ಸರ್ಗ
ಹನುಮಂತನಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರಬೋಧನೆ ಮತ್ತು ಸೇನೆಯನ್ನು ಕರೆಯುವ ಆಜ್ಞೆ
ಶರತ್ತಿನ ಆಗಮನದ ದರ್ಶನ, ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರಮಾದ, ಹನುಮಂತನ ನೀತಿಯುಕ್ತ ಮಾತು, ಸುಗ್ರೀವನ ನಿಶ್ಚಯ, ಸೇನೆಯನ್ನು ಕರೆಯಲು ನೀಲನಿಗೆ ಆಜ್ಞೆ
ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು ನಿರ್ಮಲವಾದ ಆಕಾಶವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ — ಮಿಂಚುಗಳು ಹೋಗಿವೆ, ಮೋಡಗಳು ಹೋಗಿವೆ, ಸಾರಸಪಕ್ಷಿಗಳ ಹಿಂಡುಗಳ ಕೂಗಿನಿಂದ ಅದು ಮೊಳಗುತ್ತಿದೆ, ರಮ್ಯವಾದ ಬೆಳದಿಂಗಳಿಂದ ಲೇಪಿತವಾದಂತಿದೆ. ಮಳೆಗಾಲ ಮುಗಿದಿದೆ, ಶರತ್ತು ಆರಂಭವಾಗಿದೆ, ಕಾರ್ಯಾರಂಭದ ಕಾಲ ಒದಗಿಬಂದಿದೆ. ಆದರೆ ಆಗ ಅವನು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ — ಸಮೃದ್ಧ ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳವನಾದರೂ ಧರ್ಮ-ಅರ್ಥಗಳ ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಮಂದನಾದ, ಅತಿಯಾಗಿ ಅಸಜ್ಜನರ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ, ಏಕಾಂತವಿಲಾಸದಲ್ಲೇ ಮನಸ್ಸಿಟ್ಟವನಾದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು. ಅವನ ಕಾರ್ಯ ಮುಗಿದಿತ್ತು, ಉದ್ದೇಶ ಸಿದ್ಧಿಸಿತ್ತು; ಸದಾ ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ ರತನಾಗಿ ಅವನು ತನ್ನೆಲ್ಲ ಬಯಕೆಗಳನ್ನೂ ಪಡೆದಿದ್ದನು. ತನ್ನ ಪ್ರಿಯಪತ್ನಿ ರುಮೆಯನ್ನೂ ಬಯಸಿದ್ದ ತಾರೆಯನ್ನೂ ಪಡೆದು ಹಗಲಿರುಳು ವಿಹರಿಸುತ್ತಾ ಅವನು ಕೃತಾರ್ಥನೂ ಚಿಂತೆಯಿಲ್ಲದವನೂ ಆಗಿದ್ದನು. ನಂದನವನದಲ್ಲಿ ಅಪ್ಸರೆಯರೊಡನೆ ಕ್ರೀಡಿಸುವ ದೇವೇಂದ್ರನಂತೆ ಅವನು ಎಲ್ಲ ರಾಜಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ಮಂತ್ರಿಗಳಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ, ಮಂತ್ರಿಗಳ ಕೆಲಸಗಳನ್ನೂ ಪರಿಶೀಲಿಸದವನಾದನು. ರಾಜ್ಯನಾಶದ ಸಂದೇಹ ಬೇರುಸಹಿತ ಹೋಯಿತು ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ಅವನು ಸ್ವೇಚ್ಛಾಚಾರಿಯಾಗಿಯೇ ಇದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರಮಾದವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಹೊರಗಿನ ಋತುಪರಿವರ್ತನೆ, ಆಮೇಲೆ ಅವನ ಒಳಗಿನ ಶಿಥಿಲತೆ. ಹನುಮಂತನಾದರೋ ನಿಶ್ಚಿತ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವನು, ಅರ್ಥತತ್ತ್ವವನ್ನು ಬಲ್ಲವನು, ಕಾಲಧರ್ಮದ ವಿಶೇಷಗಳನ್ನು ತಿಳಿದವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಬೋಧನೆಗೆ ಅವನೇ ಯೋಗ್ಯ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಮೃದ್ಧಾರ್ಥಮ್’ (ಸಮೃದ್ಧ ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳವನನ್ನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ವಿರೋಧವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಂಪತ್ತು ಸಮೃದ್ಧ, ಆದರೆ ಧರ್ಮಾರ್ಥಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಮಂದತೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ದೋಷ ದುಷ್ಟತನವಲ್ಲ, ಮರೆವು; ಅವನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅದನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ ಅಷ್ಟೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಳೆಗಾಲದ ವರ್ಣನೆ ಇತ್ತು, ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶರತ್ತಿನ ಸ್ವಚ್ಛತೆ; ಋತುಪರಿವರ್ತನೆಯೇ ಕರ್ತವ್ಯದ ಜ್ಞಾಪಕ. ಹನುಮಂತನ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ನಿಶ್ಚಿತಾರ್ಥ, ಅರ್ಥತತ್ತ್ವಜ್ಞ, ಕಾಲಧರ್ಮವಿಶೇಷವಿತ್ — ಅವನ ದೌತ್ಯಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಮಂತ್ರಿಯೇ ರಾಜನನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸಲು ಅರ್ಹ ಎಂಬ ನೀತಿ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ.
ಮಾತಿನ ಮರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಹನುಮಂತನು ಹೇತುಯುಕ್ತವಾದ, ಮನೋಹರವಾದ ಬಗೆಬಗೆಯ ಮಾತುಗಳಿಂದ ವಾಕ್ಯತತ್ತ್ವಜ್ಞನಾದ ವಾನರೇಶ್ವರನನ್ನು ಮೊದಲು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿ, ಆಮೇಲೆ ಹಿತಕರವಾದ, ಸತ್ಯವಾದ, ಪಥ್ಯವಾದ, ಸಾಮ-ಧರ್ಮ-ಅರ್ಥ-ನೀತಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಪ್ರಣಯ-ಪ್ರೀತಿಗಳಿಂದ ಬೆರೆತ, ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ನಿಶ್ಚಯಗೊಂಡ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಮೊದಲು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುವುದು, ಆಮೇಲೆ ಉಪದೇಶ — ಈ ನೀತಿ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ವಾನರೇಶ್ವರನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅವನು ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಜ್ಯ ದೊರೆತಿದೆ, ಕೀರ್ತಿ ದೊರೆತಿದೆ, ಕುಲಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಬಂದ ಶ್ರೀಯೂ ವೃದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ; ಮಿತ್ರರ ಸಂಗ್ರಹ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿದೆ, ಅದನ್ನು ನೀನು ಮಾಡಬೇಕು. ಯಾರು ಮಿತ್ರರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕಾಲವನ್ನರಿತು ಸದಾ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ ಅವನ ರಾಜ್ಯವೂ ಕೀರ್ತಿಯೂ ಪ್ರತಾಪವೂ ವೃದ್ಧಿಸುತ್ತವೆ. ಯಾರಿಗೆ ಕೋಶ, ದಂಡ (ಸೇನೆ), ಮಿತ್ರರು ಮತ್ತು ತಾನು — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸಮನಾಗಿರುತ್ತವೆಯೋ ಅವನೇ ಮಹಾರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಮಿತ್ರನೂ ಸಮಾನವಾದ ಅಂಗ ಎಂಬುದನ್ನು ನೆನಪಿಡಬೇಕು. ನೀನು ಸನ್ನಡತೆಯುಳ್ಳವನು, ಅಪಾಯವಿಲ್ಲದ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಮಿತ್ರನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಏನನ್ನು ಕೈಗೊಂಡಿರುವೆಯೋ, ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿರುವೆಯೋ ಅದನ್ನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು.’ ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನು ಮೊದಲು ರಾಜನೀತಿಯ ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಯಮವನ್ನು ಹೇಳಿ ಆಮೇಲೆ ಅದನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ರಾಜ್ಯ, ಕೀರ್ತಿ, ಶ್ರೀ’ — ಈ ಮೂರೂ ದೊರೆತಿವೆ ಎಂದು ಮೊದಲು ನೆನಪಿಸಿ ಹನುಮಂತನು ಉಳಿದ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಪ್ರಶಂಸಾಪೂರ್ವಕ ಪ್ರೇರಣೆ. ‘ಕಾಲಜ್ಞಃ’ (ಕಾಲವನ್ನರಿತವನು) ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ — ಮಿತ್ರಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಾಲವೇ ಪ್ರಧಾನ ಅಂಗ. ಕೋಶ, ದಂಡ, ಮಿತ್ರ, ತಾನು ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ರಾಜ್ಯಾಂಗಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಿ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮಿತ್ರನನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಮಿತ್ರನ ಉಪೇಕ್ಷೆ ರಾಜ್ಯಹಾನಿಯೇ ಎಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನಿರತ್ಯಯೇ ಪಥಿ ಸ್ಥಿತಃ’ (ಅಪಾಯವಿಲ್ಲದ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಿಂತವನು) ಎಂದು ಸುಗ್ರೀವನ ಸದಾಚಾರವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾ ಅವನು ಅದೇ ಸದಾಚಾರವನ್ನು ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಪಾಲನೆಗೆ ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ.
‘ಯಾರು ತನ್ನ ಎಲ್ಲ ಕೆಲಸಗಳನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು ಆತುರದಿಂದ, ಅದಮ್ಯ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಮಿತ್ರನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ತೊಡಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವನು ಅನರ್ಥಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಯಾರು ಕಾಲ ಮೀರಿದ ಮೇಲೆ ಮಿತ್ರಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಮಹತ್ತಾದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದರೂ ಮಿತ್ರನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಪೂರೈಸಿದವನಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ಕಾಲ ಮೀರಿದ ಕರ್ಮ ಫಲಹೀನ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಶತ್ರುದಮನನೇ, ಈ ಮಿತ್ರಕಾರ್ಯ ನಮ್ಮಿಂದ ಕಾಲ ಮೀರಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಘವನಿಗಾಗಿ ವೈದೇಹಿಯ ಹುಡುಕಾಟವನ್ನು ಬೇಗನೆ ಮಾಡೋಣ. ಕಾಲವನ್ನು ಬಲ್ಲ ರಾಮನು ಆತುರಪಡುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಪ್ರಾಜ್ಞನಾಗಿ ನಿನಗೆ ಅಧೀನನಂತೆಯೇ ಇದ್ದಾನೆ, ಸಂಕೋಚದಿಂದ ಮೀರಿಹೋದ ಕಾಲವನ್ನು ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಅವನ ಹಿರಿಮೆ — ಹಕ್ಕಿದ್ದರೂ ಅವನು ಒತ್ತಾಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಕುಲದ ಧ್ವಜ, ಬಹುಕಾಲದ ಬಂಧು, ಅಳೆಯಲಾಗದ ಪ್ರಭಾವವುಳ್ಳವನು, ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಅಪ್ರತಿಮನು. ಅವನು ಮೊದಲೇ ನಿನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ, ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಂದಿದ್ದಾನೆ, ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ನೀನು ಅವನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡು. ವಾನರೇಶ್ವರನೇ, ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರಿಗೆ ಆಜ್ಞೆ ನೀಡಬೇಕು.’ ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಹಂತದ ದೃಷ್ಟಾಂತಕ್ರಮವಿದೆ — ಮೊದಲು ಮಿತ್ರಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗದವನು, ಆಮೇಲೆ ಕಾಲ ಮೀರಿದ ಮೇಲೆ ತೊಡಗುವವನು, ಆಮೇಲೆ ಪ್ರಸ್ತುತ ಸಂದರ್ಭವನ್ನೇ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಾಲಾತೀತಮ್’ (ಕಾಲ ಮೀರಿದುದು) ಎಂಬ ಪದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಆಕ್ಷೇಪಣೆ ಮೃದುವಾಗಿದ್ದರೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನು ‘ನಃ’ (ನಮ್ಮಿಂದ) ಎಂಬ ಬಹುವಚನದಿಂದ ತನ್ನನ್ನೂ ದೋಷಭಾಗಿಯಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಮಾತು ಕಠೋರವಾಗಿ ತೋರುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಮನ ಮೌನ ಅವನ ಗುಣವೇ, ಉಪೇಕ್ಷೆಯಲ್ಲ — ಎಂದು ವಿವರಿಸಿ ಹನುಮಂತನು ಸುಗ್ರೀವನ ಲಜ್ಜೆಯನ್ನು ಉದ್ದೀಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕೇತುಃ’ (ಧ್ವಜ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ಕುಲದ ಧ್ವಜದಂತೆ ಉನ್ನತನೆಂದು ಸೂಚಿತ.
‘ಪ್ರೇರಣೆಯಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯ ಆರಂಭವಾಗುವವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಕಾಲ ಮೀರಿಲ್ಲ ಎಂದು ಎಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಪ್ರೇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಾದರೋ ಕಾಲ ಮೀರಿದ್ದು ಸಿದ್ಧವೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನಾಗಿಯೇ ತೊಡಗು. ವಾನರೇಶ್ವರನೇ, ನಿನಗೆ ಏನೂ ಮಾಡದವನ ಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ನೀನು ಮಾಡುವವನು; ರಾಜ್ಯವನ್ನಿತ್ತು ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಂದು ಮೊದಲೇ ಉಪಕಾರ ಮಾಡಿದವನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇನ್ನು ಹೇಳುವುದೇನು? ವಾನರ-ಕರಡಿಗಳ ಗಣಗಳ ಒಡೆಯನೇ, ನೀನು ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ, ಅತಿ ಪರಾಕ್ರಮಿ; ಆದರೂ ದಾಶರಥಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆ ನೀಡುವುದರಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಹಿಂಜರಿಯುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ, ಏಕೆ ತಡಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ? ದಾಶರಥಿ ತಾನೇ ತನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಅಸುರರನ್ನೂ ಮಹಾಸರ್ಪಗಳನ್ನೂ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಮರ್ಥನೇ; ಆದರೂ ಅವನು ನಿನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಪೂರೈಕೆಯನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಾ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ. ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗದ ಅಪಾಯವಿದ್ದರೂ ಶಂಕಿಸದೆ ಅವನು ನಿನಗೆ ಮಹಾಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಾವು ಭೂಮಿಯಲ್ಲೂ ಆಕಾಶದಲ್ಲೂ ಅವನ ಪತ್ನಿ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಹುಡುಕೋಣ. ದೇವತೆಗಳು, ದಾನವರು, ಗಂಧರ್ವರು, ಅಸುರರು, ಮರುದ್ಗಣಗಳು, ಯಕ್ಷರು ಯಾರೂ ಅವನಿಗೆ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡಲಾರರು; ಇನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರದೇನು? ಪಿಂಗಳವರ್ಣದ ವಾನರರ ಒಡೆಯನೇ, ಇಂತಹ ಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳ, ಮೊದಲೇ ಉಪಕಾರ ಮಾಡಿದ ರಾಮನಿಗೆ ಸರ್ವಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು.’ ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಮಾತು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ನೀತಿವಾಕ್ಯ, ಆಮೇಲೆ ಆಕ್ಷೇಪಣೆ, ಆಮೇಲೆ ರಾಮನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಸ್ಮರಣೆ — ಅದು ಮರೆಯಾದ ಭಯಸೂಚನೆಯೂ ಹೌದು. ‘ಅಕರ್ತುರಪಿ ಕಾರ್ಯಸ್ಯ ಭವಾನ್ ಕರ್ತಾ’ (ಏನೂ ಮಾಡದವನ ಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ನೀನು ಮಾಡುವವನು) ಎಂದು ಸುಗ್ರೀವನ ಔದಾರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾ ಅವನು ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರದ ಅನಿವಾರ್ಯತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಿಂ ನು ಸಜ್ಜಸೇ’ (ಏಕೆ ಹಿಂಜರಿಯುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ) ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರ. ರಾಮನು ತಾನೇ ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದರೂ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಪೂರೈಕೆಯನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಮರ್ಯಾದಾಪಾಲನೆ, ದೌರ್ಬಲ್ಯವಲ್ಲ. ದೇವ-ದಾನವ-ಗಂಧರ್ವಾದಿಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಿ ರಾಮನ ನಿರ್ಭಯತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ‘ಸರ್ವಾತ್ಮನಾ’ (ಪೂರ್ಣ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅರೆಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಮಾಡಬಾರದು ಎಂದು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ.
‘ಕಪೀಶ್ವರನೇ, ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಯಾರ ಗತಿಯೂ ಕೆಳಗೆ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಾಗಲಿ, ನೀರಿನಲ್ಲಾಗಲಿ, ಮೇಲೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಾಗಲಿ ತಡೆಯಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ — ಎಲ್ಲೆಡೆಗೂ ನಾವು ಹೋಗಬಲ್ಲೆವು. ನಿಷ್ಪಾಪನೇ, ಆದ್ದರಿಂದ ಕೇವಲ ಆಜ್ಞಾಪಿಸು — ಯಾರು ಏನನ್ನು ಎಲ್ಲಿಂದ ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕೆಂದು; ಯಾರಿಂದಲೂ ಎದುರಿಸಲಾಗದ ನಿನ್ನ ವಾನರರು ಕೋಟಿಗಟ್ಟಲೆಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿದ್ದಾರೆ.’ ಹನುಮಂತನ ಈ ಮಾತು ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿರೂಪಿತವಾಗಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಸತ್ತ್ವಸಂಪನ್ನನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಉತ್ತಮ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ಮಾಡಿದನು — ಪ್ರಮಾದವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದನು, ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು. ಅತಿ ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ಅವನು ಸದಾ ಉದ್ಯಮಶೀಲನಾದ ನೀಲನಿಗೆ ಆದೇಶಿಸಿದನು — ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದಲೂ ಎಲ್ಲ ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸುವ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಯುಕ್ತನಾಗು ಎಂದು. ‘ನನ್ನ ಸಮಗ್ರ ಸೇನೆಯೂ ಎಲ್ಲ ಯೂಥಪತಿಗಳೂ ಯಾವ ಅಡ್ಡಿಯೂ ತಡವೂ ಇಲ್ಲದೆ ಸೇನಾನಾಯಕರೊಡನೆ ಬಂದು ಸೇರುವಂತೆ ಮಾಡು.’ ಒಂದೇ ಮಾತಿನಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಸಾಧಿಸಿದುದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಫಲ. ‘ನಾಧಸ್ತಾತ್, ನ ಅಪ್ಸು, ನ ಉಪರಿ’ (ಕೆಳಗಲ್ಲ, ನೀರಿನಲ್ಲಲ್ಲ, ಮೇಲಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ವ್ಯಾಪಿಸುವ ಗತಿ ವಾನರರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಅದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇತುವೆ. ಹನುಮಂತನು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನೇ ಮಾತ್ರ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ, ಬೇರೇನನ್ನೂ ಅಲ್ಲ — ಇದು ಸೇವಕನ ಮರ್ಯಾದೆ. ‘ಕಾಲೇ ಸಾಧು ನಿರೂಪಿತಮ್’ (ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿರೂಪಿತ) ಎಂಬ ಕವಿವಚನವೇ ಹನುಮಂತನ ಮಾತಿಗೆ ಪ್ರಶಂಸೆ. ಸುಗ್ರೀವನು ಕೋಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಆ ಕ್ಷಣವೇ ಉತ್ತಮ ನಿರ್ಧಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಸತ್ತ್ವಸಂಪನ್ನತೆ. ನೀಲನು ‘ನಿತ್ಯಕೃತೋದ್ಯಮಃ’ (ಸದಾ ಉದ್ಯಮಶೀಲ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಯೋಗ್ಯತೆಯಿಂದಲೇ ನಿಯುಕ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ.
‘ಗಡಿಯನ್ನು ಕಾಯುವ, ವೇಗವಾಗಿ ಸಾಗುವ, ಉದ್ಯಮಶೀಲರಾದ ವಾನರರು ಯಾರಿದ್ದಾರೋ ಅವರು ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ತ್ವರೆಯಿಂದ ಬೇಗನೆ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕರೆತರಲಿ; ಆಮೇಲೆ ನೀನೇ ಸ್ವತಃ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ಪರಿಶೀಲಿಸು. ಯಾವ ವಾನರನು ಹದಿನೈದು ರಾತ್ರಿಗಳ (ಹದಿನೈದು ದಿನಗಳ) ನಂತರ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುವನೋ ಅವನಿಗೆ ಮರಣದಂಡನೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ವಿಚಾರಣೆಗೆ ಅವಕಾಶವಿಲ್ಲ.’ ರಾಜಾಜ್ಞೆಯ ಕಠೋರತೆ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ. ‘ಅಂಗದನೊಡನೆ ಕೂಡಿ ನೀನು ನನ್ನ ಈ ನಿಶ್ಚಿತ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ವೃದ್ಧ ವಾನರರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗು’ ಎಂದು ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿ, ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರ ಒಡೆಯನು ತನ್ನ ಅರಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ‘ಅಂತಪಾಲರು’ ಎಂದರೆ ಗಡಿರಕ್ಷಕರು; ಅವರನ್ನು ಕರೆಯುವುದರಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ಸೇನೆಯನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಬೇಕು. ‘ಸ್ವಯಂ ಚಾನಂತರಂ ಭವಾನೇವಾನುಪಶ್ಯತು’ (ಆಮೇಲೆ ನೀನೇ ಸ್ವತಃ ಪರಿಶೀಲಿಸು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನೀಲನ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಸರ್ಗದ ಸಮಾಪ್ತಿ ಗಾಂಭೀರ್ಯದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ; ಸುಗ್ರೀವನು ಅರಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದಾದರೋ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಅಸಂತೋಷದ ಬೀಜ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकोनत्रिंशः सर्गः॥ २९॥