॥वाल्मीकिरामायणम् ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ · 28ನೇ ಸರ್ಗ

ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ವರ್ಷಋತುವಿನ ವರ್ಣನೆ

ಮಾಲ್ಯವಂತದ ಮೇಲೆ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಮಾಡಿದ ಮಳೆಗಾಲದ ವಿಸ್ತೃತ ವರ್ಣನೆ, ಸೀತಾವಿರಹ, ಭರತನ ಸ್ಮರಣೆ, ಸುಗ್ರೀವನ ಸುಖದ ಚಿಂತನೆ ಮತ್ತು ಶರತ್ಕಾಲವನ್ನು ಕಾಯುವ ನಿಶ್ಚಯ

ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಂದು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಿಸಿ, ಮಾಲ್ಯವಂತ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಳೆ ಬರುವ ಆ ಸಮಯ ಇದೋ ಬಂದಿದೆ; ಬೆಟ್ಟಗಳಂತಹ ಮೋಡಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋದ ಆಕಾಶವನ್ನು ನೋಡು.’ ಈ ಸರ್ಗದ ಮಾತೆಲ್ಲವೂ ರಾಮನದೇ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸೂರ್ಯನ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಸಮುದ್ರಗಳ ರಸವನ್ನು ಕುಡಿದು, ಒಂಬತ್ತು ತಿಂಗಳು ಧರಿಸಿದ್ದ ಗರ್ಭವನ್ನು — ಜೀವರಸವಾದ ನೀರನ್ನು — ಆಕಾಶ ಹೆರುತ್ತಿದೆ’ — ಇಲ್ಲಿ ಆಕಾಶ ಗರ್ಭಿಣಿ, ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳು ಗರ್ಭಾಧಾನಕ್ಕೆ ಕಾರಣ, ಮಳೆ ಪ್ರಸವ ಎಂಬ ರೂಪಕ; ಒಂಬತ್ತು ತಿಂಗಳು ಎಂದರೆ ಕಾರ್ತಿಕದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಗ್ರೀಷ್ಮದವರೆಗಿನವು. ‘ಮೋಡಗಳೆಂಬ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳ ಸಾಲಿನಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನೇರಿ ಕುಟಜ-ಅರ್ಜುನ ಹೂಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಬಹುದು’ — ಮೋಡಗಳು ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳು, ಹೂಮಾಲೆಗಳು ಕೈಯಲ್ಲಿ; ಇದು ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ. ‘ಸಂಧ್ಯೆಯ ಕೆಂಪಿನಿಂದ ಮೂಡಿದ, ತಾಮ್ರವರ್ಣದ, ಅಂಚುಗಳಲ್ಲಿ ಬಿಳಿಚಿಕೊಂಡ, ಮೃದುವಾದ ಮೋಡದ ಬಟ್ಟೆಯ ತುಂಡುಗಳಿಂದ ಆಕಾಶ ಗಾಯಕ್ಕೆ ಪಟ್ಟಿ ಕಟ್ಟಿದಂತಿದೆ’ — ನಡುವೆ ಕೆಂಪು, ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ ಬಿಳಿ ಎಂಬ ಬಣ್ಣದ ಜೋಡಣೆಯಿಂದ ಗಾಯದ ಪಟ್ಟಿಯ ಕಲ್ಪನೆ. ‘ಮಂದಮಾರುತವೇ ನಿಟ್ಟುಸಿರಾಗಿ, ಸಂಧ್ಯೆಯೆಂಬ ಚಂದನದಿಂದ ರಂಜಿತವಾಗಿ, ಬಿಳಿಚಿದ ಮೋಡಗಳುಳ್ಳ ಆಕಾಶ ಕಾಮಾತುರನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ’ — ನಿಟ್ಟುಸಿರು, ಚಂದನಲೇಪ, ಬಿಳಿಚಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ ಎಂಬ ಮೂರು ಕಾಮಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ‘ಬಿಸಿಲಿನಿಂದ ಬಳಲಿ ಹೊಸ ನೀರಿನಿಂದ ತೊಯ್ದ ಭೂಮಿ ಶೋಕಸಂತಪ್ತಳಾದ ಸೀತೆಯಂತೆ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು (ಹಬೆಯನ್ನು) ಸುರಿಸುತ್ತಿದೆ’ — ಈ ಉಪಮೆ ಸಮಗ್ರ ಸರ್ಗದ ಮರ್ಮ, ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಚಿತ್ರವೂ ರಾಮನ ವಿರಹವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಮೋಡಗಳ ಒಡಲಿನಿಂದ ಹೊರಬಂದ, ಕರ್ಪೂರದ ಎಲೆಯಂತೆ ತಂಪಾದ, ಕೇದಗೆಯ ಗಂಧವುಳ್ಳ ಗಾಳಿಯನ್ನು ಬೊಗಸೆಯಿಂದ ಕುಡಿಯಬಹುದು’ — ಗಾಳಿ ಕುಡಿಯಬಹುದಾದ ಪಾನೀಯದಂತೆ ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ. ಸಮಗ್ರ ಸರ್ಗ ಒಂದೇ ದೀರ್ಘ ವರ್ಣನಾತ್ಮಕ ಭಾಷಣ, ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಋತುವರ್ಣನೆಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ನಿದರ್ಶನ. ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕ ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳ ಸಾರವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ — ವಾಲಿವಧೆ, ಸುಗ್ರೀವಾಭಿಷೇಕ, ಮಾಲ್ಯವಂತದ ಮೇಲೆ ವಾಸ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಾಲ್ಯವತಃ ಪೃಷ್ಠೇ’ (ಮಾಲ್ಯವಂತದ ಮೇಲೆ) ಎಂದೂ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಸ್ರವಣೇ ಗಿರೌ’ (ಪ್ರಸ್ರವಣ ಗಿರಿಯಲ್ಲಿ) ಎಂದೂ ಇದೆ; ಎರಡೂ ಒಂದೇ ಪರ್ವತದ ಹೆಸರುಗಳು ಎಂದು ಟೀಕಾಕಾರರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮೊದಲ ಎಂಟು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕವಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಆಕಾಶ, ಮೋಡ, ಸಂಧ್ಯೆ, ಭೂಮಿ, ಗಾಳಿ ಇವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಚಿತ್ರವೂ ಉಪಮೆಯಿಂದಲೋ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆಯಿಂದಲೋ ಅಲಂಕೃತ, ಬರಿಯ ವರ್ಣನೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ‘ಅಯಂ ಸ ಕಾಲಃ ಸಂಪ್ರಾಪ್ತಃ’ (ಆ ಸಮಯ ಇದೋ ಬಂದಿದೆ) ಎಂಬ ಸರ್ವನಾಮದಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತದೆ — ‘ಶರತ್ಕಾಲವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದರ ಆರಂಭವೇ ಇದು. ಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಗರ್ಭರೂಪಕ ಅತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲೂ ಅದು ಹಾಗೆಯೇ ಇದೆ. ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಮೊದಲ ಉಲ್ಲೇಖ, ಆಮೇಲೆ ಹನ್ನೆರಡನೆಯದರ ಮಿಂಚಿನ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯದು — ಈ ಎರಡು ಸ್ಥಳಗಳಿಂದ ಕವಿ ವಿರಹದ ಎಳೆಯನ್ನು ಸಮಗ್ರ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಎಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಶಕ್ಯಮಂಜಲಿಭಿಃ ಪಾತುಮ್’ ಎಂಬ ಪಾಠ ಮುದ್ರಿತವಾಗಿದೆ; ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ‘ಶಕ್ಯಾ ಅಂಜಲಿಭಿಃ’ ಎಂಬ ಪಾಠಾಂತರ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಅದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿಲ್ಲ.

‘ಅರಳಿದ ಅರ್ಜುನ ವೃಕ್ಷಗಳುಳ್ಳ, ಕೇದಗೆಗಳ ಸುವಾಸನೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಈ ಪರ್ವತ, ಶತ್ರುಗಳು ಶಾಂತರಾದ ಸುಗ್ರೀವನಂತೆ, ಮಳೆಯ ಧಾರೆಗಳಿಂದ ಅಭಿಷಿಕ್ತವಾಗುತ್ತಿದೆ’ — ಅಭಿಷೇಕದ ನೆನಪು ಇನ್ನೂ ಹಸಿರಾಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಉಪಮಾನ ಸುಗ್ರೀವನೇ. ‘ಮೋಡವೆಂಬ ಕೃಷ್ಣಾಜಿನವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಮಳೆಧಾರೆಯೆಂಬ ಯಜ್ಞೋಪವೀತವನ್ನು ತೊಟ್ಟು, ಗಾಳಿ ತುಂಬಿದ ಗುಹೆಗಳುಳ್ಳ ಪರ್ವತಗಳು ವೇದಪಾಠ ಆರಂಭಿಸಿದ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗಳಂತಿವೆ’ — ಮೂರು ಅಂಗಗಳಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯ ರೂಪಕ ಪೂರ್ಣ: ಅಜಿನ, ಉಪವೀತ, ವೇದಘೋಷ. ‘ಚಿನ್ನದ ಚಾವಟಿಗಳಂತಹ ಮಿಂಚುಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು, ಒಳಗೆ ಗುಡುಗಿನ ನಿರ್ಘೋಷವುಳ್ಳ ಆಕಾಶ ನೋವಿನಿಂದ ನರಳುತ್ತಿರುವಂತಿದೆ’ — ಚಾವಟಿಯ ಏಟು, ಆರ್ತನಾದ; ಆಕಾಶ ಏಟು ತಿನ್ನುತ್ತಿರುವ ಪ್ರಾಣಿಯಂತೆ. ‘ನೀಲಮೇಘವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಮಿನುಗುತ್ತಿರುವ ಮಿಂಚು, ರಾವಣನ ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಒದ್ದಾಡುತ್ತಿರುವ ತಪಸ್ವಿನಿ ವೈದೇಹಿಯಂತೆ ನನಗೆ ತೋರುತ್ತಿದೆ’ — ಇಲ್ಲಿನ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಮಾರ್ಮಿಕ; ನೀಲಮೇಘ ರಾವಣ, ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದ ಮಿಂಚು ಸೀತೆ. ‘ಮೋಡಗಳಿಂದ ಲೇಪಿತವಾಗಿ ಗ್ರಹ-ಚಂದ್ರರು ಮರೆಯಾದ ಈ ಕಂಗೆಟ್ಟ ದಿಕ್ಕುಗಳು ಕಾಮಿಗಳಿಗೆ ಹಿತಕರ’ — ಕತ್ತಲೆ ಕಾಮಿಗಳಿಗೆ ಅನುಕೂಲ, ವಿರಹಿಗೆ ಪ್ರತಿಕೂಲ. ‘ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ಬೆಟ್ಟದ ತಪ್ಪಲುಗಳಲ್ಲಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ, ಹಬೆಯಿಂದ ಆವೃತವಾದ, ಮಳೆಗಾಲದ ಆಗಮನಕ್ಕಾಗಿ ಉತ್ಸುಕವಾಗಿರುವ ಕುಟಜಗಳನ್ನು ನೋಡು; ಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅವು ಕಾಮವನ್ನು ಉದ್ದೀಪಿಸುತ್ತಾ ನಿಂತಿವೆ.’ ಈ ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದು — ಮೂರು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳು ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿಯೂ ಅವು 4.027.014ರ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳು. ಇಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ರೂಪಕಗಳು ಸಾಲಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ — ಪರ್ವತ ಸುಗ್ರೀವನಂತೆ ಅಭಿಷಿಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ, ಪರ್ವತಗಳು ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗಳಂತೆ ವೇದಾಧ್ಯಯನ ಮಾಡುತ್ತವೆ, ಆಕಾಶ ಏಟು ತಿನ್ನುವ ಪ್ರಾಣಿಯಂತೆ ನೋವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಮಿಂಚು ಸೀತೆಯಂತೆ ಮಿನುಗುತ್ತದೆ. ನಾಲ್ಕನೆಯ ರೂಪಕವೇ ರಾಮನ ಹೃದಯವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಬಳಿಕ ದಿಕ್ಕುಗಳು ಕಾಮಿಗಳಿಗೆ ಹಿತಕರ ಎಂಬುದನ್ನೂ ತನ್ನ ವಿಪರೀತ ಅನುಭವವನ್ನೂ ಕವಿ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಆರು ಪಾದಗಳ ರಚನೆಯನ್ನು ಮುದ್ರಣವೂ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯೂ ಎರಡೂ ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಪ್ರಾಧೀತಾಃ ಇವ ಪರ್ವತಾಃ’ (ವೇದಪಾಠ ಆರಂಭಿಸಿದವರಂತೆ ಪರ್ವತಗಳು) ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಮೋಡದ ಕಪ್ಪನ್ನು ಕೃಷ್ಣಾಜಿನಕ್ಕೆ, ಮಳೆಧಾರೆಯ ಎಳೆಯಂತಿರುವಿಕೆಯನ್ನು ಯಜ್ಞೋಪವೀತಕ್ಕೆ, ಗುಹೆಗಳ ನಿನಾದವನ್ನು ವೇದಘೋಷಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ; ಮೂರು ಅಂಗಗಳಿಂದ ಒಂದು ಚಿತ್ರ ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದು ಕವಿಯ ಕೌಶಲ. ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮನ್ಮಥವತಾಂ ಹಿತಾಃ’ (ಕಾಮಿಗಳಿಗೆ ಹಿತಕರ) ಎಂಬ ವಿರೋಧ — ಯಾವ ದಿಕ್ಕುಗಳು ಕಾಮಿಗಳಿಗೆ ಹಿತಕರವೋ ಅವೇ ವಿರಹಿಯಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಅಹಿತ; ಇದರಿಂದ ಸರ್ಗದ ಧ್ವನಿ ಪುಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಧೂಳು ಅಡಗಿದೆ, ಗಾಳಿ ತಂಪಾಗಿದೆ, ಬೇಸಿಗೆಯ ದೋಷಗಳ ಹರಡುವಿಕೆ ಶಮನವಾಗಿದೆ; ರಾಜರ ದಂಡಯಾತ್ರೆಗಳು ನಿಂತಿವೆ, ಪ್ರವಾಸದಲ್ಲಿರುವವರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಮರಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಮಾನಸಸರೋವರದ ವಾಸಕ್ಕೆ ಹಂಬಲಿಸುವ ಹಂಸಗಳು ಹೊರಟಿವೆ, ಚಕ್ರವಾಕಗಳು ಈಗ ತಮ್ಮ ಪ್ರಿಯೆಯರೊಡನೆ ಕೂಡಿವೆ; ಎಡೆಬಿಡದ ಮಳೆನೀರಿನಿಂದ ಕೊಚ್ಚಿಹೋದ ದಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ವಾಹನಗಳು ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ಚದುರಿದ ಮೋಡಗಳುಳ್ಳ ಆಕಾಶ ಎಲ್ಲೋ ಬೆಳಕಾಗಿ ಎಲ್ಲೋ ಕತ್ತಲಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಶಾಂತ ಮಹಾಸಾಗರದ ರೂಪದಂತೆ. ಸರ್ಜ-ಕದಂಬ ಹೂವುಗಳೊಡನೆ ಬೆರೆತ, ಪರ್ವತದ ಧಾತುಗಳಿಂದ ತಾಮ್ರವರ್ಣವಾದ ಹೊಸ ನೀರನ್ನು, ನವಿಲುಗಳ ಕೇಕೆಯ ಹಿಮ್ಮೇಳದೊಂದಿಗೆ, ಬೆಟ್ಟದ ನದಿಗಳು ಅತಿ ವೇಗವಾಗಿ ಹರಿಸುತ್ತಿವೆ. ರಸ ತುಂಬಿದ, ದುಂಬಿಯಂತೆ ಕಪ್ಪಾದ ನೇರಳೆಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಮನಸಾರೆ ತಿನ್ನಲಾಗುತ್ತಿದೆ; ಬಗೆಬಗೆಯ ಬಣ್ಣದ, ಗಾಳಿಯಿಂದ ಅಲುಗಾಡಿದ ಹಣ್ಣಾದ ಮಾವಿನಹಣ್ಣುಗಳು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳುತ್ತಿವೆ. ಮಿಂಚೆಂಬ ಪತಾಕೆಗಳುಳ್ಳ, ಬಕಪಕ್ಷಿಗಳ ಸಾಲುಗಳೆಂಬ ಮಾಲೆಗಳುಳ್ಳ, ಮಹಾಪರ್ವತಗಳ ಶಿಖರಗಳ ಆಕಾರದ ಮೋಡಗಳು ಜೋರಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ, ಯುದ್ಧರಂಗದಲ್ಲಿ ನಿಂತ ಮದಿಸಿದ ಗಜರಾಜರಂತೆ ಗುಡುಗುತ್ತಿವೆ. ಮಳೆನೀರಿನಿಂದ ಪುಷ್ಟವಾದ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲುಗಳುಳ್ಳ, ನವಿಲುಗಳು ನೃತ್ಯೋತ್ಸವವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿರುವ, ಮೋಡಗಳು ಮಳೆಸುರಿಸಿ ಮುಗಿಸಿರುವ ವನಗಳು ಅಪರಾಹ್ಣಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿವೆ — ನೋಡು. ನೀರಿನ ಅತಿಭಾರವನ್ನು ಹೊತ್ತ, ಬಕಪಕ್ಷಿಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿ ಗುಡುಗುವ ಮೋಡಗಳು ಪರ್ವತಗಳ ಮಹಾಶಿಖರಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಮಿಸಿ ವಿಶ್ರಮಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಿವೆ. ಮೋಡಗಳನ್ನು ಬಯಸಿ ಹಾರಾಡುತ್ತಿರುವ, ಸಂತೋಷಗೊಂಡ, ಗಾಳಿಯಿಂದ ತೂಗಾಡುತ್ತಿರುವ ಬಕಪಕ್ಷಿಗಳ ಸಾಲು ಸುಂದರ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ತೂಗುಬಿಟ್ಟ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಿಳಿತಾವರೆಗಳ ಮಾಲೆಯಂತೆ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಹದಿನೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ದೀರ್ಘವೃತ್ತ ಆರಂಭವಾಗಿದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಲೌಕಿಕ ವ್ಯಾಪಾರಗಳು ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ — ರಾಜರ ದಂಡಯಾತ್ರೆಯ ವಿರಾಮ, ಪ್ರವಾಸಿಗಳ ಮರಳುವಿಕೆ, ವಾಹನಗಳ ಸ್ಥಗಿತ; ಇದರಿಂದ ಋತುವಿನ ಸಾಮಾಜಿಕ ಪರಿಣಾಮವನ್ನೂ ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಮೇಲೆ ಪ್ರಾಕೃತಿಕ ಚಿತ್ರಗಳು — ಆಕಾಶದ ತುಂಡುತುಂಡಾದ ಬೆಳಕು, ಬೆಟ್ಟದ ನದಿಗಳ ವೇಗ, ನೇರಳೆ-ಮಾವುಗಳ ಪಕ್ವತೆ, ಮೋಡಗಳಿಗೆ ಗಜರಾಜರ ಉಪಮೆ, ವನಗಳ ಅಪರಾಹ್ಣಶೋಭೆ, ಮೋಡಗಳ ವಿಶ್ರಾಂತಿ, ಬಕಪಂಕ್ತಿಗೆ ಮಾಲೆಯ ಉಪಮೆ. ‘ಸಂಯುಗಸ್ಥಾಃ ಮತ್ತಾಃ ಗಜೇಂದ್ರಾಃ ಇವ’ (ಯುದ್ಧರಂಗದಲ್ಲಿರುವ ಮದಿಸಿದ ಗಜರಾಜರಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಬಾರಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮಳೆಮೋಡದ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಆನೆಗೇ ಸಮ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ‘ನಿರ್ವೃಷ್ಟಬಲಾಹಕಾನಿ’ (ಮೋಡಗಳು ಮಳೆಸುರಿಸಿ ಮುಗಿಸಿರುವ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮೋಡಗಳು ಬರಿದಾಗಿವೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅಪರಾಹ್ಣದಲ್ಲಿ ವನಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಶೋಭೆ. ‘ವಿಶ್ರಮ್ಯ ವಿಶ್ರಮ್ಯ’ (ವಿಶ್ರಮಿಸಿ ವಿಶ್ರಮಿಸಿ) ಎಂಬ ದ್ವಿರುಕ್ತಿಯಿಂದ ಮೋಡಗಳ ಮಂದಗತಿ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನೇರಳೆಹಣ್ಣು ಮತ್ತು ಮಾವಿನಹಣ್ಣು ಎರಡು ಋತುಚಿಹ್ನೆಗಳು; ‘ಷಟ್ಪದಸಂನಿಕಾಶಮ್’ (ದುಂಬಿಯಂತಿರುವ) ಎಂಬುದರಿಂದ ನೇರಳೆಹಣ್ಣಿನ ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣವನ್ನು ದುಂಬಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ಎಳೆಯ ಇಂದ್ರಗೋಪ ಕೀಟಗಳಿಂದ ನಡುನಡುವೆ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಹೊಸ ಹುಲ್ಲಿನಿಂದ ಭೂಮಿ — ಮೈಗೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡ, ಗಿಳಿಯ ಬಣ್ಣದ, ಅರಗಿನ ಬಣ್ಣದ ಚುಕ್ಕೆಗಳುಳ್ಳ ಕಂಬಳಿಯನ್ನು ಹೊದ್ದ ನಾರಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ. ನಿದ್ರೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಕೇಶವನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿದೆ, ನದಿ ವೇಗವಾಗಿ ಸಾಗರವನ್ನು ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿದೆ, ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಬಕಪಕ್ಷಿ ಮೋಡವನ್ನು ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿದೆ, ಕಾಮಾತುರಳಾದ ಕಾಂತೆ ಪ್ರಿಯನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ’ — ನಾಲ್ಕು ಪಾದಗಳೂ ‘ಅಭ್ಯುಪೈತಿ’ (ಸಮೀಪಿಸುತ್ತದೆ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕ್ರಿಯಾಪದದಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತವೆ; ಇದು ಪದಾವೃತ್ತಿಯ ಅಲಂಕಾರ. ‘ವನಪ್ರದೇಶಗಳು ನವಿಲುಗಳ ಸುಂದರ ನೃತ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದವು, ಕದಂಬಗಳು ಹೂಬಿಟ್ಟ ಕೊಂಬೆಗಳುಳ್ಳವಾದವು, ಹೋರಿಗಳು ಹಸುಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನ ಕಾಮವುಳ್ಳವಾದವು, ಭೂಮಿ ಬೆಳೆ-ವನಗಳಿಂದ ಮನೋಹರವಾಯಿತು’ — ‘ಜಾತಾ’ (ಆದವು) ಎಂಬ ಪದ ನಾಲ್ಕು ಬಾರಿ ಪುನರಾವರ್ತಿತವಾಗಿದೆ. ‘ನದಿಗಳು ಹರಿಯುತ್ತಿವೆ, ಮೋಡಗಳು ಸುರಿಯುತ್ತಿವೆ, ಮದಗಜಗಳು ಘೀಳಿಡುತ್ತಿವೆ, ವನಪ್ರದೇಶಗಳು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿವೆ, ಪ್ರಿಯೆಯರಿಲ್ಲದವರು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ನವಿಲುಗಳು ನರ್ತಿಸುತ್ತಿವೆ, ವಾನರರು ನೆಮ್ಮದಿಯಿಂದಿದ್ದಾರೆ’ — ಮೊದಲ ಅರ್ಧದಲ್ಲಿ ಏಳು ಕ್ರಿಯೆಗಳು, ಎರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ಏಳು ಕರ್ತೃಗಳು; ಇದು ಯಥಾಸಂಖ್ಯ ಎಂಬ ಅಲಂಕಾರ. ‘ಕೇದಗೆ ಹೂವಿನ ಗಂಧವನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಮದಿಸಿದ ಗಜರಾಜರು, ವನದ ಝರಿಗಳಲ್ಲಿ ಜಲಪಾತದ ಶಬ್ದದಿಂದ ಕಂಗೆಟ್ಟು, ನವಿಲುಗಳೊಡನೆ ಸೇರಿ ಮದದಿಂದ ಘೀಳಿಡುತ್ತಿವೆ. ಮಳೆಧಾರೆಗಳ ಹೊಡೆತಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಿ ಕದಂಬದ ಕೊಂಬೆಗಳಲ್ಲಿ ಜೋತುಬಿದ್ದ ದುಂಬಿಗಳು, ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಗಳಿಸಿದ, ಹೂವಿನ ರಸದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಮದವನ್ನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಬಿಡುತ್ತಿವೆ. ಇದ್ದಿಲಿನ ಪುಡಿಯ ರಾಶಿಯಂತೆ ಕಪ್ಪಾದ, ಸಾಕಷ್ಟು ರಸವುಳ್ಳ, ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ನೇರಳೆ ಮರಗಳ ಕೊಂಬೆಗಳು, ದುಂಬಿಗಳ ಹಿಂಡುಗಳು ಹೀರುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ. ಮಿಂಚೆಂಬ ಪತಾಕೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಗಂಭೀರವಾದ ಮಹಾಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ಹೊರಡಿಸುವ ಮೋಡಗಳ ರೂಪಗಳು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಉತ್ಸುಕವಾದ ಆನೆಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ. ದಾರಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ಬೆಟ್ಟ-ಕಾಡುಗಳತ್ತ ಹೊರಟಿದ್ದ ಮದಿಸಿದ ಗಜರಾಜನು ಮೋಡದ ಗುಡುಗನ್ನು ಕೇಳಿ, ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಯ ಘೀಳೆಂದು ಶಂಕಿಸಿ, ಯುದ್ಧಾಕಾಂಕ್ಷೆಯಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಿದನು.’ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಶಬ್ದಾಲಂಕಾರಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯವಿದೆ — ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಅಭ್ಯುಪೈತಿ’ ನಾಲ್ಕು ಬಾರಿ, ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಜಾತಾ’ ನಾಲ್ಕು ಬಾರಿ, ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ಏಳು ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಏಳು ಕರ್ತೃಗಳು ಎಂಬ ಯಥಾಸಂಖ್ಯ. ಇವುಗಳಿಂದ ಕವಿ ಮಳೆಗಾಲದ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ಧ್ವನಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕೇಶವನತ್ತ ನಿದ್ರೆ’ ಎಂಬುದು ಶಯನ ಏಕಾದಶಿಯ ಸಂಕೇತ — ಆಷಾಢ ಶುಕ್ಲ ಏಕಾದಶಿಯಂದು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಶಯನ ಎಂಬುದು ಪೌರಾಣಿಕ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ. ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ನಾರಿಯಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಹೊಸ ಹುಲ್ಲು ಗಿಳಿಬಣ್ಣದ ಕಂಬಳಿ, ಇಂದ್ರಗೋಪಗಳು ಅರಗಿನ ಚಿತ್ರಗಳು; ಈ ಚಿತ್ರ ಸಂಸ್ಕೃತಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕು ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ‘ಆಪಾನಭೂಮಿಪ್ರತಿಮಾ’ (ಪಾನಶಾಲೆಯಂತಿರುವ) ಎಂಬುದು ಮಧುಶಾಲೆಯ ಉಪಮೆ; ವನಭೂಮಿ ಮಧುವಿನಂತಹ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದೆ, ನವಿಲುಗಳು ಮತ್ತೇರಿವೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಪಾನಗೋಷ್ಠಿಯಂತೆ. ‘ಪ್ರತಿಸಂನಿವೃತ್ತಃ’ (ಹಿಂದಿರುಗಿದನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆನೆಯ ಭ್ರಮೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಮೋಡದ ಗುಡುಗನ್ನು ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಯ ಘೀಳೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಅದು ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮೋಡಗಳ ರೂಪಗಳು ಯುದ್ಧೋತ್ಸುಕ ಆನೆಗಳಂತೆ; ‘ತಡಿತ್ಪತಾಕಾಭಿಃ’ (ಮಿಂಚೆಂಬ ಪತಾಕೆಗಳಿಂದ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಮಿಂಚುಗಳು ಸೇನೆಯ ಧ್ವಜಗಳಂತೆ — ಸಮಗ್ರ ಚಿತ್ರ ಯುದ್ಧದ್ದು.

‘ವನಪ್ರದೇಶಗಳು ಎಲ್ಲೋ ದುಂಬಿಗಳ ಹಿಂಡುಗಳಿಂದ ಹಾಡುತ್ತಿರುವಂತೆ, ಎಲ್ಲೋ ನವಿಲುಗಳಿಂದ ನರ್ತಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ, ಎಲ್ಲೋ ಗಜರಾಜರಿಂದ ಮದಿಸಿದಂತೆ — ಅನೇಕ ಭಾವಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯವಾಗಿ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿವೆ. ಕದಂಬ, ಸರ್ಜ, ಅರ್ಜುನ, ಕಂದಲಿ ಸಸ್ಯಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ, ಮಧುವಿನಂತಹ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ವನಭೂಮಿ, ಮತ್ತೇರಿದ ನವಿಲುಗಳ ಕೂಗು-ನೃತ್ಯಗಳಿಂದ ಪಾನಶಾಲೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಮುತ್ತಿನಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಾ ಬೀಳುತ್ತಿರುವ, ಎಲೆಗಳ ಬೊಗಸೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿದ ನಿರ್ಮಲವಾದ ನೀರನ್ನು, ಹರ್ಷಗೊಂಡ, ಬಣ್ಣಗೆಟ್ಟ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ, ಬಾಯಾರಿದ ಪಕ್ಷಿಗಳು — ದೇವೇಂದ್ರನಿತ್ತ ಆ ನೀರನ್ನು — ಕುಡಿಯುತ್ತಿವೆ. ದುಂಬಿಗಳೆಂಬ ವೀಣೆಯ ಮಧುರ ನಾದವುಳ್ಳ, ಕಪ್ಪೆಗಳ ಕಂಠತಾಳವುಳ್ಳ, ಮೋಡಗಳೆಂಬ ಮೃದಂಗಗಳ ನಾದದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾದ ಸಂಗೀತ ವನಗಳಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದಂತಿದೆ’ — ದುಂಬಿ ವೀಣೆ, ಕಪ್ಪೆ ಕಂಠತಾಳ, ಮೋಡ ಮೃದಂಗ ಎಂಬ ಮೂರು ವಾದ್ಯಗಳಿಂದ ವನಸಂಗೀತದ ರೂಪಕ. ‘ಎಲ್ಲೋ ನರ್ತಿಸುತ್ತಾ, ಎಲ್ಲೋ ಜೋರಾಗಿ ಕೂಗುತ್ತಾ, ಎಲ್ಲೋ ಮರದ ತುದಿಗಳಲ್ಲಿ ಮೈಚಾಚಿ ಕುಳಿತು, ಜೋತುಬಿದ್ದ ಗರಿಗಳೆಂಬ ಆಭರಣಗಳುಳ್ಳ ನವಿಲುಗಳಿಂದ ವನಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತ ಆರಂಭವಾದಂತಿದೆ. ಮೋಡಗಳ ಗುಡುಗಿನಿಂದ ಎಚ್ಚೆತ್ತ ಕಪ್ಪೆಗಳು ಬಹಳ ಕಾಲದಿಂದ ಹಿಡಿದಿಟ್ಟಿದ್ದ ನಿದ್ರೆಯನ್ನು ತೊರೆದು, ಅನೇಕ ರೂಪ-ಆಕಾರ-ಬಣ್ಣ-ಧ್ವನಿಗಳುಳ್ಳವಾಗಿ, ಹೊಸ ಮಳೆಧಾರೆಗಳ ಹೊಡೆತಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಿ ವಟಗುಟ್ಟುತ್ತಿವೆ. ಚಕ್ರವಾಕಗಳನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವ ನದಿಗಳು, ಶಿಥಿಲವಾದ ದಡಗಳನ್ನು ಕೊಚ್ಚಿಕೊಂಡು, ಗರ್ವದಿಂದ, ಹೊಸ ಮಳೆಯಿಂದ ತುಂಬಿದ ಮೈಯೊಡನೆ ವೇಗವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಪತಿಯಾದ ಸಾಗರದತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಿವೆ. ನೀಲಮೋಡಗಳಿಗೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡ, ಹೊಸ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ನೀಲಮೋಡಗಳು, ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚಿನಿಂದ ಸುಟ್ಟ ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರೂರಿದ ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚಿನಿಂದ ಸುಟ್ಟ ಬೆಟ್ಟಗಳಂತೆ ತೋರುತ್ತಿವೆ. ಮತ್ತೇರಿದ ನವಿಲುಗಳ ಕೂಗಿನಿಂದ ಮೊಳಗುವ, ಇಂದ್ರಗೋಪ ಕೀಟಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲುಗಳುಳ್ಳ, ನೀಪ-ಅರ್ಜುನಗಳ ಸುವಾಸನೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅತಿ ರಮ್ಯವಾದ ವನಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಆನೆಗಳು ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿವೆ.’ ಈ ಭಾಗದ ಕೇಂದ್ರ ‘ವನೇಷು ಸಂಗೀತಮ್ ಇವ ಪ್ರವೃತ್ತಮ್’ (ವನಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತ ಆರಂಭವಾದಂತಿದೆ) ಎಂಬ ಪದ; ಅದು ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳ (36, 37) ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮರಳಿ ಬರುತ್ತದೆ — ಒಂದರಲ್ಲಿ ವಾದ್ಯಗಳ ರೂಪಕ, ಇನ್ನೊಂದರಲ್ಲಿ ನರ್ತಕರದು. ದುಂಬಿ ವೀಣೆಯ ತಂತಿ, ಕಪ್ಪೆ ಕಂಠತಾಳ, ಮೋಡ ಮೃದಂಗ, ನವಿಲುಗಳು ನರ್ತಕರು — ಸಮಗ್ರ ವನವನ್ನೇ ಒಂದು ನಾಟ್ಯಶಾಲೆಯಂತೆ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆಮೇಲೆ ಕಪ್ಪೆಗಳ ಎಚ್ಚರ, ನದಿಗಳ ಸಾಗರಗಮನ, ಮೋಡಗಳಿಗೆ ಬೆಟ್ಟದ ಉಪಮೆ, ಆನೆಗಳ ವಿಹಾರ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ನದಿಗಳು ತಮ್ಮ ಪತಿಯತ್ತ ಸಾಗುವುದು ಎಂಬ ರೂಪಕ ನಾಯಿಕೆಯ ಅಭಿಸಾರದಂತೆ; ಅಲ್ಲಿ ‘ದೃಪ್ತಾಃ’ (ಗರ್ವಿತರು), ‘ನವಪ್ರಾವೃತಪೂರ್ಣಭೋಗಾಃ’ (ಹೊಸ ಮಳೆಯಿಂದ ತುಂಬಿದ ಮೈಯುಳ್ಳವರು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳು ಶೃಂಗಾರವನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತವೆ. ಮೂವತ್ತಾರು, ಮೂವತ್ತೇಳು, ಮೂವತ್ತೆಂಟು, ಮೂವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಈ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ‘ವಿವರ್ಣಚ್ಛದನಾಃ ವಿಹಂಗಾಃ’ (ಬಣ್ಣಗೆಟ್ಟ ಗರಿಗಳ ಪಕ್ಷಿಗಳು) ಎಂಬುದು ಚಾತಕಗಳ ಉಲ್ಲೇಖ; ಅವು ಮಳೆನೀರನ್ನೇ ಮಾತ್ರ ಕುಡಿಯುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಕವಿಸಮಯ, ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಸುರೇಂದ್ರದತ್ತಮ್’ (ದೇವೇಂದ್ರನಿತ್ತ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಔಚಿತ್ಯಪೂರ್ಣ. ನಲವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚಿನಿಂದ ಸುಟ್ಟ ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚಿನಿಂದ ಸುಟ್ಟ ಬೆಟ್ಟಗಳಂತೆ’ ಎಂಬ ಪದಾವೃತ್ತಿ; ನೀಲಮೋಡಗಳ ಕಪ್ಪನ್ನು ಸುಟ್ಟ ಬೆಟ್ಟಗಳ ಕಪ್ಪಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ಹೊಸ ಮಳೆಧಾರೆಗಳಿಂದ ಕೇಸರಗಳು ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಕಮಲಗಳನ್ನು ಬೇಗನೆ ತೊರೆದು, ಹರ್ಷಗೊಂಡ ದುಂಬಿಗಳು ಕೇಸರಗಳುಳ್ಳ ಹೊಸ ಕದಂಬ ಹೂವುಗಳನ್ನು ಹೀರುತ್ತಿವೆ. ಗಜರಾಜರು ಮದಿಸಿವೆ, ವೃಷಭರಾಜರು ಹರ್ಷಗೊಂಡಿವೆ, ಮೃಗರಾಜರು ವನಗಳಲ್ಲಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾಗಿವೆ, ಪರ್ವತರಾಜರು ರಮ್ಯವಾಗಿವೆ, ನರರಾಜರು ಸುಮ್ಮನಿದ್ದಾರೆ, ಸುರರಾಜನು ಮೋಡಗಳೊಡನೆ ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ’ — ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆರು ‘ಇಂದ್ರ’-ಪದಗಳು; ಇದು ಶಬ್ದಾಲಂಕಾರದ ಚಮತ್ಕಾರ. ‘ಸಮುದ್ರದ ಘೋಷವನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಗರ್ಜನೆಯುಳ್ಳ, ಮಹಾಜಲಪ್ರವಾಹಗಳೊಡನೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಜೋತುಬಿದ್ದ ಮೋಡಗಳು ನದಿಗಳನ್ನೂ ಕೆರೆಗಳನ್ನೂ ಸರೋವರಗಳನ್ನೂ ಬಾವಿಗಳನ್ನೂ ಸಮಸ್ತ ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ಕೊಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿವೆ. ವಿಪುಲವಾದ ಮಳೆಯ ರಭಸಗಳು ಸುರಿಯುತ್ತಿವೆ, ತೀವ್ರ ವೇಗದ ಗಾಳಿಗಳು ಬೀಸುತ್ತಿವೆ, ದಡಗಳು ನಾಶವಾಗಿ ದಾರಿ ತಪ್ಪಿದ ನದಿಗಳು ವೇಗವಾಗಿ ನೀರನ್ನು ಹರಿಸುತ್ತಿವೆ. ದೇವೇಂದ್ರನಿತ್ತ, ಗಾಳಿಯಿಂದ ತರಲ್ಪಟ್ಟ ಮೋಡಗಳೆಂಬ ಜಲಕುಂಭಗಳಿಂದ ಅಭಿಷಿಕ್ತವಾಗುತ್ತಿರುವ ಪರ್ವತರಾಜರು, ಜನರಿಂದ ಅಭಿಷಿಕ್ತರಾಗುವ ನರರಾಜರಂತೆ, ತಮ್ಮ ರೂಪವನ್ನೂ ಶ್ರೀಯನ್ನೂ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಿರುವಂತಿವೆ’ — ಮತ್ತೆ ಅಭಿಷೇಕದ ಪ್ರತಿಮೆ; ಇದು ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ. ‘ಆಕಾಶ ಮೋಡಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿದೆ; ನಕ್ಷತ್ರವಾಗಲಿ ಸೂರ್ಯನಾಗಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ; ಹೊಸ ಜಲಪ್ರವಾಹಗಳಿಂದ ಭೂಮಿ ತೃಪ್ತಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ; ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಲೇಪಿತವಾದ ದಿಕ್ಕುಗಳು ಬೆಳಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಮಳೆಧಾರೆಗಳಿಂದ ತೊಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಪರ್ವತಗಳ ಮಹಾಶಿಖರಗಳು, ಮುತ್ತಿನ ಹಾರಗಳಂತೆ ಜೋತಾಡುವ ಮಹಾಗಾತ್ರದ ವಿಪುಲ ಜಲಪಾತಗಳಿಂದ ಇನ್ನಷ್ಟು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿವೆ. ಬೆಟ್ಟದ ಕಲ್ಲುಗಳಿಗೆ ಬಡಿದು ವೇಗ ತಡೆಯಲ್ಪಡುವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತಗಳ ವಿಪುಲ ಜಲಪಾತಗಳು, ನವಿಲುಗಳ ಕೂಗಿನಿಂದ ಮೊಳಗುವ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ಚೆಲ್ಲಿಹೋಗುವ ಹಾರಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ. ಶೀಘ್ರವೇಗವುಳ್ಳ, ಶಿಖರಗಳ ತಳಭಾಗಗಳನ್ನು ತೊಳೆದ, ಮುತ್ತಿನ ಹಾರಗಳಂತಿರುವ ಬೆಟ್ಟಗಳ ವಿಪುಲ ಜಲಪಾತಗಳು ಬೀಳುತ್ತಾ ಮಹಾಗುಹೆಗಳ ಮಡಿಲುಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಡುತ್ತಿವೆ. ಸುರತದ ಮರ್ದನದಿಂದ ಹರಿದುಹೋದ ಸ್ವರ್ಗಸ್ತ್ರೀಯರ ಹಾರಗಳ ಮುತ್ತುಗಳಂತೆ ಅನುಪಮವಾದ ಜಲಧಾರೆಗಳು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲೂ ಬೀಳುತ್ತಿವೆ.’ ಐವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ, ದೀರ್ಘವೃತ್ತ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ‘ಇಂದ್ರ’ ಎಂದು ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುವ ಎಂಟು ಬಗೆಯ ಪದಗಳಿವೆ — ಗಜೇಂದ್ರ, ಗವೇಂದ್ರ, ಮೃಗೇಂದ್ರ, ನಗೇಂದ್ರ, ನರೇಂದ್ರ, ಸುರೇಂದ್ರ, ಪರ್ವತೇಂದ್ರ, ಶೈಲೇಂದ್ರ ಇತ್ಯಾದಿ; ಈ ಪದಾವೃತ್ತಿಯ ಚಮತ್ಕಾರ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಶಬ್ದಲೀಲೆಯ ನಿದರ್ಶನ. ಆಮೇಲೆ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಜಲಪಾತಗಳ ವರ್ಣನೆ — ಅವು ಮುತ್ತಿನ ಹಾರಗಳಂತೆ, ಹಾರಗಳಂತೆ, ಸ್ವರ್ಗಸ್ತ್ರೀಯರ ಹರಿದ ಹಾರಗಳ ಮುತ್ತುಗಳಂತೆ. ಪರ್ವತಗಳ ಅಭಿಷೇಕ ಎಂಬ ರೂಪಕ ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗದ ಸುಗ್ರೀವಾಭಿಷೇಕವನ್ನೇ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ಇದು ಕವಿಯ ಸುಸಂಗತಿ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯದರಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಒಂಬತ್ತು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ; ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ದೀರ್ಘತೆಗೆ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣ. ‘ನರೈಃ ನರೇಂದ್ರಾಃ ಇವ’ (ಜನರಿಂದ ನರರಾಜರಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಮಾನವೇ ಅಭಿಷೇಕವಿಧಿ, ಅದು ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ; ಕವಿ ತನ್ನದೇ ಹಿಂದಿನ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಉಪಮಾನವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ನಲವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಂನಾದಿತಬರ್ಹಿಣಾಸು ಗುಹಾಸು’ (ನವಿಲುಗಳ ಕೂಗಿನಿಂದ ಮೊಳಗುವ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಸಪ್ತಮೀ ಬಹುವಚನದಿಂದ ಗುಹೆಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯವೂ ನವಿಲುಗಳ ಕೂಗೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ.

‘ಗೂಡು ಸೇರುತ್ತಿರುವ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ, ಮುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ಕಮಲಗಳಿಂದ, ಅರಳುತ್ತಿರುವ ಮಾಲತಿಯಿಂದ ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಮಿಸಿದನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ’ — ಇಲ್ಲಿ ಕಾಲಜ್ಞಾನ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ನೋಡುವುದರಿಂದಲ್ಲ, ಪ್ರಾಣಿ-ಸಸ್ಯಗಳ ಚೇಷ್ಟೆಗಳಿಂದ; ಮೋಡ ಮುಚ್ಚಿದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಇದೇ ಯುಕ್ತಿ. ‘ರಾಜರ ದಂಡಯಾತ್ರೆ ನಿಂತಿದೆ; ಸೇನೆ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ಉಳಿದಿದೆ; ವೈರಗಳೂ ದಾರಿಗಳೂ ನೀರಿನಿಂದ ಸಮವಾಗಿವೆ’ — ನೀರಿನಿಂದ ವೈರವೂ ಶಾಂತವಾಯಿತು ಎಂಬ ಶ್ಲೇಷ. ‘ಪ್ರೌಷ್ಠಪದ (ಭಾದ್ರಪದ) ಮಾಸದಲ್ಲಿ ವೇದವನ್ನು ಪಠಿಸಬಯಸುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೂ ಸಾಮಗಾಯಕರಿಗೂ ಇದು ಅಧ್ಯಯನದ ಸಮಯ ಒದಗಿದೆ’ — ಭಾದ್ರಪದದಲ್ಲಿ ಉಪಾಕರ್ಮದ ಕಾಲ ಎಂಬುದು ಶಾಸ್ತ್ರ. ‘ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮುಗಿಸಿ, ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಕೊಂಡ ಕೋಸಲಾಧಿಪ ಭರತನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಆಷಾಢೀ (ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯ) ವ್ರತವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡಿರುವನು’ — ತಮ್ಮನ ನೆನಪು ಇಲ್ಲಿ ಆಕಸ್ಮಿಕ, ಆದರೆ ವಿರಹದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪರಿಣಾಮ. ‘ತುಂಬಿಬರುತ್ತಿರುವ ಸರಯೂವಿನ ರಭಸ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರಬೇಕು — ನಾನು ಹೊರಡುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಆಕ್ರಂದನ ಹೆಚ್ಚಿದಂತೆ’ — ನದಿಯ ಉಕ್ಕು ಪುರಜನರ ರೋದನಕ್ಕೆ ಉಪಮಾನ. ‘ಸಮೃದ್ಧ ಗುಣಗಳುಳ್ಳ ಈ ಮಳೆಗಾಲವನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನು ಸುಖವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ಶತ್ರುವನ್ನು ಗೆದ್ದು, ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ ಕೂಡಿ, ಮಹಾರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ. ನಾನಾದರೋ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು, ಮಹಾರಾಜ್ಯದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟನಾಗಿ, ನೆನೆದ ನದೀತೀರದಂತೆ ಕುಸಿಯುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.’ ಈ ವೈರುಧ್ಯವೇ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರ — ಒಬ್ಬನಿಗೆ ಮಳೆಗಾಲ ಸುಖದಾಯಕ, ಇನ್ನೊಬ್ಬನಿಗೆ ವಿನಾಶಕಾರಿ. ಇಲ್ಲಿಂದ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಚಿಂತನೆಯತ್ತ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಐವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಚೇಷ್ಟೆಗಳಿಂದಲೇ ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮೋಡ ಮುಚ್ಚಿದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ಅನುಮಾನಪ್ರಮಾಣದ ಕಾವ್ಯಮಯ ನಿರೂಪಣೆ. ಆಮೇಲೆ ರಾಜರ ದಂಡಯಾತ್ರೆಯ ವಿರಾಮ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಉಪಾಕರ್ಮ, ಭರತನ ವ್ರತ, ಸರಯೂವಿನ ಉಕ್ಕು — ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ನೆನಪಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ನಾಲ್ಕು ಚಿತ್ರಗಳು. ‘ಅಯೋಧ್ಯಾಯಾಃ ಸ್ವನಃ’ (ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಆಕ್ರಂದನ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಮನು ತಾನು ಹೊರಟಾಗಿನ ಪುರಜನರ ರೋದನವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ; ಈ ನೆನಪು ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಸುಖವನ್ನೂ ತನ್ನ ದೈನ್ಯವನ್ನೂ ಹೋಲಿಸಿ ಕವಿ ವಿಷಾದದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ನದೀಕೂಲಮ್ ಇವ ಕ್ಲಿನ್ನಮ್’ (ನೆನೆದ ನದೀತೀರದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಮಳೆಗಾಲದ ವರ್ಣನೆಯ ಅಂಗದಿಂದಲೇ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ — ಇದು ಔಚಿತ್ಯ. ‘ವೈರಾಣಿ ಚೈವ ಮಾರ್ಗಾಶ್ಚ ಸಲಿಲೇನ ಸಮೀಕೃತಾಃ’ (ವೈರಗಳೂ ದಾರಿಗಳೂ ನೀರಿನಿಂದ ಸಮವಾಗಿವೆ) ಎಂಬ ಅರ್ಧದಲ್ಲಿ ಶ್ಲೇಷವಿದೆ — ನೀರಿನಿಂದ ದಾರಿಗಳು ಸಮತಟ್ಟಾದವು (ಮುಳುಗಿದವು), ವೈರಗಳೂ ಶಾಂತವಾದವು; ಒಂದೇ ಕ್ರಿಯಾಪದದಿಂದ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳು ಸಾಧಿತವಾಗಿವೆ. ಐವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಂಚಿತಸಂಚಯಃ’ (ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಕೊಂಡವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಭರತನು ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯವ್ರತಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗಿರುವುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ವ್ರತಕ್ಕಾಗಿ ಮೊದಲೇ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ನನ್ನ ಶೋಕ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದೆ, ಮಳೆಗಾಲದ ದಾರಿಗಳು ಅತಿ ದುರ್ಗಮ, ರಾವಣನೂ ಮಹಾಶತ್ರು, ಅಪಾರನಂತೆ ತೋರುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಅನರ್ಹವಾದ ಈ ಕಾಲವನ್ನೂ ಅತಿ ದುರ್ಗಮವಾದ ದಾರಿಗಳನ್ನೂ ನೋಡಿ, ಸುಗ್ರೀವನು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ನಿಂತಿದ್ದರೂ ನಾನು ಅವನಿಗೆ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಇದಲ್ಲದೆ, ಬಹಳ ಕಾಲದ ಮೇಲೆ ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ ಸೇರಿದ, ಬಹಳ ಕ್ಲೇಶಪಟ್ಟ ಆ ವಾನರನಿಗೆ, ನನ್ನ ಕಾರ್ಯ ಎಷ್ಟೇ ಗುರುತರವಾಗಿದ್ದರೂ, ಹೇಳಲು ನನಗೆ ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲ’ — ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಔದಾರ್ಯ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ; ಮಿತ್ರನ ಸುಖ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಿಂತಲೂ ಗುರು ಎಂಬ ಭಾವ. ‘ತಾನಾಗಿಯೇ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆದು, ಕಾಲ ಬಂದಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು, ಸುಗ್ರೀವನು ಉಪಕಾರವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವನು; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶುಭಲಕ್ಷಣನೇ, ಕಾಲವನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಾ, ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯನ್ನೂ ನದಿಗಳ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯನ್ನೂ (ತಿಳಿಯಾಗುವುದನ್ನೂ) ಬಯಸುತ್ತಾ ನಾನು ಇದ್ದೇನೆ. ಉಪಕಾರ ಪಡೆದ ವೀರನು ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಕೃತಘ್ನನಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಮಾಡದವನು ಸತ್ತ್ವಶಾಲಿಗಳ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನೋಯಿಸುತ್ತಾನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ಕೈಮುಗಿದು, ಆ ಮಾತನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ, ತನ್ನ ಶುಭವಾದ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾ ಅತಿ ಮನೋಹರ ರೂಪದ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನರೇಂದ್ರನೇ, ನೀನು ಹೇಳಿದಂತೆ ನಿನ್ನ ಈ ಎಲ್ಲ ಬಯಕೆಯನ್ನೂ ವಾನರೇಶ್ವರನು ಬೇಗನೆ ನೆರವೇರಿಸುವನು. ಶರತ್ತನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ, ಶತ್ರುನಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ದೃಢನಿಶ್ಚಯನಾಗಿ ನೀನು ಈ ಮಳೆಯ ಸುರಿತವನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೋ.’ ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ; ಇವೇ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ (46–47) ಸ್ವಲ್ಪ ಪಾಠಭೇದದೊಡನೆ ಮತ್ತೆ ಮುದ್ರಿತವಾಗಿವೆ — ಇದು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನ ದ್ವಿರುಕ್ತಿ. ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ತನ್ನ ಮೌನದ ಕಾರಣವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸುಗ್ರೀವನು ಬಹಳ ಕಾಲದ ಮೇಲೆ ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ ಸೇರಿದ್ದಾನೆ, ಕ್ಲೇಶದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಅವನ ಸುಖವನ್ನು ಭಂಗಗೊಳಿಸಲು ರಾಮನಿಗೆ ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಮಿತ್ರಧರ್ಮ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ — ತನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ಇನ್ನೊಬ್ಬನ ಸುಖಕ್ಕಿಂತ ಹಗುರವೆಂದು ಭಾವಿಸುವವನು ಅವನು. ‘ತಾನಾಗಿಯೇ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆದು, ಕಾಲ ಬಂದಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು, ಸುಗ್ರೀವನು ಉಪಕಾರವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವನು’ ಎಂಬ ವಿಶ್ವಾಸ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತದೆ; ಅದೇ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಿಂದ ಮೂವತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗದವರೆಗಿನ ಕಥೆಯ ಬೀಜ. ‘ಉಪಕಾರೇಣ ವೀರಃ ಪ್ರತೀಕಾರೇಣ ಯುಜ್ಯತೇ’ ಎಂಬ ಸುಭಾಷಿತ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲೂ (45) ಬಹುತೇಕ ಹಾಗೆಯೇ ಮುದ್ರಿತವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನ ದ್ವಿರುಕ್ತಿ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರದಿಂದ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅದರಿಂದ ಕಥೆ ಮತ್ತೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಶುಭಲಕ್ಷಣ’ ಎಂಬ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸಂಬೋಧನೆ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ; ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ವಚನೇ ತವ’ (ನಿನ್ನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ — ದ್ವಿರುಕ್ತವಾದ ಎರಡು ಪ್ರಕರಣಗಳ ಮುಖ್ಯ ಭೇದ ಇದೇ. ಅರವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಣತೇ ಚೈವ ಸುಗ್ರೀವೇ’ (ಸುಗ್ರೀವನು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ನಿಂತಿದ್ದರೂ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಮನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿಯೇ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಹೋದನು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ಆದರೂ ರಾಮನು ಅವನಿಗೆ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डेऽष्टाविंशः सर्गः॥ २८॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ