॥वाल्मीकिरामायणम् ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ · 25ನೇ ಸರ್ಗ

ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ವಾಲಿಯ ದಹನಸಂಸ್ಕಾರ

ಕಾಲದ ಕುರಿತು ರಾಮನ ಸಾಂತ್ವನವಚನ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ನಿರ್ದೇಶ, ಶಿಬಿಕೆಯ ವರ್ಣನೆ, ತಾರೆಯ ವಿಲಾಪ, ವಾಲಿಯ ಚಿತಾರೋಹಣ ಮತ್ತು ಜಲಾಂಜಲಿದಾನ

ಅವರ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮಭಾಗಿಯಾದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನೂ ತಾರೆಯನ್ನೂ ಅಂಗದನನ್ನೂ ಸಂತೈಸುತ್ತಾ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಶೋಕದ ಸಂತಾಪದಿಂದ ಸತ್ತವನಿಗೆ ಯಾವ ಶ್ರೇಯಸ್ಸೂ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಮಾಡಬೇಕಾದುದನ್ನೇ ನೀವು ನೆರವೇರಿಸಬೇಕು. ಲೋಕಾಚಾರವನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕು; ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ನೀವು ಸುರಿಸಿಯಾಗಿದೆ; ಕಾಲ ಮೀರಿದ ಮೇಲೆ ಯಾವ ಕರ್ಮವನ್ನೂ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಶೋಕವನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರ ಎಲ್ಲೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅಳುವುದೂ ಲೋಕಾಚಾರದ ಅಂಗವೇ, ಆದರೆ ಕಾಲವನ್ನು ಮೀರುವುದು ಕರ್ಮವನ್ನೇ ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಕಾಲತತ್ತ್ವವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಿಯತಿಯೇ ಕಾರಣ, ನಿಯತಿಯೇ ಕರ್ಮದ ಸಾಧನ, ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಅವರವರ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದಕ್ಕೂ ನಿಯತಿಯೇ ಹೇತು. ಯಾರೂ ಯಾರಿಗೂ ಕರ್ತರಲ್ಲ, ಇನ್ನೊಬ್ಬರನ್ನು ತೊಡಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಒಡೆಯರಲ್ಲ; ಲೋಕವು ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವದಂತೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ಆ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಕಾಲವೇ ಆಶ್ರಯ. ಕಾಲವು ಕಾಲವನ್ನು ಮೀರಿ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಕುಂದುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಮೇಲೆ ಯಾರೂ ಅದನ್ನು ಮೀರಲಾರರು. ಕಾಲಕ್ಕೆ ಬಂಧುತ್ವವಿಲ್ಲ, ಕಾರಣವಿಲ್ಲ, ಪರಾಕ್ರಮದ ಹಂಗಿಲ್ಲ, ಮಿತ್ರ-ಜ್ಞಾತಿಗಳ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ; ಅದು ಯಾರ ವಶದಲ್ಲೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಸರಿಯಾಗಿ ನೋಡುವವನು ಕಾಲದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನೇ ಕಾಣಬೇಕು, ಏಕೆಂದರೆ ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ — ಈ ಮೂರೂ ಕಾಲಕ್ರಮದಿಂದಲೇ ಒದಗುತ್ತವೆ. ಈ ಮಾತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ತಕ್ಕುದು, ಏಕೆಂದರೆ ಅಣ್ಣನ ವಧೆಗೆ ಅವನೇ ನಿಮಿತ್ತನಾಗಿದ್ದನು; ಕಾಲವೇ ಕರ್ತೃ ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ ಅವನ ಆತ್ಮಗ್ಲಾನಿ ಶಮನವಾಗುತ್ತದೆ. ವಾಲಿಯು ಇಲ್ಲಿಂದ ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸೇರಿದ್ದಾನೆ, ತನ್ನ ಕರ್ಮದ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾನೆ; ಸಾಮ, ದಾನ, ಅರ್ಥ ಇವುಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಗಳಿಸಿದ ಪವಿತ್ರ ಫಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಸ್ವಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆಯಿಂದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ಹಿಂದೆ ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿದ್ದ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು, ಈಗ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿದ್ದಾನೆ — ಕ್ಷತ್ರಿಯನಂತೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮರಣವೇ ಅವನ ಸಿದ್ಧಿ. ವಾನರಯೂಥಪತಿ ಹೊಂದಿದ ಈ ಗತಿಯೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ನಿಯತಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸಂತಾಪ ಸಾಕು, ಈಗ ಒದಗಿಬಂದ ಕಾರ್ಯವನ್ನೇ ಮಾಡಿರಿ. ಇಲ್ಲಿ ಮೂವರೂ ಶೋಕಾರ್ತರು — ಸುಗ್ರೀವನು ಅಣ್ಣನ ವಧೆಯಿಂದ, ತಾರೆ ಪತಿವಿಯೋಗದಿಂದ, ಅಂಗದನು ತಂದೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡುದರಿಂದ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ಮೂವರನ್ನೂ ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನಿಯತಿಃ’ (ನಿಯತಿ, ವಿಧಿನಿಯಮ) ಎಂಬ ಪದ ಮೂರು ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಪುನರಾವರ್ತಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಕವಿ ಅದರ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸ್ವಭಾವೇ ವರ್ತತೇ ಲೋಕಃ’ (ಲೋಕವು ಸ್ವಭಾವದಂತೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ‘ನಾನೇ ಕರ್ತೃ’ ಎಂಬ ಅಭಿಮಾನ ನಿರಾಕರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ‘ತಸ್ಯ ಕಾಲಃ ಪರಾಯಣಮ್’ (ಅದಕ್ಕೆ ಕಾಲವೇ ಪರಮಾಶ್ರಯ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೂ ಒಂದು ಆಶ್ರಯವಿದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕರಣ ಈ ಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ದಾರ್ಶನಿಕ ವಿವೇಚನೆಯ ಕೇಂದ್ರ. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಾಲಿ ಕೇಳಿದ ಪ್ರಶ್ನೆ — ‘ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ಏಕೆ ಕೊಂದೆ?’ — ಇಲ್ಲಿ ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಸಮಾಧಾನಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಕಾಲವೇ ಕೊಲ್ಲುವವನು ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ ವೈಯಕ್ತಿಕ ವೈರ ಕರಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ತಾರೆಯೂ ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಏಷ ತ್ವಾಂ ರಾಮರೂಪೇಣ ಕಾಲಃ ಕರ್ಷತಿ’ (ಈ ಕಾಲವೇ ರಾಮನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಸೆಳೆದೊಯ್ಯುತ್ತಿದೆ); ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನ ಉಪದೇಶ ಅವಳ ಅಂತರಂಗವನ್ನು ಹೊಕ್ಕಿತು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಈ ಉಪದೇಶದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಕರ್ಮವನ್ನೂ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವನ್ನೂ ಬೆರೆಸುತ್ತಾನೆ — ಲೋಕಾಚಾರದ ಪಾಲನೆ ಕರ್ಮ, ನಿಯತಿಯ ಚಿಂತನೆ ಜ್ಞಾನ; ಎರಡರಿಂದಲೇ ಶೋಕ ಶಮನವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರಾಪ್ತಕಾಲಮ್ ಉಪಾಸ್ಯತಾಮ್’ (ಒದಗಿಬಂದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿರಿ) ಎಂಬ ಉಪಸಂಹಾರದಿಂದ ಪ್ರಕರಣ ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ.

ರಾಮನ ಮಾತು ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮನಸ್ಸು ಕಳೆದುಕೊಂಡಂತಿದ್ದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ವಿನಯದಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸುಗ್ರೀವ, ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅಂಗದನೊಡನೆ ಕೂಡಿ ನೀನು ತಡಮಾಡದೆ ವಾಲಿಯ ದಹನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರೇತಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡು. ವಾಲಿಯ ಸಂಸ್ಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಒಣಗಿದ ಬಹಳ ಕಟ್ಟಿಗೆಯನ್ನೂ ದಿವ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಗಂಧವನ್ನೂ ತರಲು ಆಜ್ಞೆಮಾಡು. ದೀನಮನಸ್ಕನಾಗಿ ದುಃಖಿಸುತ್ತಿರುವ ಅಂಗದನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸು; ನೀನು ಮೂಢಬುದ್ಧಿಯಾಗಬೇಡ, ಈ ನಗರ ಈಗ ನಿನ್ನ ಅಧೀನದಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಹೂಮಾಲೆಗಳು, ಬಗೆಬಗೆಯ ವಸ್ತ್ರಗಳು, ತುಪ್ಪ, ಎಣ್ಣೆ, ಸುಗಂಧದ್ರವ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೂಡಲೇ ಬೇಕಾಗುವ ಇತರ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಅಂಗದನು ತರಲಿ. ತಾರ, ನೀನು ಆತುರದಿಂದ ಬೇಗನೆ ಶಿಬಿಕೆಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬಾ; ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತ್ವರೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗುಣವೂ ಉಚಿತವೂ ಆಗಿದೆ. ಶಿಬಿಕೆಯನ್ನು ಹೊರಲು ಯೋಗ್ಯರಾದ, ಸಮರ್ಥರಾದ, ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ವಾನರರು ಸಿದ್ಧರಾಗಲಿ; ಅವರೇ ವಾಲಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುವರು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅಣ್ಣನ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ನಿಂತನು — ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ ತಾನು ದೂರ ಹೋಗಲಿಲ್ಲ, ಇದು ಅವನ ವಿನಯ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಗಡಿಬಿಡಿಗೊಂಡ ಮನಸ್ಸಿನ ತಾರನು, ಶಿಬಿಕೆಯಲ್ಲೇ ಮನಸ್ಸನ್ನಿಟ್ಟು, ಬೇಗನೆ ಗುಹೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಹೊರಲು ತಕ್ಕವರಾದ ಶೂರ ವಾನರರು ಹೊತ್ತಿದ್ದ ಆ ಶಿಬಿಕೆಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಅವನು ಮತ್ತೆ ತ್ವರೆಯಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಿದನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಈ ಮಾತು ರಾಮನ ದಾರ್ಶನಿಕ ಉಪದೇಶಕ್ಕೆ ಪೂರಕ — ರಾಮನು ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕ್ರಿಯಾಕ್ರಮವನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಕಟ್ಟಿಗೆ, ಶ್ರೀಗಂಧ, ಮಾಲೆ, ವಸ್ತ್ರ, ತುಪ್ಪ, ಎಣ್ಣೆ, ಸುಗಂಧ, ಶಿಬಿಕೆ, ಹೊರುವವರು — ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಪಟ್ಟಿಮಾಡಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದಲೇ ತ್ವರೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮೂವರಿಗೆ ಬೇರೆಬೇರೆ ಕೆಲಸ — ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವುದು, ಅಂಗದನಿಗೆ ಸಾಮಗ್ರಿ ತರುವುದು, ತಾರನಿಗೆ ಶಿಬಿಕೆ ತರುವುದು — ಇದರಿಂದ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದವರ ಮನಸ್ಸು ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತದೆ; ಅದೇ ಶೋಕಕ್ಕೆ ಔಷಧ. ‘ತ್ವದಧೀನಮಿದಂ ಪುರಮ್’ (ಈ ನಗರ ನಿನ್ನ ಅಧೀನ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ರಾಜಪದದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯಪ್ರಜ್ಞೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ‘ಗತಚೇತಸಮ್’ (ಮನಸ್ಸು ಕಳೆದುಕೊಂಡವನನ್ನು) ಎಂಬ ಸುಗ್ರೀವನ ವಿಶೇಷಣ ಇಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಮಿಕ — ಗೆದ್ದ ಮೇಲೆಯೂ ಅವನು ಶೋಕದಿಂದ ಪ್ರಜ್ಞಾಹೀನನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವಿನಯಪೂರ್ಣ ಮಾತು ಅಗತ್ಯವಾಯಿತು. ‘ಅನಂತರಮ್’ (ತಡಮಾಡದೆ, ಕೂಡಲೇ) ಎಂಬ ಪದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಕಾರ್ಯವನ್ನು ವಿಳಂಬವಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬ ರಾಮನ ಮಾತಿನದೇ ಪುನರುಕ್ತಿ ಇದು. ತಾರನ ‘ಶಿಬಿಕಾಸಕ್ತಮಾನಸಃ’ (ಶಿಬಿಕೆಯಲ್ಲೇ ಮನಸ್ಸನ್ನಿಟ್ಟವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ, ಅವನು ಬೇರೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಮರೆತು ಶಿಬಿಕೆಯನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಹೋದನು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ಶೋಕಾರ್ತರ ಮನಸ್ಸು ಒಂದೇ ಕಡೆ ಕಟ್ಟುಬೀಳುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮದೃಷ್ಟಿ. ‘ಉದ್ವಹನೋಚಿತೈಃ ಶೂರೈಃ’ (ಹೊರಲು ತಕ್ಕವರಾದ ಶೂರರಿಂದ) ಎಂಬ ಹೊರುವವರ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಶಿಬಿಕೆಯ ಭಾರವೂ ವಾಲಿಯ ದೇಹದ ಗಾತ್ರವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ.

ಆ ಶಿಬಿಕೆ ದಿವ್ಯವಾಗಿತ್ತು, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಆಸನದಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು, ರಥದಂತಿತ್ತು; ಶಿಲ್ಪಿಗಳು ಕೆತ್ತಿದ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಚಿತ್ರಗಳಿಂದ ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿತ್ತು, ವೃಕ್ಷಗಳ ಕೆತ್ತನೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು. ಚಿತ್ರಿತ ಪದಾತಿಗಳ ಆಕೃತಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಜೋಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಜಾಲರಿ ಕಿಟಕಿಗಳುಳ್ಳ ಅದು ಸಿದ್ಧರ ವಿಮಾನದಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅದು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೊಂದಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ವಿಶಾಲವಾಗಿ, ಸುಂದರವಾಗಿ ಶಿಲ್ಪಿಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿತ್ತು; ಮರದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಕಿರುಬೆಟ್ಟಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ, ಮನೋಹರವಾದ ಕುಸುರಿಕೆಲಸದಿಂದ ಸಿಂಗರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಭರಣಗಳಿಂದಲೂ ಹಾರಗಳಿಂದಲೂ ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ಮಾಲೆಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು, ಗುಹೆಗಳಂತಹ ಗಹನವಾದ ರಚನೆಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿತ್ತು, ಕೆಂಪು ಚಂದನದಿಂದ ಭೂಷಿತವಾಗಿತ್ತು. ಹೂವಿನ ರಾಶಿಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿತ್ತು, ಎಳೆಯ ಸೂರ್ಯನ ಬಣ್ಣದಿಂದ ಹೊಳೆಯುವ ಕಮಲಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಈ ವಿಸ್ತೃತ ವರ್ಣನೆ ಒಬ್ಬ ವಾನರರಾಜನ ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆಯ ಗೌರವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಸತ್ತ ಮೇಲೆಯೂ ವಾಲಿಯನ್ನು ರಾಜನಂತೆಯೇ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಶಿಬಿಕೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಬೇಗನೆ ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯಿರಿ, ಪ್ರೇತಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿರಿ.’ ರಾಮನು ತಾನೇ ಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅದರ ತ್ವರೆಯನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ವೈರದ ಅಂತ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಈ ವರ್ಣನೆಗೆ ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳಿವೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಸಮಗ್ರ ವರ್ಣನೆ ಇಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇವು ವಲ್ಗೇಟ್ (ಪ್ರಚಲಿತ ಪಾಠ) ಪರಂಪರೆಯ ವಿಸ್ತಾರ. ಶಿಲ್ಪಕರ್ಮದ ವಿಸ್ತೃತ ಚಿತ್ರಣ ಕವಿಯ ಅಲಂಕಾರಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಪಕ್ಷಿಗಳು, ವೃಕ್ಷಗಳು, ಚಿತ್ರಿತ ಪದಾತಿಗಳು, ಜಾಲರಿ ಕಿಟಕಿಗಳು, ಮರದ ಕಿರುಬೆಟ್ಟಗಳು, ಹಾರಗಳು, ಮಾಲೆಗಳು, ಕೆಂಪು ಚಂದನ, ಕಮಲಮಾಲೆಗಳು — ಹೀಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕಣ್ಣು ಸಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸಿದ್ಧಾನಾಂ ವಿಮಾನಮ್ ಇವ’ (ಸಿದ್ಧರ ವಿಮಾನದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಮೃತನ ಊರ್ಧ್ವಗತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಈದೃಶೀಮ್’ (ಇಂತಹದನ್ನು) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿನ ‘ಕ್ಷಿಪ್ರಮ್’ (ಬೇಗನೆ) ಎಂಬ ಪದ ಮತ್ತೆ ತ್ವರೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಕಾಲ ಮೀರಿದರೆ ಸಂಸ್ಕಾರ ನಿಷ್ಫಲ ಎಂದು ಅವನೇ ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ್ದನು.

ಅನಂತರ ಸುಗ್ರೀವನು ಅಂಗದನೊಡನೆ ಕೂಡಿ ಗೋಳಾಡುತ್ತಾ ವಾಲಿಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ಶಿಬಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿದನು. ಪ್ರಾಣಹೋದ ವಾಲಿಯನ್ನು ಶಿಬಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿ ಬಗೆಬಗೆಯ ಅಲಂಕಾರಗಳಿಂದಲೂ ಮಾಲೆಗಳಿಂದಲೂ ವಸ್ತ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಅವನನ್ನು ಸಿಂಗರಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ವಿಕ್ರೋಶನ್’ (ಗೋಳಾಡುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಶೋಕ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಗೆದ್ದವನಾದರೂ ಅವನು ಅಣ್ಣನನ್ನು ನೆನೆದು ಅಳುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ವಾನರೇಶ್ವರನಾದ ರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು — ‘ಆರ್ಯನ ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ವಿಧಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಮಾಡಿರಿ’; ‘ಆರ್ಯಸ್ಯ’ (ಪೂಜ್ಯನ, ಆರ್ಯನ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಅಣ್ಣನ ಬಗೆಗಿನ ಗೌರವ ಕಾಪಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಬಗೆಬಗೆಯ ಅನೇಕ ರತ್ನಗಳನ್ನು ದಾನಮಾಡುತ್ತಾ ವಾನರರು ಮುಂದೆ ನಡೆಯಲಿ, ಶಿಬಿಕೆ ಅವರ ಹಿಂದೆ — ಇದು ವ್ಯವಸ್ಥೆ. ‘ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜರ ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಎಂತಹ ವೈಭವವಿಶೇಷಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆಯೋ ಅಂತಹವುಗಳಿಂದಲೇ ವಾನರರು ತಮ್ಮ ಒಡೆಯನ ಸತ್ಕಾರವನ್ನು ಮಾಡಲಿ’ ಎಂದೂ ಹೇಳಿದನು — ವಾನರರಾಜನ ಸಂಸ್ಕಾರ ಮನುಷ್ಯರಾಜರ ಅಂತ್ಯೇಷ್ಟಿಗೆ ಸಮವಾಗಿರಲಿ ಎಂಬುದು ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ‘ಉದ್ಯಮ್ಯ’ (ಎತ್ತಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ, ಸುಗ್ರೀವನು ಸೇವಕರಿಂದ ಎತ್ತಿಸದೆ ತಾನೇ ಅಣ್ಣನ ಶವವನ್ನು ಎತ್ತಿದನು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ — ಇದೇ ಅವನ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿ. ಅಲಂಕಾರ, ಮಾಲೆ, ವಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಶವವನ್ನು ಸಿಂಗರಿಸುವುದು ಅಂತ್ಯೇಷ್ಟಿಯ ವಿಧಿ, ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು. ರತ್ನದಾನವೂ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಸ್ಕಾರದ ಅಂಗ; ಅದರಿಂದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತ ಯಾಚಕರು ತೃಪ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ‘ಕ್ರಿಯತಾಮ್’ (ಮಾಡಲ್ಪಡಲಿ) ಎಂಬ ಕರ್ಮಣಿ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ತಾನೇ ಕರ್ತೃವಲ್ಲ, ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವ ರಾಜನು ಮಾತ್ರ ಎಂಬ ಸ್ಥಿತಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅನುಕೂಲತಃ’ ಎಂಬ ಪದ ‘ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರವಾಗಿ’ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿದೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾದ ವಿಧಿಯಿಂದ’ ಎಂದು ಅದೇ ಅರ್ಥವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ.

ಅಂತಹದೇ ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಅವರು ವಾಲಿಗೆ ಬೇಗನೆ ಆರಂಭಿಸಿದರು. ತಾರನೇ ಮೊದಲಾದವರು ಆಗ ಅಂಗದನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಗೋಳಾಡುತ್ತಾ ಬೇಗನೆ ಹೊರಟರು; ಬಂಧುವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಅಳುತ್ತಲೇ ಸಾಗಿದರು. ಅನಂತರ ಅವನ ವಶವರ್ತಿನಿಯರಾದ ಎಲ್ಲ ವಾನರಿಯರೂ ಏಕಚಿತ್ತರಾಗಿ ‘ವೀರಾ, ವೀರಾ’ ಎಂದು ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ಗೋಳಿಟ್ಟರು, ತಮ್ಮ ಪ್ರಿಯನನ್ನು ಪುನಃಪುನಃ ಕೂಗಿ ಕರೆದರು. ತಾರೆ ಮೊದಲಾದ, ಬಂಧುವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಎಲ್ಲ ವಾನರಿಯರೂ ಕರುಣಸ್ವರದಲ್ಲಿ ರೋದಿಸುತ್ತಾ ತಮ್ಮ ಪತಿಯನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಕಾಡಿನ ನಡುವೆ ಆ ವಾನರಿಯರ ರೋದನದ ಶಬ್ದದಿಂದ ಕಾಡುಗಳೂ ಬೆಟ್ಟಗಳೂ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಾ ತಾವೂ ಗೋಳಾಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತಿದ್ದವು — ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಯೇ ಕವಿಯ ಉಪಮಾನ. ನೀರಿನಿಂದ ಆವೃತವಾದ, ಏಕಾಂತವಾದ ಬೆಟ್ಟದ ನದಿಯ ಮರಳದಡವನ್ನು ಅವರು ತಲುಪಿದರು. ಯಾತ್ರೆಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮೂರು ಗುಂಪುಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ತಾರನೇ ಮೊದಲಾದ ಸಚಿವರು, ಅನಂತರ ಎಲ್ಲ ವಾನರರು, ಅನಂತರ ವಾನರಿಯರು. ‘ವೀರ ವೀರ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಬಾರಿಯ ಸಂಬೋಧನೆ ಶೋಕದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ರೂಪ. ಕಾಡುಗಳೂ ಬೆಟ್ಟಗಳೂ ಗೋಳಾಡುತ್ತಿವೆ ಎಂಬುದು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಯ ಅಲಂಕಾರ, ಮಹಾಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು; ಅದರಿಂದ ಶೋಕದ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಶ್ಮಶಾನಭೂಮಿ ಏಕಾಂತವಾಗಿಯೂ ನೀರಿನಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿಯೂ ಇರಬೇಕು ಎಂಬುದು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ. ‘ಹತಬಾಂಧವಾಃ’ (ಬಂಧುವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡವರು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ವಾನರರಿಗೂ ವಾನರಿಯರಿಗೂ ಎರಡೂ ಕಡೆ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಶೋಕವೂ ಸಮಾನ ಎಂದು ಸೂಚಿತ. ‘ಪ್ರಣಿಹಿತಾಃ’ (ಏಕಚಿತ್ತರಾದವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾನರಿಯರ ಭಕ್ತಿಯೂ, ‘ವಶಾನುಗಾಃ’ (ವಶವರ್ತಿನಿಯರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ಆಜ್ಞಾನುವರ್ತಿತ್ವವೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

ಅಲ್ಲಿ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಬಹಳಷ್ಟು ವಾನರರು ಚಿತೆಯನ್ನು ರಚಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾನರರು ಹೆಗಲಿನಿಂದ ಶಿಬಿಕೆಯನ್ನು ಇಳಿಸಿ, ಎಲ್ಲರೂ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ, ಒಂದು ಕಡೆ ಸರಿದು ನಿಂತರು. ಆಗ ತಾರೆ ಶಿಬಿಕೆಯ ತಳದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದ ಪತಿಯನ್ನು ನೋಡಿ, ಅವನ ತಲೆಯನ್ನು ತನ್ನ ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಇರಿಸಿಕೊಂಡು ಅತಿ ದುಃಖದಿಂದ ವಿಲಪಿಸಿದಳು — ‘ಹಾ ವಾನರ ಮಹಾರಾಜಾ! ಹಾ ನಾಥಾ! ಹಾ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ವಾತ್ಸಲ್ಯವುಳ್ಳವನೇ! ಹಾ ಮಹಾಪೂಜ್ಯನೇ! ಹಾ ಮಹಾಬಾಹುವೇ! ಹಾ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯನೇ! ನನ್ನನ್ನು ನೋಡು. ಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾದ ಈ ಜನವನ್ನು ನೀನು ಏಕೆ ನೋಡುತ್ತಿಲ್ಲ? ಮಾನವನ್ನು ಕೊಡುವವನೇ, ಪ್ರಾಣಹೋದರೂ ನಿನ್ನ ಮುಖ ಇಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷದಿಂದಿರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತಿದೆ; ಅಸ್ತಮಿಸುತ್ತಿರುವ ಸೂರ್ಯನ ಬಣ್ಣದಿಂದ ಕೂಡಿ ಜೀವಂತನ ಮುಖದಂತೆಯೇ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಜನಮ್’ (ಈ ಜನವನ್ನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಾರೆ ತನ್ನನ್ನೇ ಪ್ರಥಮಪುರುಷದಲ್ಲಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಪತಿಯ ಮುಂದೆ ತನ್ನ ದೈನ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಇದು ಒಂದು ರೀತಿ. ಮುಖದ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಸತ್ತ ವೀರನದೂ ಲಕ್ಷಣ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಏಕಾಂತಮ್ ಆಶ್ರಿತ್ಯ ತಸ್ಥುಃ’ (ಒಂದು ಕಡೆ ಸರಿದು ನಿಂತರು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಕವಿ ಶವದ ಬಳಿ ಪತ್ನಿಗೆ ಏಕಾಂತವನ್ನೂ ಅವಕಾಶವನ್ನೂ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ತಾರೆಯ ವಿಲಾಪ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗುತ್ತದೆ. ತಲೆಯನ್ನು ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಪ್ರೇಮದ ಕೊನೆಯ ಚಿಹ್ನೆ. ‘ಹಾ’ ಎಂಬ ನಿಪಾತದ ಆರು ಬಾರಿಯ ಆವೃತ್ತಿ ವಿಲಾಪದ ವೇಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಚಿತೆಯ ಸ್ಥಾನ ನೀರಿನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿಯೂ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿಯೂ ಇರಬೇಕು ಎಂಬುದು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ; ‘ವನಚಾರಿಣಃ ಸುಬಹವಃ’ (ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಬಹಳಷ್ಟು ಮಂದಿ) ಎಂಬುದು ವಾನರರ ಬಾಹುಳ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸುದುಃಖಿತಾ’ (ಅತಿ ದುಃಖಿತಳು) ಎಂಬ ಒಂದೇ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕವಿ ತಾರೆಯ ಅಂತರಂಗವನ್ನೆಲ್ಲ ಹೇಳಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ.

ತಾರೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಓ ವಾನರನೇ, ಈ ಕಾಲವೇ ರಾಮನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಸೆಳೆದೊಯ್ಯುತ್ತಿದೆ; ಅದು ರಣದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನೂ ವಿಧವೆಯರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿತು.’ ಇದರಿಂದ ಅವಳು ರಾಮನನ್ನು ದೂಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ರಾಮನದೇ ಮಾತನ್ನು — ಕಾಲವೇ ಕರ್ತೃ ಎಂಬುದನ್ನು — ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ರಾಜೇಂದ್ರನೇ, ನಿನ್ನ ಈ ವಾನರಿಯರು ಹಾರಿಹೋಗದೆ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಿಂದಲೇ ಈ ದೀರ್ಘ ದಾರಿಯನ್ನು ಸವೆಸಿ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ; ನಿನಗೆ ಅದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲವೇ? ಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳ ಈ ಪತ್ನಿಯರು ನಿನಗೆ ಪ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದರು; ಈಗ, ಓ ವಾನರೇಶ್ವರನೇ, ಸುಗ್ರೀವನನ್ನೂ ನೀನು ಏಕೆ ನೋಡುತ್ತಿಲ್ಲ? ರಾಜನೇ, ತಾರನೇ ಮೊದಲಾದ ಈ ನಿನ್ನ ಸಚಿವರೂ ಈ ಪುರಜನರೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ವಿಷಾದಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ದಮನಮಾಡುವವನೇ, ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ ಈ ಸಚಿವರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿಬಿಡು; ಆಮೇಲೆ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಮದನೋನ್ಮತ್ತರಾಗಿ ವನಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರೀಡಿಸೋಣ.’ ಈ ಕೊನೆಯ ಮಾತು ಶೋಕೋನ್ಮಾದದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು — ಸತ್ತ ಪತಿಯನ್ನು ಜೀವಂತನಂತೆ ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಅವಳು ಹಿಂದಿನಂತೆ ವಿಹಾರವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾಳೆ; ಇದು ಕರುಣರಸದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ತಾರೆಯ ವಿಲಾಪದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಭಾಗಗಳಿವೆ — ಕಾಲದ ನಿಂದೆ, ಸಹಚರಿಯರ ದುರ್ದಶೆ, ಸಚಿವರ ಮತ್ತು ಪುರಜನರ ವೇದನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ಮೈಮರೆತವಳಂತೆ ಹಿಂದಿನಂತೆ ವನಕ್ರೀಡೆಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾಳೆ; ಈ ಉನ್ಮಾದದಂತಹ ಸ್ಥಿತಿ ಶೋಕದ ಕೊನೆಯ ಹಂತ. ‘ಸುಗ್ರೀವನನ್ನೂ ನೀನು ಏಕೆ ನೋಡುತ್ತಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ವೈರದ ಶಾಂತಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಮರಣದಿಂದ ಸೋದರವಿರೋಧ ಮುಗಿದಿದೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಬೋಧನೆಗಳು ಹೇರಳವಾಗಿವೆ — ರಾಜೇಂದ್ರ, ಪ್ಲವಗೇಶ್ವರ, ರಾಜನ್, ಅರಿಂದಮ, ವಾನರ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದಲೂ ಅವಳು ಪತಿಯನ್ನು ಜೀವಂತನೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಪಾದೈರ್ವಿಕೃಷ್ಟಮಧ್ವಾನಮ್’ (ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಿಂದ ಸವೆಸಿದ ದೀರ್ಘ ದಾರಿ) ಎಂಬುದರಿಂದ ವಾನರಿಯರ ಕ್ಲೇಶ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ — ವಾನರರು ಹಾರಬಲ್ಲವರು, ಆದರೆ ಇವರು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದವರು.

ಹೀಗೆ ಪತಿಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ತಾರೆಯನ್ನು ಶೋಕದಿಂದ ಬಡವಾದ ವಾನರಿಯರು ಆಗ ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿದರು. ಅನಂತರ ಶೋಕದಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳೆಲ್ಲ ಮುಳುಗಿಹೋದ ಅಂಗದನು ಅಳುತ್ತಾ ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಕೂಡಿ ತಂದೆಯನ್ನು ಚಿತೆಯ ಮೇಲೆ ಇರಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಅಗ್ನಿಯನ್ನಿತ್ತು, ದೀರ್ಘಯಾತ್ರೆಗೆ ಹೊರಟ ತಂದೆಗೆ ವ್ಯಾಕುಲಿತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಅಪಸವ್ಯವಾಗಿ ಸುತ್ತುಬಂದನು — ಮೃತನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಯಲ್ಲ, ಅಪಸವ್ಯವೇ (ಎಡಮುಖವಾಗಿ ಸುತ್ತುವುದೇ) ವಿಧಿ ಎಂಬುದು ಶಾಸ್ತ್ರ. ವಾಲಿಯನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಸಂಸ್ಕರಿಸಿ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಉದಕಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡಲು ಶುಭಜಲವುಳ್ಳ ಮಂಗಳಕರವಾದ ನದಿಗೆ ಬಂದರು. ಅಲ್ಲಿ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಕೂಡಿ ಅಂಗದನನ್ನು ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲಿಸಿಕೊಂಡು, ಸುಗ್ರೀವ-ತಾರೆಯರೊಡನೆ ವಾಲಿಗೆ ಜಲಾಂಜಲಿಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದರು — ಜಲಾಂಜಲಿಯಲ್ಲಿ ಮಗನೇ ಅಗ್ರಣಿ ಎಂಬ ಮರ್ಯಾದೆ ಕಾಪಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ದೀನನಾದ ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ತಾನೂ ದೀನನಾಗಿ, ಸಮಾನಶೋಕನಾದ ಮಹಾಬಲಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರೇತಕಾರ್ಯಗಳನ್ನೂ ಮಾಡಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪೌರುಷದಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಶ್ರೇಷ್ಠನ ಬಾಣದಿಂದ ಹತನಾದ, ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತಹ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಆ ವಾಲಿಯನ್ನು ದಹಿಸಿ, ವಾನರನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು. ಇಲ್ಲಿ ಅಂಗದನ ಕರ್ತೃತ್ವ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಅವನೇ ತಂದೆಯನ್ನು ಚಿತೆಯ ಮೇಲೆ ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅವನೇ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಅವನೇ ಅಪಸವ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಜಲಾಂಜಲಿಯಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನೇ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಇವೆಲ್ಲ ಮಗನ ಅಧಿಕಾರಗಳು ಎಂಬುದು ಶಾಸ್ತ್ರ. ಸುಗ್ರೀವನು ಕೇವಲ ಸಹಾಯಕ. ರಾಮನು ತಾನೇ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ‘ಕಾರಯಾಮಾಸ’ (ಮಾಡಿಸಿದನು) ಎಂಬ ಪ್ರೇರಣಾರ್ಥಕ ಕ್ರಿಯಾಪದದಿಂದ ಅವನ ಅಧಿಷ್ಠಾತೃತ್ವ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಸರ್ಗದ ಸಮಾಪ್ತಿ ಗಾಂಭೀರ್ಯದಿಂದ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ‘ದೀರ್ಘಮಧ್ವಾನಂ ಪ್ರಸ್ಥಿತಮ್’ (ದೀರ್ಘ ದಾರಿಗೆ ಹೊರಟವನನ್ನು) ಎಂಬುದು ತಂದೆಯ ಪರಲೋಕಯಾತ್ರೆಯ ರೂಪಕ; ಅದರಿಂದ ಮರಣವೇ ಒಂದು ಯಾತ್ರೆ ಎಂಬ ದೃಷ್ಟಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಶುಭಜಲಾಂ ಶಿವಾಮ್’ (ಶುಭಜಲವುಳ್ಳ, ಮಂಗಳಕರವಾದ) ಎಂಬ ನದಿಯ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಉದಕಕರ್ಮದ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಸಿಷಿಚುಃ’ (ಅರ್ಪಿಸಿದರು) ಎಂಬ ಬಹುವಚನದಿಂದ ಎಲ್ಲರೂ ಕೂಡಿ ಅರ್ಪಿಸಿದ ಜಲಾಂಜಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಉಪೇಯಿವಾನ್’ (ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು) ಎಂಬ ಲಿಟ್ ರೂಪದಿಂದ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ, ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಬರುವುದರ ಮೂಲಕ ಕವಿ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇತುವೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟುತ್ತಾನೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे पञ्चविंशः सर्गः॥ २५॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ