ಳ, ತಾರಾಗಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಅಂತರಿಕ್ಷದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಚದುರಿದ ಹಂಸಗಳೇ ಒಡ್ಯಾಣವಾಗಿ, ಅರಳಿದ ಕಮಲ-ನೈದಿಲೆಗಳೇ ಮಾಲೆಗಳಾಗಿರುವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸರೋವರಗಳ ಶೋಭೆ ಇಂದು ಅಲಂಕರಿಸಿಕೊಂಡ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಶೋಭೆಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು. ಕೊಳಲಿನ ಸ್ವರದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾದ ವಾದ್ಯಧ್ವನಿಯೊಡನೆ ಬೆರೆತ, ಮುಂಜಾನೆ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಹರಡಿದ, ಗಡಿಗೆಗಳ ಮತ್ತು ಹೋರಿಗಳ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದ ಶಬ್ದ ಒಂದನ್ನೊಂದು ತುಂಬುತ್ತಿರುವಂತಿದೆ. ನದಿಗಳ ದಡಗಳು, ಮೃದುವಾದ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಅಲುಗಾಡುತ್ತಿರುವ, ತೊಳೆದ ನಿರ್ಮಲ ರೇಷ್ಮೆಬಟ್ಟೆಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಹೂವಿನ ನಗುವಿನಂತಿರುವ ಹೊಸ ಕಾಶ (ಜೊಂಡು) ಹುಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿವೆ. ವನದಲ್ಲಿ ಉದ್ಧತವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುವ, ಮಧುಪಾನದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೇರಿದ, ಪ್ರಿಯೆಯರೊಡನೆ ಕೂಡಿದ, ಹರ್ಷಗೊಂಡ, ಕಮಲದ ಪರಾಗದಿಂದ ಹೊಂಬಣ್ಣವಾದ ದುಂಬಿಗಳು ವನಗಳಲ್ಲಿ ಮದದಿಂದ ಗಾಳಿಯನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿವೆ. ತಿಳಿಯಾದ ನೀರು, ಹೂವುಗಳಿಂದ ನಗುತ್ತಿರುವ ವನ, ಕ್ರೌಂಚಗಳ ಕೂಗು, ಪಕ್ವವಾದ ಭತ್ತದ ಗದ್ದೆ, ಮೃದುವಾದ ಗಾಳಿ, ನಿರ್ಮಲ ಚಂದ್ರ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಮಳೆಗಾಲದ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಸಾರುತ್ತಿವೆ.’ ನಲವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಅನುಷ್ಟುಪ್, ಉಳಿದವು ಉಪಜಾತಿಗಳು. ಸಂಧ್ಯೆಯ ವರ್ಣನೆ ಸಮಾಸೋಕ್ತಿಯಿಂದ ನಾಯಿಕೆಯ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ಆರೋಪಿಸುತ್ತದೆ — ‘ಅಂಬರಮ್’ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ಆಕಾಶ ಮತ್ತು ವಸ್ತ್ರ ಎಂಬ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳು, ಅದರಿಂದ ಶ್ಲೇಷ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ. ರಾತ್ರಿ ನಾರಿಯಂತೆ, ಸರೋವರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ತ್ರೀಯಂತೆ, ನದಿ ವಧುವಿನಂತೆ — ಹೀಗೆ ಮೂರು ಬಾರಿ ಸ್ತ್ರೀರೂಪಕ ಆವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ; ವಿರಹಿಯಾದ ರಾಮನ ಬಾಯಿಂದ ಬಂದ ಈ ವರ್ಣನೆ ಇಮ್ಮಡಿ ಕರುಣಾಜನಕ. ಒಂದು ಹಂಸ ಮಲಗಿರುವ ನೀರು ತಾರಾಗಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಅಂತರಿಕ್ಷದಂತೆ ಎಂಬುದು ಪ್ರತೀಪ ಉಪಮಾನ — ನೀರನ್ನು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ, ಈ ವಿಪರೀತತೆಯೇ ರಮಣೀಯ. ಮುಂಜಾನೆಯ ಗಡಿಗೆಗಳ (ಮೊಸರು ಕಡೆಯುವ) ಶಬ್ದ ಗ್ರಾಮಜೀವನವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ವರ್ಣನೆ ಕೇವಲ ಕಾವ್ಯಮಯವಾಗಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂಬತ್ತು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಎಂಟು ರಾತ್ರಿ-ಮುಂಜಾನೆಗಳ ವಿಷಯ; ಹಗಲಿನ ವರ್ಣನೆ ಹಿಂದಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಆಗಿತ್ತು. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಹಗಲಿರುಳನ್ನು ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಋತುವಿನ ಸರ್ವಾಂಗೀಣ ಚಿತ್ರ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ನಲವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸರೋವರಗಳ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಅಲಂಕೃತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಶೋಭೆಗೆ ಹೋಲಿಸಿ, ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಇದು ವ್ಯತಿರೇಕಾಲಂಕಾರದ ಛಾಯೆ.
‘ಮೀನುಗಳೇ ಒಡ್ಯಾಣವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿರುವ ನದಿಗಳೆಂಬ ವಧುಗಳ ನಡಿಗೆ ಇಂದು ಮಂದವಾಗಿದೆ — ಪ್ರಿಯಕರನಿಂದ ಅನುಭವಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಮುಂಜಾನೆ ಆಲಸ್ಯದಿಂದ ನಡೆಯುವ ಕಾಮಿನಿಯರ ನಡಿಗೆಯಂತೆ. ಚಕ್ರವಾಕಗಳೊಡನೆ, ಪಾಚಿಯೊಡನೆ, ರೇಷ್ಮೆವಸ್ತ್ರದಂತಹ ಕಾಶ ಹುಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ನದೀಮುಖಗಳು, ಪತ್ರರೇಖೆಗಳ ಅಲಂಕಾರದಿಂದಲೂ ಗೋರೋಚನದ ತಿಲಕದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ವಧುಗಳ ಮುಖಗಳಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿವೆ. ಅರಳಿದ ಬಾಣ ಮತ್ತು ಅಸನ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ, ಹರ್ಷಗೊಂಡ ದುಂಬಿಗಳ ಝೇಂಕಾರದಿಂದ ಮೊಳಗುವ ವನಗಳಲ್ಲಿ ಇಂದು ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿದ, ದಂಡವನ್ನೆತ್ತಿದ, ಭೀಕರ ಧನುಸ್ಸುಳ್ಳ ಉಗ್ರನಾದ ಕಾಮನು ವಿಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಒಳ್ಳೆಯ ಮಳೆಯಿಂದ ಲೋಕವನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿ, ನದಿಗಳನ್ನೂ ಕೆರೆಗಳನ್ನೂ ತುಂಬಿಸಿ, ಭೂಮಿಯನ್ನು ಬೆಳೆಸಮೃದ್ಧವನ್ನಾಗಿಸಿ ಮೋಡಗಳು ಆಕಾಶವನ್ನು ತೊರೆದು ಮರೆಯಾಗಿವೆ. ಶರತ್ಕಾಲದ ನದಿಗಳು ನಿಧಾನವಾಗಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಮರಳದಿಣ್ಣೆಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿವೆ — ಮೊದಲ ಸಮಾಗಮದಲ್ಲಿ ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಯುವತಿಯರು ತಮ್ಮ ನಿತಂಬಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುವಂತೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ನದಿಯನ್ನು ವಧುವಿನಂತೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೇಲೆ ಶೃಂಗಾರವನ್ನು ಆರೋಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ರಾಮನ ವಿರಹ ಇನ್ನಷ್ಟು ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ನದೀವಧುಗಳ ಮಂದಗತಿಯನ್ನು ಕಾಮಿನಿಯರ ಮುಂಜಾನೆಯ ನಡಿಗೆಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಈ ಉಪಮೆ ಶರತ್ತಿನ ಮಂದಪ್ರವಾಹವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ನದೀಮುಖಗಳಲ್ಲಿ ಚಕ್ರವಾಕಗಳು ಗೋರೋಚನದ ತಿಲಕದಂತೆ, ಪಾಚಿ ಪತ್ರರೇಖೆಯಂತೆ, ಕಾಶಹುಲ್ಲು ರೇಷ್ಮೆವಸ್ತ್ರದಂತೆ — ಹೀಗೆ ಮೂರು ಅವಯವೋಪಮಾನಗಳಿಂದ ರೂಪಕ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಕಾಮನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಚಾಪಃ’ (ಬಿಲ್ಲು), ‘ದಂಡಃ’ (ದಂಡ), ‘ಚಂಡಃ’ (ಉಗ್ರ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ರಾಜದಂಡದಂತೆ ಕಾಮದಂಡದ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ವಿರಹಿಯಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಈ ಶರತ್ತು ಶತ್ರುವೇ. ಮೋಡಗಳು ಮರೆಯಾದುದರಲ್ಲಿ ಕವಿ ಅವುಗಳ ಕೃತಕೃತ್ಯತೆಯನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಲೋಕ ತೃಪ್ತವಾಯಿತು, ನದಿಗಳು ತುಂಬಿದವು, ಭೂಮಿ ಬೆಳೆಸಮೃದ್ಧವಾಯಿತು; ಎಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಹೋದರು, ಸುಗ್ರೀವನು ಮಾತ್ರ ಇಲ್ಲ. ಐವತ್ತೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯೊಡನೆ ಪಾಠ ಮತ್ತೆ ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ನದಿಗಳ ವಿಷಯ; ನದಿಯೇ ಶರತ್ತಿನ ಪ್ರಧಾನ ಆಶ್ರಯಸ್ಥಾನ ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಐವತ್ತೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮೋಡಗಳನ್ನು ‘ಪ್ರಣಷ್ಟಾಃ’ (ಮರೆಯಾದವು) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಈ ಪದ ಮಳೆಗಾಲದ ಪ್ರಕರಣದ ಸಮಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ತಿಳಿನೀರಿನ, ಕುರರಿ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕೂಗಿನಿಂದ ಮೊಳಗುವ, ಚಕ್ರವಾಕಗಳ ಹಿಂಡುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಜಲಾಶಯಗಳು ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿವೆ. ರಾಜಪುತ್ರನೇ, ಪರಸ್ಪರ ವೈರ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡ, ಜಯವನ್ನು ಬಯಸುವ ರಾಜರಿಗೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಡುವ ಸಮಯ ಒದಗಿದೆ. ಇದು ರಾಜರ ಮೊದಲ ದಂಡಯಾತ್ರೆಯ ಕಾಲ; ಆದರೆ ನಾನು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನೂ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ, ಅಂತಹ ಉದ್ಯೋಗವನ್ನೂ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ಬೆಟ್ಟದ ತಪ್ಪಲುಗಳಲ್ಲಿ ಅಸನ, ಸಪ್ತಪರ್ಣ, ಕೋವಿದಾರ ಮರಗಳು ಹೂಬಿಟ್ಟಿವೆ, ಬಂಧುಜೀವ ಹೂವುಗಳೂ ಶ್ಯಾಮಲತೆಗಳೂ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನೋಡು — ನದಿಗಳ ಮರಳದಿಣ್ಣೆಗಳು ಹಂಸ, ಸಾರಸ, ಚಕ್ರವಾಕ ಮತ್ತು ಕುರರ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ತುಂಬಿಹೋಗಿವೆ. ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಶೋಕದಿಂದ ಬೆಂದ ನನಗೆ ಮಳೆಗಾಲದ ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳುಗಳು ನೂರು ವರ್ಷಗಳಂತೆ ಕಳೆದವು. ಹೆಣ್ಣು ಚಕ್ರವಾಕ ತನ್ನ ಪತಿಯನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವಂತೆ ಅವಳು ನನ್ನ ಹಿಂದೆ ವನಕ್ಕೆ ಬಂದಳು; ಆ ಅಂಗನೆ ವಿಷಮವಾದ ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನೂ ಉದ್ಯಾನವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು.’ ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಆಕ್ಷೇಪಣೆಗೆ ಸಂಕ್ರಮಣವಾಗುತ್ತದೆ; ‘ನ ಚ ಪಶ್ಯಾಮಿ ಸುಗ್ರೀವಮ್’ (ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲೇ ಸರ್ಗದ ವಸ್ತು ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಉದ್ಯೋಗಸಮಯಃ ಉಪಸ್ಥಿತಃ’ (ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಡುವ ಸಮಯ ಒದಗಿದೆ) ಎಂದು ಹೇಳಿ ಕೂಡಲೇ ‘ನ ಚ ಪಶ್ಯಾಮಿ ಸುಗ್ರೀವಮ್’ ಎನ್ನುವುದರ ಮೂಲಕ ರಾಮನು ಹಿಂದಿನ ವರ್ಣನೆಯನ್ನೆಲ್ಲ ಒಂದೇ ಆಕ್ಷೇಪದಲ್ಲಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳ ಎಣಿಕೆ, ಮರಳದಿಣ್ಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಸಮೂಹ — ಈ ಶೋಭಾವರ್ಣನೆಗಳೂ ಅವನಿಗೆ ಶೂನ್ಯ. ‘ವರ್ಷಶತೋಪಮಾಃ ಚತ್ವಾರಃ ಮಾಸಾಃ’ (ನೂರು ವರ್ಷಗಳಂತಹ ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳು) ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಿಂದ ಕಾಯುವಿಕೆಯ ದೀರ್ಘತೆಯನ್ನು ಅಳೆಯಲಾಗಿದೆ. ಹೆಣ್ಣು ಚಕ್ರವಾಕದ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಸೀತೆಯ ಅನುಗಮನಶೀಲತೆ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನೂ ಉದ್ಯಾನವೆಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದವಳು ಈಗ ಎಲ್ಲಿ ಎಂಬುದು ಧ್ವನಿ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಸ್ಮೃತಿಯತ್ತ, ಸ್ಮೃತಿಯನ್ನು ಕ್ರೋಧದತ್ತ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ಏಳು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಮಾತ್ರ ವಲ್ಗೇಟ್-ಮಾತ್ರ (ಅರವತ್ತೆರಡು ಮತ್ತು ಅರವತ್ತಮೂರನೆಯವು), ಉಳಿದವು ಸಮೀಕ್ಷಿತದೊಡನೆ ಹೊಂದುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪಾಠಪರಂಪರೆಗಳೂ ಮತ್ತೆ ಒಂದಾಗುತ್ತವೆ. ‘ಪಶ್ಯ ಲಕ್ಷ್ಮಣ’ (ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನೋಡು) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ರಾಮನು ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ತಮ್ಮನೊಡನೆ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.
‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನಾನು ಪ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಅಗಲಿ, ದುಃಖಾರ್ತನಾಗಿ, ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು, ಗಡೀಪಾರಾಗಿರುವಾಗ ರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಕೃಪೆ ತೋರುತ್ತಿಲ್ಲ. ನಾನು ಅನಾಥನು, ರಾಜ್ಯ ಕಳೆದುಕೊಂಡವನು, ರಾವಣನಿಂದ ತಿರಸ್ಕೃತನು, ದೀನನು, ಮನೆಯಿಂದ ದೂರವಿರುವವನು, ಕಾಮಿ, ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ಶರಣಾಗಿ ಬಂದವನು — ಸೌಮ್ಯನೇ, ಇವೇ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತಪಿಸುವವನಾದರೂ ನಾನು ದುರಾತ್ಮನಾದ ವಾನರರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಅವಮಾನಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಅವನು ಸೀತೆಯ ಹುಡುಕಾಟಕ್ಕೆ ಕಾಲವನ್ನು ಗೊತ್ತುಮಾಡಿ ಒಪ್ಪಂದ ಮಾಡಿಕೊಂಡರೂ, ತನ್ನ ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಆ ದುರ್ಬುದ್ಧಿ ಅದನ್ನು ಅರಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಗ್ರಾಮ್ಯಸುಖದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾದ ಆ ಮೂರ್ಖ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ನನ್ನ ಮಾತಾಗಿ ಹೇಳು — ತನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದ ಯಾಚಕರ, ಅದರಲ್ಲೂ ಮೊದಲೇ ಉಪಕಾರ ಮಾಡಿದವರ ಆಶೆಯನ್ನು ಭರವಸೆ ನೀಡಿ ಯಾರು ಭಂಗಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪುರುಷಾಧಮ. ಶುಭವಾಗಲಿ ಅಶುಭವಾಗಲಿ, ತಾನು ಆಡಿದ ಮಾತನ್ನು ಯಾರು ಸತ್ಯದಿಂದ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೋ ಅವನು ವೀರ, ಪುರುಷೋತ್ತಮ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಎರಡು ಸುಭಾಷಿತ ಶ್ಲೋಕಗಳಿಂದ ಸತ್ಯಪಾಲನೆಯ ಸಾಮಾನ್ಯ ಧರ್ಮವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟು ಆಮೇಲೆ ಅದನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ಆತ್ಮನಿವೇದನೆ ಆರು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತದೆ — ಅನಾಥ, ರಾಜ್ಯ ಕಳೆದುಕೊಂಡವನು, ತಿರಸ್ಕೃತ, ದೀನ, ಮನೆಯಿಂದ ದೂರವಿರುವವನು, ಕಾಮಿ; ಇವು ಸುಗ್ರೀವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮನ ದೌರ್ಬಲ್ಯಸೂಚಕಗಳು, ರಾಮನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಅವಮಾನದ ಕಾರಣಗಳು. ‘ಪರಿಭೂತಃ ಪರಂತಪಃ’ (ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತಪಿಸುವವನು ಅವಮಾನಿತ) ಎಂಬುದು ವಿರೋಧಾಭಾಸ — ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತಪಿಸುವವನೇ ಅವಮಾನಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅನಂತರ ಎರಡು ಸುಭಾಷಿತ ಶ್ಲೋಕಗಳು — ಆಶೆಯನ್ನು ಭಂಗಗೊಳಿಸುವವನು ಪುರುಷಾಧಮ, ಮಾತನ್ನು ಸತ್ಯದಿಂದ ಪಾಲಿಸುವವನು ಪುರುಷೋತ್ತಮ; ಇವೆರಡರ ನಡುವೆ ಸುಗ್ರೀವನು ತಾನೇ ತನ್ನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಿ ಎಂಬುದು ವ್ಯಂಗ್ಯ. ರಾಮನು ತಾನೇ ಶಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಸಾಮಾನ್ಯ ನೀತಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೇಳಿ ಅವನನ್ನು ನಾಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಮರ್ಯಾದಾಪುರುಷೋತ್ತಮನ ರೀತಿ. ಏಳು ಶ್ಲೋಕಗಳೆಲ್ಲವೂ ಅನುಷ್ಟುಪ್, ಅದರಿಂದ ಮಾತು ಹೆಚ್ಚು ವೇಗವಾಗಿ ಸಾಗುವಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಅರವತ್ತಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ರಾಜಾ ಸುಗ್ರೀವಃ’ (ರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜಧರ್ಮ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ರಾಜನು ಶರಣಾಗತನ ರಕ್ಷಕನಾಗಬೇಕು.
‘ತಾವು ಕೃತಾರ್ಥರಾದ ಮೇಲೆ ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಸದ ಮಿತ್ರರಿಗೆ ಯಾರು ಸಹಾಯಕರಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆ ಕೃತಘ್ನರನ್ನು, ಸತ್ತ ಮೇಲೆಯೂ, ಮಾಂಸಭಕ್ಷಕ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ತಿನ್ನುವುದಿಲ್ಲ. ರಣದಲ್ಲಿ ನಾನು ಸೆಳೆಯುವ ಚಿನ್ನದ ಬೆನ್ನಿನ ಧನುಸ್ಸಿನ ಮಿಂಚಿನ ಸಮೂಹದಂತಹ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಲು ಸುಗ್ರೀವನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕುಪಿತನಾದ ನನ್ನ ಬಿಲ್ಲಿನ ಹೆದೆಯ, ವಜ್ರದ ಗರ್ಜನೆಯಂತಹ ಘೋರ ಟಂಕಾರವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ವೀರನಾದ ರಾಜಪುತ್ರನೇ, ನೀನು ನನ್ನ ಸಹಾಯಕನಾಗಿರುವಾಗ, ನನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮ ತಿಳಿದಿರುವಾಗ, ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಅವನಿಗೆ ಚಿಂತೆಯಿಲ್ಲದಿರುವುದು ನಿಜಕ್ಕೂ ಆಶ್ಚರ್ಯ. ಶತ್ರುನಗರಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವವನೇ, ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಆರಂಭ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿತೋ ಆ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ಕೃತಾರ್ಥನಾದ ವಾನರೇಶ್ವರನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿಲ್ಲ. ಮಳೆಗಾಲದ ಅವಧಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಮಾಡಿ, ವಿಹರಿಸುತ್ತಾ ವಾನರೇಶ್ವರನು ಕಳೆದುಹೋದ ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳುಗಳನ್ನು ಅರಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿಲ್ಲ. ಮಂತ್ರಿಗಳ ಪರಿಷತ್ತಿನೊಡನೆ ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಾ ಅವನು ಪಾನವನ್ನೇ ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಶೋಕದಿಂದ ದೀನರಾದ ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಸುಗ್ರೀವನು ದಯೆ ತೋರುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮಾತು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಖೇದ, ಆಮೇಲೆ ಆಕ್ಷೇಪಣೆ, ಆಮೇಲೆ ಭಯಸೂಚನೆ. ಕೃತಘ್ನರ ನಿಂದೆ ಅತ್ಯಂತ ತೀವ್ರ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ಮಾಂಸಾಹಾರಿಗಳೂ ಅವರ ಶವವನ್ನು ಮುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ಆಮೇಲೆ ರಾಮನು ತನ್ನ ಧನುಸ್ಸಿನ ಮತ್ತು ಹೆದೆಯ ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಮರೆಯಾದ ಭಯಸೂಚನೆ, ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ರೋಷದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ವಿದ್ಯುದ್ಗಣೋಪಮಮ್’ (ಮಿಂಚಿನ ಸಮೂಹದಂತಹ), ‘ವಜ್ರನಿರ್ಘೋಷಮ್’ (ವಜ್ರದ ಗರ್ಜನೆಯಂತಹ) ಎಂಬ ಇಂದ್ರಸಂಬಂಧಿ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳು ಧನುಸ್ಸಿನ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತವೆ. ಎಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತನ್ನ ಸಹಾಯಕನೆಂದು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾ ಸುಗ್ರೀವನ ನಿಶ್ಚಿಂತೆ ಆಶ್ಚರ್ಯಕರ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ದಿನಚರಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ಮಂತ್ರಿಪರಿಷತ್ತಿನೊಡನೆ ಕ್ರೀಡೆ, ಪಾನ; ಶೋಕದೀನರ ಮೇಲೆ ಅದಯೆ. ಈ ವಿಪರೀತಚಿತ್ರಣ ಪದ್ಧತಿ ಆಕ್ಷೇಪಣೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಏಳು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ಧನುಸ್ಸಿನ ವಿಷಯ, ನಾಲ್ಕು ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರಮಾದದ ವಿಷಯ. ‘ಪ್ಲವಗೇಶ್ವರಃ’, ‘ಹರೀಶ್ವರಃ’ (ವಾನರೇಶ್ವರನು) ಎಂಬ ರಾಜಪದಗಳ ಬಳಕೆಯಿಂದ ಆಕ್ಷೇಪಣೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ — ಒಡೆಯನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ತನ್ನ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ.
‘ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ವೀರನೇ, ಹೋಗು; ನೀನು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಹೇಳಬೇಕು, ನನ್ನ ರೋಷದ ರೂಪ ಏನೆಂಬುದನ್ನೂ ಹೇಳಬೇಕು, ಈ ಮಾತನ್ನೂ ಹೇಳಬೇಕು — ಹತನಾದ ವಾಲಿ ಹೋದ ದಾರಿ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿಲ್ಲ; ಸುಗ್ರೀವ, ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಬದ್ಧನಾಗಿರು, ವಾಲಿಯ ದಾರಿಯನ್ನು ಹಿಡಿಯಬೇಡ. ರಣದಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯೊಬ್ಬನನ್ನೇ ನಾನು ಬಾಣದಿಂದ ಕೊಂದೆ; ಸತ್ಯವನ್ನು ಮೀರಿದ ನಿನ್ನನ್ನಾದರೋ ಬಂಧುಗಳ ಸಮೇತ ಕೊಲ್ಲುವೆನು. ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಪುರುಷರ್ಷಭನೇ, ಹೀಗೆ ಕಾರ್ಯ ನಿಶ್ಚಯವಾದ ಮೇಲೆ ಯಾವುದು ಹಿತವೋ ಅದನ್ನೆಲ್ಲ ಹೇಳು; ಬೇಗ ಮಾಡು, ಕಾಲ ಮೀರುತ್ತಿದೆ.’ ‘ವಾನರೇಶ್ವರನೇ, ಶಾಶ್ವತ ಧರ್ಮವನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ನನಗೆ ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸತ್ಯಗೊಳಿಸು; ಇಂದು ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ಪ್ರೇತನಾಗಿ ಯಮಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯನ್ನು ನೀನು ಕಾಣುವಂತಾಗದಿರಲಿ.’ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಕೋಪ ಹೆಚ್ಚಿದ, ಪದೇಪದೇ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ, ದೀನನಾದ ಅಣ್ಣನನ್ನು ನೋಡಿ, ಉಗ್ರತೇಜಸ್ವಿಯಾದ, ಮಾನವವಂಶವನ್ನು ವೃದ್ಧಿಸುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಾನರೇಶ್ವರನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರವಾದ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ; ಅವುಗಳಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಗಮನಕ್ಕೆ ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಸಂದೇಶದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಂಶಗಳು — ಮೊದಲು ಜ್ಞಾಪನೆ (ವಾಲಿಯ ದಾರಿ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿಲ್ಲ), ಆಮೇಲೆ ಆಜ್ಞೆ (ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಬದ್ಧನಾಗಿರು), ಆಮೇಲೆ ಭಯ (ಬಂಧುಗಳ ಸಮೇತ ಕೊಲ್ಲುವೆನು). ‘ಮಾ ವಾಲಿಪಥಮನ್ವಗಾಃ’ (ವಾಲಿಯ ದಾರಿಯನ್ನು ಹಿಡಿಯಬೇಡ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ತೀಕ್ಷ್ಣ. ಆದರೂ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ‘ಯಾವುದು ಹಿತವೋ ಅದನ್ನು ಹೇಳು’ ಎಂದು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೋಪದಲ್ಲೂ ಹಿತಚಿಂತೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟಿಲ್ಲ. ಎಂಬತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶಪಥವಾಕ್ಯ ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮೌನವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಮರುಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ‘ತೀವ್ರಾಂ ಮತಿಂ ಚಕಾರ’ (ತೀವ್ರ ನಿರ್ಧಾರ ಮಾಡಿದನು); ಇದೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಬೀಜ, ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯತ್ತ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಅನುಷ್ಟುಪ್, ಎರಡು ದೀರ್ಘವೃತ್ತ; ಇದೇ ಈ ಕವಿಯ ಸರ್ಗಸಮಾಪ್ತಿಯ ರೀತಿ. ‘ಉಚ್ಯತಾಮ್’ (ಹೇಳಲ್ಪಡಲಿ) ಎಂಬ ಕರ್ಮಣಿ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ರಾಮನು ತಾನೇ ಹೇಳದೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮೂಲಕವೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಮರ್ಯಾದೆ ಕಾಪಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे त्रिंशः सर्गः॥ ३०॥