॥वाल्मीकिरामायणम् ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ · 27ನೇ ಸರ್ಗ

ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಪ್ರಸ್ರವಣ ಗಿರಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸ

ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಪ್ರಸ್ರವಣಕ್ಕೆ ತೆರಳುವುದು, ಗುಹೆ, ಶಿಖರ ಮತ್ತು ನದಿಯ ವರ್ಣನೆ, ರಾಮನ ಶೋಕ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸಾಂತ್ವನ ಮತ್ತು ಶರತ್ಕಾಲದ ನಿರೀಕ್ಷೆ

ಸುಗ್ರೀವನು ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾಗಿ ಆ ವಾನರನು ಗುಹೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಮೇಲೆ ರಾಮನು ತಮ್ಮನೊಡನೆ ಪ್ರಸ್ರವಣ ಗಿರಿಗೆ ಬಂದನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ವಾನರೇ’ (ಆ ವಾನರನು) ಎಂಬ ಏಕವಚನದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನೇ ಉದ್ದಿಷ್ಟ; ನಗರಪ್ರವೇಶ ಅವನದು ಮಾತ್ರ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ರಾಮನ ವಾಸವಾದರೋ ಹೊರಗೇ — ಈ ವೈದೃಶ್ಯವನ್ನು ಕವಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆ ಬೆಟ್ಟ ಹುಲಿಗಳ ಮತ್ತು ಮೃಗಗಳ ಕೂಗಿನಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು, ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುವ ಸಿಂಹಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿತ್ತು, ಬಗೆಬಗೆಯ ಪೊದೆ-ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿತ್ತು, ಅನೇಕ ಮರಗಳಿಂದ ದಟ್ಟವಾಗಿತ್ತು. ಕರಡಿಗಳು, ವಾನರರು, ಗೋಪುಚ್ಛ ಕಪಿಗಳು, ಕಾಡುಬೆಕ್ಕುಗಳು ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದವು; ಅದು ಮೋಡಗಳ ರಾಶಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು, ಸದಾ ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸುವಂತಹದೂ ಮಂಗಳಕರವೂ ಆಗಿತ್ತು. ಪರ್ವತದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಭೀಷಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಆಮೇಲೆ ಶಾಂತವಾದವು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಶಿವಮ್’ (ಮಂಗಳಕರ) ಎಂಬ ಮಾಂಗಲ್ಯ — ಭಯದಿಂದ ಮಂಗಳದತ್ತ ಕ್ರಮವಾದ ಗತಿ. ಆ ಬೆಟ್ಟದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿದ್ದ ದೊಡ್ಡದಾದ, ಉದ್ದವಾದ ಗುಹೆಯನ್ನು ರಾಮನು ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆ ವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ‘ಪ್ರತ್ಯಗೃಹ್ಣೀತ’ (ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಗುಹೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಯಿತು, ನಿರ್ಮಿಸಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ — ಇದು ತಪಸ್ವಿಗಳ ರೀತಿ. ಈ ಪ್ರಸ್ರವಣ ಗಿರಿ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮಳೆಗಾಲದ ವಾಸಸ್ಥಾನ; ಅದು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಇದೆ. ‘ಮೇಘರಾಶಿನಿಭಮ್’ (ಮೋಡಗಳ ರಾಶಿಯಂತಿರುವ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಮಳೆಗಾಲದ ಆಗಮನವನ್ನು ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಪರ್ವತವೇ ಮೋಡದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ‘ಶುಚಿಕರಂ ಶಿವಮ್’ (ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸುವ, ಮಂಗಳಕರವಾದ) ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು ತಪಸ್ವಿಗಳ ವಾಸಕ್ಕೆ ಅದರ ಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತವೆ. ಗುಹೆಗೆ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ದೊಡ್ಡದು ಮತ್ತು ಉದ್ದವಾದುದು; ಮಳೆಗಾಲದ ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳ ವಾಸಕ್ಕೆ ವಿಸ್ತಾರ ಬೇಕು. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿತ್ಯಂ ಶುಚಿಜಲಾಶ್ರಯಮ್’ (ಸದಾ ಶುದ್ಧ ಜಲಕ್ಕೆ ಆಶ್ರಯವಾದ) ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ‘ನಿತ್ಯಂ ಶುಚಿಕರಂ ಶಿವಮ್’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ. ಅದೇ ಗಿರಿ ಮುಂದಿನ ಅನೇಕ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮನ ನೆಲೆ. ನಾಲ್ಕೂ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಪಾಠ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯೊಡನೆ ನಿಕಟವಾಗಿ ಹೊಂದುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭ ನಿರ್ವಿವಾದ.

ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಒಪ್ಪಂದ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ನಿಷ್ಪಾಪನಾದ ರಘುನಂದನನು ವಿನಯಶೀಲನೂ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವವನೂ ಆದ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಸಮಯೋಚಿತವಾದ ಮಹತ್ತಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ‘ಕಾಲಯುಕ್ತಮ್’ (ಸಮಯೋಚಿತ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಮಾತಿನ ಔಚಿತ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ‘ಲಕ್ಷ್ಮಿವರ್ಧನಮ್’ (ಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವವನು) ಎಂಬುದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಹೆಸರಿನ ನಿರುಕ್ತಿಯನ್ನೇ ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವಂತಿದೆ. ‘ಈ ಗಿರಿಗುಹೆ ರಮ್ಯವಾಗಿದೆ, ವಿಶಾಲವಾಗಿದೆ, ಗಾಳಿ ಸರಿಯಾಗಿ ಆಡುತ್ತದೆ; ಶತ್ರುದಮನನಾದ ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ಮಳೆಗಾಲದ ರಾತ್ರಿಗಳನ್ನು ನಾವು ಇದರಲ್ಲಿ ಕಳೆಯೋಣ. ರಾಜಪುತ್ರನೇ, ಈ ಗಿರಿಶಿಖರ ಉತ್ತಮವೂ ರಮ್ಯವೂ ಆಗಿದೆ; ಬಿಳಿಯ, ಕಪ್ಪು ಮತ್ತು ತಾಮ್ರವರ್ಣದ ಬಂಡೆಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ; ಬಗೆಬಗೆಯ ಧಾತುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದೆ; ನದಿಗಳಿಂದಲೂ ಕಪ್ಪೆಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದೆ; ವಿವಿಧ ವೃಕ್ಷಸಮೂಹಗಳಿಂದಲೂ ಸುಂದರವಾದ ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರ ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದೆ; ನಾನಾ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕಲರವದಿಂದ ತುಂಬಿ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ನವಿಲುಗಳ ಕೇಕೆಯಿಂದ ನಿನದಿಸುತ್ತಿದೆ; ಮಾಲತಿ, ಕುಂದ ಪೊದೆಗಳಿಂದಲೂ ಸಿಂದುವಾರ, ಶಿರೀಷ, ಕದಂಬ, ಅರ್ಜುನ, ಸರ್ಜ ಮರಗಳ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಕೊಂಬೆಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ.’ ಈ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ವಿಷಯಗಳು — ಬಂಡೆಗಳ ಬಣ್ಣದ ವೈವಿಧ್ಯ, ಧಾತುಗಳ ವೈವಿಧ್ಯ, ಮರ-ಹೂವುಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯ; ಮಳೆಗಾಲಕ್ಕೆ ಈ ಸ್ಥಳ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಯೋಗ್ಯ ಎಂದು ರಾಮನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಮಯಂ ಕೃತ್ವಾ’ (ಒಪ್ಪಂದ ಮಾಡಿಕೊಂಡು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ — ಕಾರ್ತಿಕದಲ್ಲಿ ಉದ್ಯೋಗ ಎಂಬುದು — ನೆನಪಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸರ್ಗ ಆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಪಾಲನೆಯ ಆರಂಭ. ರಾಮನ ಮಾತು ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣನಾತ್ಮಕ, ಆಜ್ಞಾತ್ಮಕವಲ್ಲ; ವಿರಹಿಯ ಮನಸ್ಸು ಹೊರಗಿನ ಸೌಂದರ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ದೃಷ್ಟಿ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನಾದರೋ ಕೇಳುವವನು ಮಾತ್ರ, ಮರುಮಾತನಾಡುವವನಲ್ಲ — ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲೂ ಇದೇ ವ್ಯವಸ್ಥೆ. ‘ಪಾರ್ಥಿವಾತ್ಮಜ’ (ರಾಜಪುತ್ರನೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ರಾಜಕುಮಾರತ್ವ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಕಾಡಿನಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಅವನು ರಾಜಕುಮಾರನೇ ಎಂಬ ಗೌರವ. ‘ನಾನಾಧಾತುಸಮಾಕೀರ್ಣಮ್’ (ಬಗೆಬಗೆಯ ಧಾತುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಕೆಮ್ಮಣ್ಣು (ಗೈರಿಕ) ಮುಂತಾದ ಖನಿಜಗಳಿರುವುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಇದು ಮುಂದೆ ಮಳೆಗಾಲದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಉಪಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಐದನೆಯ ಮತ್ತು ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ — ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅವಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿರೂಪವಿಲ್ಲ; ಆದರೂ ಅವು ಸರ್ಗದ ಸಂಧಿಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಆರಂಭಿಸಲು ಒಂದು ಪ್ರಸ್ತಾವನೆ ಬೇಕು.

‘ರಾಜಪುತ್ರನೇ, ಅರಳಿದ ಕಮಲಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಈ ರಮ್ಯವಾದ ಸರೋವರ ನಮ್ಮ ಗುಹೆಯಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ದೂರದಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಸೌಮ್ಯನೇ, ಪೂರ್ವೋತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಇಳಿಜಾರಾದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ಈ ಗುಹೆ ಒಳ್ಳೆಯದು; ಹಿಂದೆ ಎತ್ತರವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಗಾಳಿಯ ಹೊಡೆತವಿಲ್ಲದುದಾಗಿರುತ್ತದೆ.’ ಇದರಿಂದ ವಾಸ್ತುವಿದ್ಯೆಯ ನಿಯಮ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಈಶಾನ್ಯದಲ್ಲಿ ತಗ್ಗು, ನೈಋತ್ಯದಲ್ಲಿ ಎತ್ತರ ಇರುವ ಮನೆ ಪ್ರಶಸ್ತ; ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿನ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯೂ ಇದೇ ಅರ್ಥವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ಗುಹೆಯ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಸಮತಟ್ಟಾದ, ಮಂಗಳಕರವಾದ ಒಂದು ಬಂಡೆಯಿದೆ — ಕಪ್ಪಾಗಿ, ಉದ್ದವಾಗಿ, ಒಡೆದ ಕಾಡಿಗೆಯ ರಾಶಿಯಂತೆ. ಅಪ್ಪಾ, ಉತ್ತರದಲ್ಲಿರುವ ಈ ಶುಭವಾದ ಗಿರಿಶಿಖರವನ್ನು ನೋಡು — ಒಡೆದ ಕಾಡಿಗೆಯ ರಾಶಿಯ ಆಕಾರದ್ದು, ಮೇಲೆದ್ದ ಮೋಡದಂತಿದೆ. ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲೂ ಒಂದು ಶಿಖರವಿದೆ — ಬಿಳಿಯ ಬಟ್ಟೆಯಂತೆ, ಕೈಲಾಸಶಿಖರದಂತೆ, ಬಗೆಬಗೆಯ ಧಾತುಗಳಿಂದ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿದೆ. ಗುಹೆಯ ಆಚೆ ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಹರಿಯುವ, ಕೆಸರೇ ಇಲ್ಲದ ನದಿಯನ್ನು ನೋಡು — ತ್ರಿಕೂಟದಲ್ಲಿ ಜಾಹ್ನವಿಯಂತಿದೆ.’ ‘ಪ್ರಾಚೀನವಾಹಿನೀ’ ಎಂದರೆ ಪೂರ್ವದತ್ತ ಹರಿಯುವುದು; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ತುಂಗಭದ್ರೆ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಅಕರ್ದಮಾಮ್’ (ಕೆಸರಿಲ್ಲದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲೂ ಅದರ ಸ್ವಚ್ಛತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಶಿಖರಗಳು ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ — ಒಂದು ಕಾಡಿಗೆಯ ರಾಶಿಯಂತೆ ಕಪ್ಪು, ಇನ್ನೊಂದು ಕೈಲಾಸದಂತೆ ಬಿಳಿ; ಬಣ್ಣಗಳ ವೈರುಧ್ಯದಿಂದ ಚಿತ್ರ ಉಜ್ಜ್ವಲವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ತ್ರಿಕೂಟೇ ಜಾಹ್ನವೀಮ್ ಇವ’ (ತ್ರಿಕೂಟದಲ್ಲಿ ಜಾಹ್ನವಿಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿ ದಕ್ಷಿಣದ ನದಿಯನ್ನು ಉತ್ತರದ ಗಂಗೆಗೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಕೇಳುಗನಿಗೆ ಪರಿಚಿತವಾದ ಉಪಮಾನ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ‘ನಾತಿದೂರೇ’ (ಹೆಚ್ಚು ದೂರವಿಲ್ಲದೆ) ಎಂಬ ಪದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಸರೋವರದ ವಿಷಯದಲ್ಲೂ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲೂ; ಇದರಿಂದ ವಾಸಸ್ಥಳದ ಅನುಕೂಲತೆ ಸೂಚಿತ. ‘ಗುಹಾದ್ವಾರೇ ಶಿಲಾ’ (ಗುಹೆಯ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿನ ಬಂಡೆ) ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಸ್ಥಳ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ರಾಮನ ಆಸನದಂತೆ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮಗ್ರ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಪ್ರಕರಣ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನದೇ ವಿಸ್ತಾರ, ಅದು ಸರ್ಗದ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಬದಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಆ ನದಿ ಶ್ರೀಗಂಧ, ತಿಲಕ, ಸಾಲ, ತಮಾಲ, ಅತಿಮುಕ್ತಕ, ಪದ್ಮಕ, ಸರಲ, ಅಶೋಕ ಮರಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ; ವಾನೀರ, ತಿಮಿದ, ಬಕುಳ, ಕೇತಕಿ, ಹಿಂತಾಲ, ತಿನಿಶ, ನೀಪ, ವೇತಸ, ಕೃತಮಾಲಕ ಮುಂತಾದ ದಡದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ನಾನಾ ರೂಪದ ಮರಗಳಿಂದ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಾ, ವಸ್ತ್ರಾಭರಣಗಳನ್ನು ತೊಟ್ಟು ಅಲಂಕರಿಸಿಕೊಂಡ ಯುವತಿಯಂತೆ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿದೆ. ನೂರಾರು ಪಕ್ಷಿಸಮೂಹಗಳ ನಾನಾ ಕಲರವದಿಂದ ನಿನದಿಸುತ್ತಾ, ಒಂದನ್ನೊಂದು ಅನುರಾಗದಿಂದ ಹಿಂಬಾಲಿಸುವ ಚಕ್ರವಾಕಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿ, ಅತಿ ರಮ್ಯವಾದ ಮರಳದಿಣ್ಣೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ, ಹಂಸ-ಸಾರಸಗಳು ಸೇವಿಸುವ, ನಾನಾ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಇದು ನಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲೋ ನೀಲಿ ನೈದಿಲೆಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದೆ, ಎಲ್ಲೋ ಕೆಂಪು ನೈದಿಲೆಗಳಿಂದ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದೆ, ಎಲ್ಲೋ ಬಿಳಿಯ ದಿವ್ಯವಾದ ಕುಮುದ ಮೊಗ್ಗುಗಳಿಂದ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿದೆ. ಸೌಮ್ಯನೇ, ನೂರಾರು ಪಾರಿಪ್ಲವ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಸೇವಿಸುವ, ನವಿಲು-ಕ್ರೌಂಚಗಳ ಕೂಗಿನಿಂದ ನಿನದಿಸುವ, ಮುನಿಸಮೂಹಗಳು ಸೇವಿಸುವ ಈ ನದಿ ರಮಣೀಯವಾಗಿದೆ. ಶ್ರೀಗಂಧದ ಮರಗಳ ಮತ್ತು ಕಕುಭ (ಅರ್ಜುನ) ಮರಗಳ ಸಾಲುಗಳನ್ನು ನೋಡು — ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಸಂಕಲ್ಪಿಸಿ ಹುಟ್ಟಿಸಿದಂತೆ ಅತಿ ಸುಂದರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಮರಗಳ, ಪಕ್ಷಿಗಳ ಮತ್ತು ಹೂವುಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಈ ಸಮಗ್ರ ವರ್ಣನೆ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪರಂಪರೆಯದೇ ವಿಸ್ತಾರ. ‘ಪ್ರಹಸಂತೀ ಇವ’ (ನಗುತ್ತಿರುವಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಬಿಳಿಯ ಕುಮುದಗಳಲ್ಲಿ ನಗುವಿನ ಕಾಂತಿ ಕಲ್ಪಿತವಾಗಿದೆ; ‘ಮನಸಾ ಏವ ಉದಿತಾಃ’ (ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟಿದಂತೆ) ಎಂಬುದು ಕೇವಲ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದಂತೆ ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ. ನದಿಯ ವರ್ಣನೆ ಎಂಟು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ದಡದ ಮರಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಮರಳದಿಣ್ಣೆಗಳು, ಕಮಲಗಳು, ಮುನಿಗಳು ಎಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀರೂಪಕವೇ ಪ್ರಧಾನ — ನದಿ ವಸ್ತ್ರಾಭರಣ ತೊಟ್ಟ ಯುವತಿಯಂತೆ, ನಗುತ್ತಿರುವವಳಂತೆ; ಈ ರೂಪಕ ವಿರಹಿಯಾದ ರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ನೆನಪನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಧ್ವನಿ. ‘ಮುನಿಸಂಘನಿಷೇವಿತಾಮ್’ (ಮುನಿಸಮೂಹಗಳು ಸೇವಿಸುವ) ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ವಿಶೇಷಣ ನದಿಯ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ; ಪ್ರಾಕೃತಿಕ ಸೌಂದರ್ಯದಿಂದ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಮಹಿಮೆಯತ್ತ ಸಾಗುವುದು ಕವಿಯ ರೀತಿ. ಎಂಟು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಾಲೂ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ; ಹದಿನೇಳಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳ ಈ ವಲ್ಗೇಟ್-ಮಾತ್ರ ಪ್ರಕರಣವೇ ಈ ಸರ್ಗದ ದೀರ್ಘತೆಗೆ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣ.

‘ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನೇ, ಆಹಾ, ಈ ಪ್ರದೇಶ ಅತಿ ರಮಣೀಯ. ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ನಾವು ಇಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆನಂದಿಸೋಣ; ಇಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸೋಣ. ರಾಜಪುತ್ರನೇ, ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ದೂರವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರ ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ ರಮ್ಯವಾದ ಸುಗ್ರೀವನ ನಗರ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆ ಇದೆ. ಜಯಶಾಲಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಮೃದಂಗಗಳ ಆರ್ಭಟದೊಡನೆ ಕೂಗುತ್ತಿರುವ ವಾನರರ ಹಾಡು-ವಾದ್ಯಗಳ ಘೋಷ ಇಲ್ಲಿಂದ ಕೇಳಿಸುತ್ತಿದೆ. ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಪಡೆದು, ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿ, ಮಿತ್ರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಸುಗ್ರೀವನು ಮಹಾ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಪಡೆದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಆನಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’ ಈ ಕೊನೆಯ ಮಾತು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ವಿಷಾದದ ಸೂಚನೆ — ಮಿತ್ರನ ಆನಂದ ತನ್ನ ವಿಯೋಗವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಭಾರವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ರಾಘವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ನೋಡಬೇಕಾದ ಅನೇಕ ಕಣಿವೆ-ಲತಾಕುಂಜಗಳುಳ್ಳ ಆ ಪ್ರಸ್ರವಣ ಗಿರಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದನು. ‘ಬಹುದೃಶ್ಯದರೀಕುಂಜೇ’ (ನೋಡಬೇಕಾದ ಅನೇಕ ಕಣಿವೆ-ಕುಂಜಗಳುಳ್ಳ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಗುಹೆಗಳ ಮತ್ತು ಲತಾಗೃಹಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ದೃಢಂ ರಂಸ್ಯಾವಹೇ’ (ನಾವು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆನಂದಿಸೋಣ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನು ತನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತಾನೇ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕವೇ ಅದರ ವಿಫಲತೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯ ವಾದ್ಯಘೋಷ ದೂರದಿಂದ ಕೇಳಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಕವಿ ಎರಡು ಸ್ಥಳಗಳ ವೈರುಧ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅಲ್ಲಿ ಉತ್ಸವ, ಇಲ್ಲಿ ಏಕಾಂತ. ‘ಲಬ್ಧ್ವಾ ಭಾರ್ಯಾಮ್… ಪ್ರಾಪ್ಯ ರಾಜ್ಯಮ್’ (ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಪಡೆದು… ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿ) ಎಂಬ ಎರಡು ಲಾಭಗಳ ಉಲ್ಲೇಖದಿಂದ ರಾಮನ ಎರಡು ನಷ್ಟಗಳೂ — ಪತ್ನಿ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ — ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕ ಅವನ ಅಸಂತೋಷವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯೊಡನೆ ಮತ್ತೆ ಸಾಮ್ಯ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ (4.026.005, ಮೂರನೆಯ ಪಾದ); ಆದ್ದರಿಂದ ವಲ್ಗೇಟ್-ಮಾತ್ರ ಪ್ರಕರಣ ಐದನೆಯದರಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ.

ಅತ್ಯಂತ ಸುಖಕರವೂ ಸಮೃದ್ಧ ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳದ್ದೂ ಆದ ಆ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ರಾಮನಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಆನಂದವಾಗಲಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನವಳಾದ, ಅಪಹೃತಳಾದ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಅವನು ನೆನೆಯುತ್ತಿದ್ದನು. ‘ಅಲ್ಪಾ ಅಪಿ’ (ಸ್ವಲ್ಪವೂ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಸಂತೋಷವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಹೊರಗಿನ ಸುಖಕ್ಕೂ ಒಳಗಿನ ದುಃಖಕ್ಕೂ ಇರುವ ವೈರುಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲಿನ ರಸ. ಉದಯಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಮೂಡಿದ ಚಂದ್ರನನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನೋಡಿ, ರಾತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಸಿಗೆಗೆ ಹೋದರೂ ಅವನಿಗೆ ನಿದ್ರೆ ಬರಲಿಲ್ಲ — ಚಂದ್ರದರ್ಶನವೇ ವಿರಹಿಗಳ ದುಃಖವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಶೋಕದಿಂದ ಕಣ್ಣೀರಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮುಳುಗಿದ, ಸದಾ ಶೋಕದಲ್ಲೇ ಮಗ್ನನಾಗಿ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನನ್ನು ನೋಡಿ, ಸಮಾನದುಃಖಿಯಾದ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅನುನಯದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ವೀರನೇ, ವ್ಯಥೆಪಡುವುದು ಸಾಕು; ನೀನು ಶೋಕಿಸಬಾರದು. ಶೋಕಿಸುವವನ ಎಲ್ಲ ಉದ್ದೇಶಗಳೂ ಕುಸಿದುಹೋಗುತ್ತವೆ — ಇದು ನಿನಗೆ ತಿಳಿದೇ ಇದೆ.’ ‘ತುಲ್ಯದುಃಖಃ’ (ಸಮಾನದುಃಖಿ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸಹಾನುಭೂತಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಅವನು ಉಪದೇಶಕನಲ್ಲ, ಸಹಭಾಗಿ. ‘ನಿದ್ರಾ ನ ಆವಿವೇಶ’ (ನಿದ್ರೆ ಆವರಿಸಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ನಿಷೇಧವಾಕ್ಯದಿಂದ ಕವಿ ವಿರಹದ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ‘ಶೋಕಪರಾಯಣಮ್’ (ಶೋಕದಲ್ಲೇ ಮಗ್ನನಾದವನನ್ನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದ ‘ಪರಾಯಣಮ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತಿನ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ‘ಅಲಮ್’ (ಸಾಕು) ಎಂಬ ನಿಷೇಧವಾಚಕ ಪದ ಬರುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಮಾತಿನ ದೃಢತೆ ಸೂಚಿತ. ‘ಹೃತಾಂ ಭಾರ್ಯಾಮ್’ (ಅಪಹೃತಳಾದ ಪತ್ನಿಯನ್ನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಶೋಕದ ಮೂಲ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ‘ಪ್ರಾಣೇಭ್ಯಃ ಅಪಿ ಗರೀಯಸೀಮ್’ (ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನವಳನ್ನು) ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವಳ ಸ್ಥಾನ ನಿರ್ದೇಶಿತವಾಗಿದೆ. ಹೊರಗಿನ ಸುಖವೂ ನಿರಂತರ, ಒಳಗಿನ ದುಃಖವೂ ನಿರಂತರ — ಎರಡರ ವೈರುಧ್ಯ ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಯಿ. ಮೂವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯವರೆಗಿನ ಎಲ್ಲ ಶ್ಲೋಕಗಳೂ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯೊಡನೆ ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಹೊಂದುತ್ತವೆ (4.026.006–009); ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಪಾಠ ನಿಶ್ಚಿತ.

‘ರಾಘವನೇ, ನೀನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮನಿಷ್ಠನು, ದೇವಭಕ್ತನು, ಆಸ್ತಿಕನು, ಧರ್ಮಶೀಲನು, ಉದ್ಯಮಶೀಲನು. ನಿಶ್ಚಯವಿಲ್ಲದವನಾದರೆ ಮಾತ್ರ, ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಕುಟಿಲವಾಗಿ ನಡೆಯುವ ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ರಣದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಲು ನೀನು ಸಮರ್ಥನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶೋಕವನ್ನು ಬೇರುಸಹಿತ ಕಿತ್ತುಹಾಕು, ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸು; ಆಮೇಲೆ ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಪರಿವಾರಸಮೇತ ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲೆ. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ಸಾಗರ-ವನ-ಪರ್ವತಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ಭೂಮಿಯನ್ನೇ ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿಸಲು ನೀನು ಸಮರ್ಥ; ಇನ್ನು ಆ ರಾವಣನದೇನು? ಶರತ್ಕಾಲವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸು; ಈಗ ಮಳೆಗಾಲ ಬಂದಿದೆ. ಆಮೇಲೆ ರಾಷ್ಟ್ರಸಮೇತ, ಗಣಸಮೇತ ಆ ರಾವಣನನ್ನು ನೀನು ವಧಿಸುವೆ. ನಾನಾದರೋ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುವ ವೀರ್ಯವನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತೇನೆ — ಬೂದಿಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉರಿಯುವ ಆಹುತಿಗಳಿಂದ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವಂತೆ.’ ಈ ಉಪಮೆ ಸಮಗ್ರ ಪ್ರಕರಣದ ಕೇಂದ್ರ — ರಾಮನ ತೇಜಸ್ಸು ನಷ್ಟವಾಗಿಲ್ಲ, ಶೋಕದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿದೆ ಅಷ್ಟೆ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತೇ ಆಹುತಿ. ‘ವ್ಯವಸಾಯಃ’ (ನಿಶ್ಚಯ, ಉದ್ಯಮ) ಎಂಬ ಪದ ಮೂರು ಬಾರಿ ಪುನರಾವರ್ತಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ನಿಶ್ಚಯಕ್ಕೇ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳು — ರಾಮನ ಗುಣಕೀರ್ತನೆ, ನಿಶ್ಚಯವಿಲ್ಲದಿರುವುದರ ದೋಷಕಥನ, ಕರ್ತವ್ಯನಿರ್ದೇಶ, ಕಾಲನಿರ್ದೇಶ. ‘ಭಸ್ಮಚ್ಛನ್ನಮ್ ಅನಲಮ್’ (ಬೂದಿಮುಚ್ಚಿದ ಅಗ್ನಿ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ವೈದಿಕ ಹೋಮದ ಚಿತ್ರವನ್ನು ತರುತ್ತದೆ; ಅದು ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಪ್ರತೀಕ. ‘ಸಪರಿವಾರಮ್’ (ಪರಿವಾರಸಮೇತ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾವಣನ ಕುಲಸಮೇತ ನಾಶ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದು ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸಸಾಗರವನಾಚಲಾಮ್’ (ಸಾಗರ-ವನ-ಪರ್ವತಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿದ) ಎಂಬ ಭೂಮಿಯ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯ ಆಧಾರ. ಮೂವತ್ತೈದನೆಯದರಿಂದ ಮೂವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯೊಡನೆ ಸಾಮ್ಯವಿದೆ (4.026.010–013); ಮೂವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದಾದರೋ ಸಮೀಕ್ಷಿತದ 4.026.018ರ ಪುರುಷ ಬದಲಾದ ರೂಪ.

ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಆ ಹಿತಕರವೂ ಶುಭವೂ ಆದ ಮಾತನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ ರಾಘವನು ಪ್ರೀತಿಪೂರ್ವಕವಾದ, ಸ್ನೇಹಪೂರ್ಣವಾದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಅನುರಕ್ತನೂ ಸ್ನೇಹಶೀಲನೂ ಹಿತೈಷಿಯೂ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಆದವನು ಏನು ಹೇಳಬೇಕೋ ಅದನ್ನೆಲ್ಲ ನೀನು ಹೇಳಿದ್ದೀಯೆ. ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನೂ ಕುಸಿಯುವಂತೆ ಮಾಡುವ ಈ ಶೋಕವನ್ನು ನಾನು ತ್ಯಜಿಸಿದ್ದೇನೆ; ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ತಡೆಯಿಲ್ಲದ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಉದ್ದೀಪಿಸುತ್ತೇನೆ. ನಿನ್ನ ಮಾತಿನಂತೆ ನಡೆದು ನಾನು ಶರತ್ಕಾಲವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತೇನೆ, ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯನ್ನೂ ನದಿಗಳ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯನ್ನೂ (ತಿಳಿಯಾಗುವುದನ್ನೂ) ಕಾಯುತ್ತಾ. ಉಪಕಾರ ಪಡೆದ ವೀರನು ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಕೃತಘ್ನನಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಮಾಡದವನು ಸತ್ತ್ವಶಾಲಿಗಳ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನೋಯಿಸುತ್ತಾನೆ.’ ಈ ಕೊನೆಯ ಸುಭಾಷಿತ ಕೃತಜ್ಞತೆಯ ನೀತಿವಾಕ್ಯ; ಅದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮರಳಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನೇ ಯುಕ್ತವೆಂದು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ಕೈಮುಗಿದು, ಆ ಮಾತನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ, ತನ್ನ ಶುಭವಾದ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅತಿ ಮನೋಹರವಾದ ರೂಪದ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನರೇಂದ್ರನೇ, ನೀನು ಹೇಳಿದಂತೆ ನಿನ್ನ ಈ ಎಲ್ಲ ಬಯಕೆಯನ್ನೂ ಆ ವಾನರನು ಬೇಗನೆ ನೆರವೇರಿಸುವನು. ಶರತ್ತನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ, ಶತ್ರುನಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ದೃಢನಿಶ್ಚಯನಾಗಿ ನೀನು ಈ ಮಳೆಯ ಸುರಿತವನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೋ. ಕೋಪವನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಿ ಶರತ್ತನ್ನು ಕಾಯು; ನನ್ನೊಡನೆ ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳುಗಳನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೋ. ಶತ್ರುವಧೆಯಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದರೂ ಸಿಂಹಗಳು ಸೇವಿಸುವ ಈ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಕಾಲಕಳೆಯುತ್ತಾ ವಾಸಮಾಡು.’ ಕೊನೆಯ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ. ರಾಮನ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಂಶಗಳು — ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತಿನ ಪ್ರಶಂಸೆ, ಶೋಕತ್ಯಾಗದ ಘೋಷಣೆ, ನಿರೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ. ‘ಉಪಕಾರೇಣ ವೀರಃ ಪ್ರತಿಕಾರೇಣ ಯುಜ್ಯತೇ’ (ಉಪಕಾರ ಪಡೆದ ವೀರನು ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ) ಎಂಬ ಸುಭಾಷಿತ ಮಿತ್ರಧರ್ಮದ ಸೂತ್ರ; ಅದರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಬಗ್ಗೆ ರಾಮನ ಔದಾರ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ ಮತ್ತೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಸರ್ಗ ಸಂವಾದರೂಪದಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಮಯಾ ಸಹ ಚತುರಃ ಮಾಸಾನ್ ಕ್ಷಮಸ್ವ’ (ನನ್ನೊಡನೆ ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳುಗಳನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೋ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ತಮ್ಮನ ಸಾಹಚರ್ಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತವಾಗಿದೆ; ಇದೇ ವಾಕ್ಯ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ. ನಲವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಿ 4.026.014 ಎಂಬ ಹಿಂದಿನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಕ್ರಮ ಸ್ವಲ್ಪ ಭಿನ್ನ, ಆದರೂ ಸರ್ಗಾಂತರವಾಗಿಲ್ಲ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे सप्तविंशः सर्गः॥ २७॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ