ಸರ್ಗ
ಸುಗ್ರೀವ ಮತ್ತು ಅಂಗದರ ಅಭಿಷೇಕ
ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ನಗರಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ರಾಮನ ನಿರಾಕರಣೆ, ಅಂಗದನನ್ನು ಯುವರಾಜಪದಕ್ಕೆ ನೇಮಿಸುವುದು, ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಪ್ರವೇಶ, ವಿಧಿವತ್ತಾದ ಅಭಿಷೇಕ ಮತ್ತು ರುಮೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿ
ಶೋಕದಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾಗಿ ಒದ್ದೆಬಟ್ಟೆಯಲ್ಲೇ ಇದ್ದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ವಾನರರ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಸುತ್ತುವರಿದು ನಿಂತರು. ‘ಕ್ಲಿನ್ನವಾಸಸಮ್’ (ಒದ್ದೆಬಟ್ಟೆಯವನನ್ನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ, ಜಲಾಂಜಲಿಯ ನಂತರ ಒದ್ದೆಬಟ್ಟೆಯಲ್ಲೇ ಅವನು ಬಂದನು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಸಂಸ್ಕಾರದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಈ ಸಭೆ. ಕ್ಲೇಶವಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯಸಾಧಿಸುವ ಮಹಾಬಾಹು ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತರು — ಪಿತಾಮಹನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನ ಬಳಿ ಋಷಿಗಳು ನಿಲ್ಲುವಂತೆ. ಆಗ ಚಿನ್ನದ ಬೆಟ್ಟದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಎಳೆಯ ಸೂರ್ಯನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳ ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು ಕೈಮುಗಿದು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ನಿನ್ನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದಲೇ, ಸುಂದರವಾದ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳುಳ್ಳ, ಸಂಪನ್ನರೂ ಬಲಶಾಲಿಗಳೂ ಆದ ಮಹಾತ್ಮ ವಾನರರ, ತಂದೆ-ತಾತಂದಿರಿಂದ ಬಂದ, ಪಡೆಯಲು ಅತಿ ದುರ್ಲಭವಾದ ಈ ಮಹಾರಾಜ್ಯವನ್ನು ಇವನು ಪಡೆದಿದ್ದಾನೆ. ನಿನ್ನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಇವನು ಶುಭವಾದ ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಮಿತ್ರವರ್ಗದೊಡನೆ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನೂ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳಿಸುವನು. ಬಗೆಬಗೆಯ ಸುಗಂಧದ್ರವ್ಯಗಳಿಂದಲೂ ಓಷಧಿಗಳಿಂದಲೂ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ, ಮಾಲೆಗಳಿಂದಲೂ ರತ್ನಗಳಿಂದಲೂ ನಿನ್ನನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪೂಜಿಸುವನು. ಈ ರಮ್ಯವಾದ ಗಿರಿಗುಹೆಗೆ ನೀನು ಬರಬೇಕು; ಒಡೆಯನಾಗಿ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬೆಳೆಸು, ವಾನರರನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸು.’ ಹನುಮಂತನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಭಾಗಗಳು — ಕೃತಜ್ಞತೆ, ಆಹ್ವಾನ, ಉದ್ದೇಶದ ಕಥನ; ಅದರಲ್ಲಿ ‘ಭವತ್ಪ್ರಸಾದಾತ್’ (ನಿನ್ನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ) ಎಂಬ ಮೊದಲ ಪದವೇ ದೂತನ ವಿನಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಅವನ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯದ ಸೂಚನೆ. ‘ಪಿತಾಮಹಮ್ ಇವ ಋಷಯಃ’ (ಪಿತಾಮಹನ ಬಳಿ ಋಷಿಗಳಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿ ರಾಮನ ದೈವೀ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಾನರರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮನಂತೆ ಪೂಜ್ಯ. ಹನುಮಂತನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ‘ಕಾಂಚನಶೈಲಾಭಃ’ (ಚಿನ್ನದ ಬೆಟ್ಟದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವವನು) ದೇಹಕ್ಕೆ, ‘ತರುಣಾರ್ಕನಿಭಾನನಃ’ (ಎಳೆಯ ಸೂರ್ಯನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳವನು) ಮುಖಕ್ಕೆ; ಎರಡರಿಂದಲೂ ತೇಜಸ್ಸು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸುದಂಷ್ಟ್ರಾಣಾಮ್’ (ಸುಂದರ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳುಳ್ಳವರ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾನರರ ಶೌರ್ಯವೂ, ‘ಸಂಪನ್ನಬಲಶಾಲಿನಾಮ್’ (ಸಂಪನ್ನರೂ ಬಲಶಾಲಿಗಳೂ ಆದವರ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವರ ಸಮೃದ್ಧಿಯೂ ಸೂಚಿತ. ‘ಪಿತೃಪೈತಾಮಹಮ್’ (ತಂದೆ-ತಾತಂದಿರಿಂದ ಬಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜ್ಯದ ವಂಶಪಾರಂಪರ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಹನುಮಂತನು ಸುಗ್ರೀವನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಭವತಾ ಸಮನುಜ್ಞಾತಃ’ (ನಿನ್ನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ರಾಮನ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನ ಅನುಮತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಸುಗ್ರೀವನು ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ವಿನಯ. ಸ್ನಾನ, ಅರ್ಚನೆ, ಗಿರಿಗುಹೆಗೆ ಆಗಮನ, ಒಡೆತನದ ಸಂಬಂಧ — ಇವು ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯ ನಾಲ್ಕು ವಿಷಯಗಳು.
ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ, ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ, ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನಾದ ರಾಘವನು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಸೌಮ್ಯನೇ ಹನುಮಂತ, ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ ನಾನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಗ್ರಾಮವನ್ನಾಗಲಿ ನಗರವನ್ನಾಗಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ಇದರಿಂದ ವನವಾಸವ್ರತದ ಕಠೋರತೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಮಿತ್ರನ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕವೂ ಅದಕ್ಕೆ ಅಪವಾದವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಸಮೃದ್ಧವಾದ ದಿವ್ಯಗುಹೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಸುಗ್ರೀವನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಬೇಗನೆ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾಗಲಿ’ ಎಂದೂ ಆದೇಶಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನೀನು ಆಚಾರವನ್ನು ಬಲ್ಲವನು; ಸನ್ನಡತೆಯುಳ್ಳ, ಉದಾರವಾದ ಬಲ-ಪರಾಕ್ರಮಗಳುಳ್ಳ ಈ ವೀರ ಅಂಗದನನ್ನೂ ಯುವರಾಜಪದದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸು. ಇವನು ಅಣ್ಣನ ಹಿರಿಯ ಮಗ, ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಸಮಾನ; ದೀನತೆಯಿಲ್ಲದ ಮನಸ್ಸಿನ ಈ ಅಂಗದನು ಯುವರಾಜಪದಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರನು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ವಾಲಿಯ ಮಗನನ್ನು ನೆನೆದು ವೈರದ ಉಳಿಕೆಯನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಹತನಾದವನ ಮಗನನ್ನೇ ಯುವರಾಜನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ; ಇದು ರಾಜನೀತಿಯ ಔದಾರ್ಯ. ಅನಂತರ ಅವನು ಋತುವನ್ನು ಕುರಿತು ಹೇಳಿದನು — ‘ನೀರು ಸುರಿಯುವ ಈ ಶ್ರಾವಣ ಮಾಸ ಮಳೆಗಾಲದ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯದು; ಸೌಮ್ಯನೇ, ಮಳೆಗಾಲವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳುಗಳು ಆರಂಭವಾಗಿವೆ.’ ‘ಚತುರ್ದಶ ಸಮಾಃ’ (ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳು) ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯಾವಚನದಿಂದ ರಾಮನು ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಈ ಮಾತು ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ. ‘ಕ್ಷಿಪ್ರಮ್’ (ಬೇಗನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅರಾಜಕತೆಯನ್ನು ಸಹಿಸಬಾರದು ಎಂಬ ನೀತಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂಗದನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಆಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಮೂರು ಕಾರಣಗಳ ಬೆಂಬಲವಿದೆ — ಸನ್ನಡತೆ, ಬಲ-ಪರಾಕ್ರಮಗಳು, ಹಿರಿಯ ಮಗನೆಂಬ ಸ್ಥಾನ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ಕೇವಲ ಕರುಣೆಯಲ್ಲ, ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ. ರಾಮನ ಉತ್ತರ ಎರಡು ಭಾಗವಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ನಿರಾಕರಣೆ, ಆಮೇಲೆ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಆದೇಶ; ಒಂದೇ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮಿತ್ರನ ಸತ್ಕಾರವೂ ತನ್ನ ವ್ರತದ ರಕ್ಷಣೆಯೂ ಎರಡೂ ಸಾಧಿತವಾಗಿವೆ.
‘ಇದು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಡುವ ಸಮಯವಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಶುಭವಾದ ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸು. ಸೌಮ್ಯನೇ, ನಾನಾದರೋ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಈ ಪರ್ವತದಲ್ಲೇ ವಾಸಿಸುವೆನು. ಈ ಗಿರಿಗುಹೆ ರಮ್ಯವಾಗಿದೆ, ವಿಶಾಲವಾಗಿದೆ, ಗಾಳಿ ಸರಿಯಾಗಿ ಆಡುತ್ತದೆ, ಹೇರಳವಾದ ನೀರೂ ಹೇರಳವಾದ ಕಮಲ-ನೈದಿಲೆಗಳೂ ಇವೆ; ಇಲ್ಲಿ ವಾಸ ಸುಖಕರ. ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸ ಬಂದಾಗ ನೀನು ರಾವಣವಧೆಗೆ ಪ್ರಯತ್ನಿಸು; ಇದೇ ನಮ್ಮ ಒಪ್ಪಂದ. ಸೌಮ್ಯನೇ, ನೀನು ನಿನ್ನ ಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸು, ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾಗು, ಮಿತ್ರರನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಕಾಲದ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳ ಕಾಯುವಿಕೆ, ಆಮೇಲೆ ಉದ್ಯೋಗ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರಮಾದದಿಂದ ಇದೇ ಒಪ್ಪಂದ ಉಲ್ಲಂಘಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಅದೇ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗಗಳ ಬೀಜ. ‘ಸಮಯಃ’ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳು — ಕಾಲ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ (ಒಪ್ಪಂದ); ಎರಡೂ ಇಲ್ಲಿ ಹೊಂದುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ರಾಮನಿಂದ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಸುಗ್ರೀವನು ವಾಲಿಯಿಂದ ಪಾಲಿತವಾಗಿದ್ದ ರಮ್ಯವಾದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾ ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ‘ಪ್ರಭೂತಸಲಿಲಾ ಪ್ರಭೂತಕಮಲೋತ್ಪಲಾ’ (ಹೇರಳ ನೀರುಳ್ಳ, ಹೇರಳ ಕಮಲ-ನೈದಿಲೆಗಳುಳ್ಳ) ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಗುಹೆಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಜಲಾಶಯವಿರುವುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ; ಮಳೆಗಾಲದ ವಾಸಕ್ಕೆ ಅದು ಅಗತ್ಯ. ಮಳೆಗಾಲದ ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳ ನಿಯಮ ಭಾರತೀಯ ಯುದ್ಧಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವ್ಯವಸ್ಥೆ; ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಸೇನೆಯ ಸಂಚಾರ ಕಷ್ಟ ಎಂದು ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನ ಕಾಯುವಿಕೆ ಯುಕ್ತವೇ.
ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಆ ವಾನರೇಶ್ವರನನ್ನು ಸಾವಿರಾರು ವಾನರರು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಒಳಗೆ ಹೊಕ್ಕರು — ಸಾವಿರಾರು ವಾನರರು ಅವನೊಡನೆಯೇ ಗುಹೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು ಎಂಬ ದೃಶ್ಯ ರಾಜನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆಗ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜೆಗಳೂ ವಾನರಗಣೇಶ್ವರನನ್ನು ನೋಡಿ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾಗಿ ತಲೆಯನ್ನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಮುಟ್ಟಿಸಿ ಬಿದ್ದರು; ಇಲ್ಲಿ ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ಪ್ರಣಾಮವೇ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ವೀರ್ಯವಂತನೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಆದ ಸುಗ್ರೀವನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜೆಗಳೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಿ ಅವರನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿ, ಅಣ್ಣನ ಸುಂದರವಾದ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ‘ಭ್ರಾತುಃ ಅಂತಃಪುರಮ್’ (ಅಣ್ಣನ ಅಂತಃಪುರ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ವಾಲಿಯ ನೆನಪನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹಿಂದೆ ವಾಲಿಯದಾಗಿದ್ದ ಮನೆಯೇ ಈಗ ಸುಗ್ರೀವನದು. ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ, ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಮಿತ್ರರು, ದೇವತೆಗಳು ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಾದ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಿಸಿದಂತೆ ಅಭಿಷೇಕಿಸಿದರು. ಈ ಉಪಮೆ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಬಾರಿ ಮರಳಿ ಬರುತ್ತದೆ — ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷ, ವಾಸವ, ತ್ರಿದಶಾಧಿಪ ಎಂದು; ಅದರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಇಂದ್ರನ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ವಾಲಿಪಾಲಿತಾಮ್’ (ವಾಲಿಯಿಂದ ಪಾಲಿತವಾಗಿದ್ದ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕವಿ ಮತ್ತೆ ವಾಲಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ನಗರ ಅದೇ, ಪಾಲಕ ಮಾತ್ರ ಬೇರೆ. ‘ಸಮಾಹಿತಾಃ’ (ಏಕಾಗ್ರರಾದವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪ್ರಜೆಗಳ ಏಕಾಗ್ರತೆಯೂ ಭಕ್ತಿಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ‘ಸಂಭಾಷ್ಯ ಉತ್ಥಾಪ್ಯ’ (ಮಾತನಾಡಿ, ಎಬ್ಬಿಸಿ) ಎಂಬ ಎರಡು ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಹೊಸ ರಾಜನ ಸೌಜನ್ಯ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ನಮಸ್ಕರಿಸಿದವರನ್ನು ಅವನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಭೀಮವಿಕ್ರಾಂತಮ್’ (ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಯನ್ನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಪ್ರವೇಶದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಪ್ರಜೆಗಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹೊಸ ರಾಜನ ಬಲದ ಬಗ್ಗೆ ವಿಶ್ವಾಸ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತ. ಅಭಿಷೇಕದ ವರ್ಣನೆ ಇಲ್ಲಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಹದಿನೇಳು ಶ್ಲೋಕಗಳವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ.
ಅವನಿಗಾಗಿ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಬಿಳಿಯ ಛತ್ರವನ್ನು ತಂದರು; ಚಿನ್ನದ ಹಿಡಿಯುಳ್ಳ, ಯಶಸ್ಸನ್ನು ತರುವ ಬಿಳಿಯ ಎರಡು ಚಾಮರಗಳನ್ನೂ ತಂದರು. ಹಾಗೆಯೇ ಎಲ್ಲ ರತ್ನಗಳು, ಎಲ್ಲ ಬೀಜಗಳು ಮತ್ತು ಓಷಧಿಗಳು, ಹಾಲುಳ್ಳ ಮರಗಳ ಚಿಗುರುಗಳು ಮತ್ತು ಹೂವುಗಳು, ಬಿಳಿಯ ವಸ್ತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಬಿಳಿಯ ಲೇಪನ, ನೆಲದಲ್ಲೂ ನೀರಿನಲ್ಲೂ ಬೆಳೆದ ಹೂವುಗಳ ಸುಗಂಧಮಾಲೆಗಳು, ದಿವ್ಯ ಚಂದನಗಳು ಮತ್ತು ಬಗೆಬಗೆಯ ಅನೇಕ ಸುಗಂಧದ್ರವ್ಯಗಳು, ಅಕ್ಷತೆ, ಚಿನ್ನ, ಪ್ರಿಯಂಗು, ಜೇನು ಮತ್ತು ತುಪ್ಪ, ಮೊಸರು, ಹುಲಿಯ ಚರ್ಮ ಮತ್ತು ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಒಂದು ಜೊತೆ ಪಾದರಕ್ಷೆಗಳು, ಲೇಪನದ್ರವ್ಯ, ಗೋರೋಚನ ಮತ್ತು ಮನಃಶಿಲೆ — ಇವನ್ನೆಲ್ಲ ಹಿಡಿದು ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ಹದಿನಾರು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕನ್ಯೆಯರು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದರು. ಈ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ಪಟ್ಟಿ ರಾಜಸೂಯದಂತೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದೆ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದ್ರವ್ಯವೂ ಬಿಳಿಯದು, ಮಂಗಳಕರವಾದುದು, ಏಕೆಂದರೆ ಅಭಿಷೇಕದಲ್ಲಿ ಬಿಳಿಯ ದ್ರವ್ಯಗಳೇ ವಿಹಿತ. ‘ಹದಿನಾರು ಕನ್ಯೆಯರು’ ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ಮಂಗಳಸೂಚಕ; ಅವರೇ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಹೊರುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ಲೌಕಿಕ ಆಚಾರ. ಬಿಳಿಯ ಛತ್ರ, ಬಿಳಿಯ ಚಾಮರಗಳು, ಬಿಳಿಯ ವಸ್ತ್ರಗಳು, ಬಿಳಿಯ ಲೇಪನ — ಬಿಳಿಯ ಬಣ್ಣದ ಆಧಿಕ್ಯ ಅಭಿಷೇಕದ ಮಾಂಗಲ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಪರಾರ್ಘ್ಯೌ ಉಪಾನಹೌ’ (ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಎರಡು ಪಾದರಕ್ಷೆಗಳು) ಎಂಬ ದ್ವಿವಚನ ಪಾದರಕ್ಷೆಗಳ ಜೊತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ರಾಜಚಿಹ್ನೆಗಳಲ್ಲಿ ಪಾದರಕ್ಷೆಗಳೂ ಸೇರುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಪ್ರಾಚೀನ ಆಚಾರ. ಗೋರೋಚನ ಮತ್ತು ಮನಃಶಿಲೆ ತಿಲಕದ ದ್ರವ್ಯಗಳು.
ಅನಂತರ ಅವರು ರತ್ನಗಳಿಂದಲೂ ವಸ್ತ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳಿಂದಲೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿ, ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು — ಬ್ರಾಹ್ಮಣತರ್ಪಣವೇ ಅಭಿಷೇಕದ ಮೊದಲ ಅಂಗ. ಆಮೇಲೆ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವರು ದರ್ಭೆಯನ್ನು ಹರಡಿದ ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಪೂತವಾದ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಹೋಮಮಾಡಿ ಅಗ್ನಿಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ಚಿನ್ನದ ಪೀಠವುಳ್ಳ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಹಾಸಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ, ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ, ರಮ್ಯವಾದ ಪ್ರಾಸಾದಶಿಖರದಲ್ಲಿದ್ದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಗಳೊಡನೆ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ‘ಪ್ರಾಙ್ಮುಖಮ್’ (ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖವಾಗಿ) ಎಂಬ ದಿಕ್ಕಿನ ನಿಯಮ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ; ‘ಹೇಮಪ್ರತಿಷ್ಠಾನಮ್’ (ಚಿನ್ನದ ಪೀಠ) ಎಂಬುದು ಸಿಂಹಾಸನ ಚಿನ್ನದ್ದೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಪಾಠ ಸ್ವಲ್ಪ ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ; ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ‘ವಿಧಿವನ್ಮಂತ್ರೈಃ’ (ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಮಂತ್ರಗಳೊಡನೆ) ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ. ‘ಮಂತ್ರವಿದಃ ಜನಾಃ’ (ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ, ಅವರು ವಾನರರೇ ಆದರೂ, ಪುರೋಹಿತರ ಇರುವಿಕೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ವಾನರರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ವೈದಿಕ ವಿಧಿ ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ಕಲ್ಪನೆ; ಇದರಿಂದ ವಾನರರು ಕೇವಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲ, ಸುಸಂಸ್ಕೃತ ಪ್ರಜೆಗಳು ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ‘ಕುಶಪರಿಸ್ತೀರ್ಣಮ್’ (ದರ್ಭೆ ಹರಡಿದ), ‘ಸಮಿದ್ಧಮ್’ (ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ), ‘ಮಂತ್ರಪೂತೇನ ಹವಿಷಾ’ (ಮಂತ್ರಪೂತ ಹವಿಸ್ಸಿನಿಂದ) ಎಂಬ ಮೂರು ಪದಗಳಿಂದ ಅಗ್ನಿಕರ್ಮದ ಮೂರು ಅಂಶಗಳು — ವೇದಿಸಂಸ್ಕಾರ, ಅಗ್ನ್ಯಾಧಾನ, ಆಹುತಿ — ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಆಮೇಲೆ ಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸುವುದು; ಇದು ಅಭಿಷೇಕದ ನೇರ ಪೂರ್ವಾಂಗ.
ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳ ನದಿ-ನದಗಳಿಂದ, ತೀರ್ಥಗಳಿಂದ, ಎಲ್ಲ ಸಮುದ್ರಗಳಿಂದ ನೀರನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ತಂದು, ಆ ನಿರ್ಮಲ ಜಲವನ್ನು ಚಿನ್ನದ ಕುಂಭಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬಿ, ಶುಭವಾದ ಎತ್ತಿನ ಕೊಂಬುಗಳಿಂದಲೂ ಚಿನ್ನದ ಕಲಶಗಳಿಂದಲೂ, ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಂಡ, ಮಹರ್ಷಿಗಳು ವಿಧಿಸಿದ ವಿಧಾನದಿಂದ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಗಜ, ಗವಾಕ್ಷ, ಗವಯ, ಶರಭ, ಗಂಧಮಾದನ, ಮೈಂದ, ದ್ವಿವಿದ, ಹನುಮಂತ ಮತ್ತು ಜಾಂಬವಂತ — ಈ ಒಂಬತ್ತು ವಾನರಪ್ರಮುಖರು ತಿಳಿಯಾದ ಸುಗಂಧಭರಿತ ಜಲದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಿಸಿದರು — ವಸುಗಳು ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಾದ ವಾಸವನನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಿಸಿದಂತೆ. ‘ಋಷಭಶೃಂಗೈಃ’ ಎಂದರೆ ಎತ್ತಿನ ಕೊಂಬಿನಿಂದ ಮಾಡಿದ ಪಾತ್ರೆಗಳಿಂದ ಎಂದು ಅರ್ಥ; ಇದು ಪ್ರಾಚೀನ ಅಭಿಷೇಕವಿಧಿಯ ವಿಶೇಷ. ಸುಗ್ರೀವನು ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾದಾಗ ಎಲ್ಲ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ಮಹಾತ್ಮರೂ ಹರ್ಷದಿಂದ ಲಕ್ಷೋಪಲಕ್ಷ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಜಯಘೋಷ ಮಾಡಿದರು — ಲಕ್ಷಾಂತರ ವಾನರರ ಜಯಘೋಷದಿಂದ ಗುಹೆ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿತು. ನೀರನ್ನು ನಾಲ್ಕು ಸ್ಥಾನಗಳಿಂದ ತರಲಾಯಿತು — ನದಿಗಳಿಂದ, ನದಗಳಿಂದ, ತೀರ್ಥಗಳಿಂದ, ಸಮುದ್ರಗಳಿಂದ; ಇದರಿಂದ ಅಭಿಷೇಕದ ಸಾರ್ವಭೌಮತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಭಿಷೇಕಿಸಿದ ಒಂಬತ್ತು ಮಂದಿಯನ್ನು ಹೆಸರಿಸಿ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅವರಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತ ಮತ್ತು ಜಾಂಬವಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧರು; ಈ ಹೆಸರಿನ ಪಟ್ಟಿ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸೇನಾನಾಯಕರ ಪರಿಚಯಕ್ಕೆ ಉಪಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರಸನ್ನೇನ ಸುಗಂಧಿನಾ ಸಲಿಲೇನ’ (ತಿಳಿಯಾದ, ಸುಗಂಧಭರಿತ ಜಲದಿಂದ) — ಇವು ನೀರಿನ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು. ‘ಶತಸಹಸ್ರಶಃ’ (ಲಕ್ಷಗಟ್ಟಲೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾನರರ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಆಧಿಕ್ಯ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಗುಹೆಯ ವಿಶಾಲತೆಯೂ ಸೂಚಿತ. ಅಭಿಷೇಕದ ನಂತರ ಜಯಘೋಷ — ಇದು ಲೋಕಾಚಾರ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಹೃಷ್ಟಾಸ್ ತತ್ರ ಸಹಸ್ರಶಃ’ (ಅಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಗಟ್ಟಲೆ ಹರ್ಷಿತರಾಗಿ) ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ‘ಹೃಷ್ಟಾಃ ಶತಸಹಸ್ರಶಃ’ ಎಂದಿದೆ.
ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾ ವಾನರೇಶ್ವರ ಸುಗ್ರೀವನು ಅಂಗದನನ್ನು ಬಿಗಿದಪ್ಪಿ ಯುವರಾಜಪದದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸಿದನು — ‘ಸಂಪರಿಷ್ವಜ್ಯ’ (ಬಿಗಿದಪ್ಪಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅಣ್ಣನ ಮಗನ ಮೇಲಿನ ವಾತ್ಸಲ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಕೇವಲ ರಾಜನೀತಿಯಲ್ಲ. ಅಂಗದನು ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾದಾಗ ಕರುಣಾಳುಗಳಾದ ಮಹಾತ್ಮ ವಾನರರು ‘ಸಾಧು, ಸಾಧು’ ಎಂದು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಗೌರವಿಸಿದರು; ಅದು ಅವನ ದಯಾಳುತೆಗೆ ಸಂದ ಪ್ರಶಂಸೆ. ಮಹಾತ್ಮ ರಾಮನನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಅವರು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ಸ್ತುತಿಸಿದರು, ಏಕೆಂದರೆ ಇಂತಹ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಅವರಿಬ್ಬರೇ ನಿಮಿತ್ತ. ಆಗ ಹರ್ಷಿತರೂ ಪುಷ್ಟರೂ ಆದ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಪತಾಕೆ-ಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ, ಬೆಟ್ಟದ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾ ನಗರ ರಮ್ಯವಾಗಿ ಕಂಗೊಳಿಸಿತು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಮನಿಗೆ ಮಹಾಭಿಷೇಕದ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿ, ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ವಾನರಸೇನಾಪತಿಯು ತನ್ನ ಪತ್ನಿ ರುಮೆಯನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆದು, ದೇವೇಂದ್ರನಂತೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ಈ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಸರ್ಗ ಗಾಂಭೀರ್ಯದಿಂದ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಸುಗ್ರೀವನ ಎರಡೂ ಬಯಕೆಗಳು — ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಪತ್ನಿ — ಸಿದ್ಧಿಸಿದವು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮೂವರೂ ಸಂತುಷ್ಟರು — ವಾನರರು ಜಯಘೋಷದಿಂದ, ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಜ್ಯದಿಂದಲೂ ರುಮೆಯಿಂದಲೂ, ರಾಮನು ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಪಾಲನೆಯಿಂದ. ಆದರೂ ಕವಿ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಕ್ಕಾಗಿ ವಿಷಾದದ ಬೀಜವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ — ರಾಮನು ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪರ್ವತದಲ್ಲೇ ಉಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಗಿರಿಗಹ್ವರೇ’ (ಬೆಟ್ಟದ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯ ನೆಲೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅದು ಪರ್ವತದ ಗುಹೆಯಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸಿದ ನಗರ. ‘ಮಹಾಭಿಷೇಕಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅಭಿಷೇಕದ ಮಹತ್ತ್ವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರ ನಿವೇದನೆ ರಾಮನಿಗೆ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಕೃತಜ್ಞತೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे षड्विंशः सर्गः॥ २६॥