ಸರ್ಗ
ಸುಗ್ರೀವನ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ ಮತ್ತು ತಾರೆಯ ವಧಾಪ್ರಾರ್ಥನೆ
ಸುಗ್ರೀವನ ಶೋಕ, ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ವೈರಾಗ್ಯ, ಆತ್ಮನಿಂದೆ, ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶದ ಸಂಕಲ್ಪ, ತಾರೆ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವುದು, ತನ್ನ ವಧೆಗಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ರಾಮನ ಸಾಂತ್ವನ
ಎದುರಿಸಲಾಗದ ರಭಸದ ಶೋಕಮಹಾಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದ ತಾರೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ, ವಾಲಿಯ ತಮ್ಮನೂ ವೇಗಶಾಲಿಯೂ ಆದ ಸುಗ್ರೀವನು ಅಣ್ಣನ ಅಪ್ರತಿಮವಾದ ವಧೆಯಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾದನು. ‘ತೇಪೇ’ (ಸಂತಪ್ತನಾದನು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದದಿಂದ ವಿಜಯದ ಆನಂದವಲ್ಲ, ತಾಪವೇ ಅವನ ಫಲ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಮುಖದೊಡನೆ ನೋಡುತ್ತಾ ಅವನು ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿರಕ್ತನಾದನು — ವಿಜಯದ ಕ್ಷಣವೇ ವೈರಾಗ್ಯದ ಕ್ಷಣವಾಯಿತು. ಮನಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು ಸೇವಕರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು, ತೀವ್ರವಾಗಿ ನೊಂದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಮೆಲ್ಲನೆ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು; ‘ಶನೈಃ’ (ಮೆಲ್ಲನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನಡಿಗೆಯ ಮಂದತೆಯೂ ಮನಸ್ಸಿನ ಭಾರವೂ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತವೆ. ಬಿಲ್ಲು ಹಿಡಿದಿದ್ದ, ಉದಾತ್ತನಾದ, ವಿಷಸರ್ಪದಂತಹ ಬಾಣಗಳುಳ್ಳ, ಯಶಸ್ವಿಯಾದ, ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ, ಅಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ರಾಘವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಅವನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನರೇಂದ್ರನೇ, ನೀನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದಂತೆಯೇ ಮಾಡಿದೆ, ಈ ಕರ್ಮದ ಫಲವೂ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಆದರೆ, ರಾಜಕುಮಾರನೇ, ಜೀವನವೇ ಹಾಳಾದ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಭೋಗಗಳಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿದಿದೆ.’ ‘ಹತಜೀವಿತೇನ’ (ಜೀವನವೇ ಹಾಳಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತನ್ನ ಜೀವನವೇ ನಿಂದಿತವಾಯಿತು ಎಂಬುದು ಭಾವ — ರಾಜ್ಯ ದೊರೆಯಿತು, ಜೀವನವಾದರೋ ನಷ್ಟವಾಯಿತು. ರಾಮನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಐದು ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ‘ಗೃಹೀತಚಾಪಮ್’ (ಬಿಲ್ಲು ಹಿಡಿದ) ಎಂಬುದೇ ಮೊದಲನೆಯದು — ಸುಗ್ರೀವನಿಗಾಗಿ ಎತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ಬಿಲ್ಲೇ ಈಗ ಅವನ ಶೋಕಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಎಂಬ ವ್ಯಂಗ್ಯ. ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಶೋಕದ ಎರಡು ಮೂರ್ತಿಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ನೆಲದ ಮೇಲೆ ತಾರೆ, ರಾಮನತ್ತ ಸಾಗುವ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವ; ಇಬ್ಬರ ವಿಲಾಪವೇ ಈ ಸರ್ಗದ ವಸ್ತು.
‘ಈ ಮಹಾರಾಣಿ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಅಳುತ್ತಿರುವಾಗ, ದುಃಖದಿಂದ ಸಂತಪ್ತವಾದ ನಗರ ಆಕ್ರಂದಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ, ರಾಜನು ಹತನಾಗಿರುವಾಗ, ಅಂಗದನ ಜೀವವೇ ಸಂಶಯದಲ್ಲಿರುವಾಗ — ರಾಮ, ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ರಮಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಅವನು ನಾಲ್ಕು ಕಾರಣಗಳಿಂದ ವೈರಾಗ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕೋಪದಿಂದ, ಅಸಹನೆಯಿಂದ, ಅತಿಯಾದ ಅವಮಾನದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಅಣ್ಣನ ವಧೆಗೆ ನಾನು ಒಪ್ಪಿದ್ದೆ; ಈಗಲಾದರೋ ಈ ವಾನರಯೂಥಪತಿ ಹತನಾಗಿರುವಾಗ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ತೀಕ್ಷ್ಣವಾಗಿ ಸಂತಾಪಪಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.’ ಮೂರು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ತಾನೇ ಎಣಿಸುತ್ತಾ ಅವನು ದೋಷವನ್ನು ದೈವದ ಮೇಲೆ ಹೊರಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಇದೇ ಅವನ ಆತ್ಮನಿರೀಕ್ಷಣೆಯ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆ. ‘ಆ ಪರ್ವತಶ್ರೇಷ್ಠ ಋಷ್ಯಮೂಕದಲ್ಲಿ ಹೇಗೋ ನನ್ನ ಜೀವನವೃತ್ತಿಯಿಂದ ದೀರ್ಘಕಾಲ ವಾಸಿಸುವುದೇ ಇಂದು ನನಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ — ಇವನನ್ನು ಕೊಂದು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನೇ ಪಡೆಯುವುದಲ್ಲ.’ ಸ್ವರ್ಗರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಸೋದರವಧೆಯ ಬೆಲೆಗೆ ಪಡೆಯಬಾರದು ಎಂದು. ‘ “ನಿನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಹೋಗು” ಎಂದು ಮಹಾತ್ಮನೂ ಬುದ್ಧಿವಂತನೂ ಆದ ಅವನು ನನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದು ಅವನಿಗೆ ತಕ್ಕುದೇ; ನನ್ನ ಈ ಮಾತೂ ಕೃತಿಯೂ ನನಗೆ ತಕ್ಕುವು’ — ಶತ್ರುವಿನ ಔದಾರ್ಯವೂ ತನ್ನ ಕ್ಷುದ್ರತೆಯೂ ಒಂದೆಡೆ ಇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ‘ರಾಜ್ಯದ ಸುಖವನ್ನೂ ಸೋದರವಧೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ದುಃಖವನ್ನೂ ತೂಗಿ ನೋಡಿದರೆ, ಮಹಾಗುಣಶಾಲಿಯಾದ ಅಣ್ಣನ ವಧೆಯನ್ನು ಯಾವ ತಮ್ಮನು ತಾನೇ ಇಷ್ಟಪಡುವನು?’ ಕಾಮವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡ ಮನುಷ್ಯನೂ ಹೀಗೆ ಮಾಡಲಾರ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಕಾಮಾಸಕ್ತನಿಗಿಂತಲೂ ಕೀಳೆಂದು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸರ್ಗ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ರಾಜನ ವೈರಾಗ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ ರಾಮಾಯಣದ ನೀತಿಪಕ್ಷವನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತದೆ.
‘ನನ್ನ ವಧೆ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ — ತನ್ನ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಮೀರಬಾರದೆಂದು ಅವನು ಅದನ್ನು ಬಯಸಲಿಲ್ಲ; ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯ ದುಷ್ಟತನದಿಂದಲಾದರೋ ಪ್ರಾಣಹರಣದಂತಹ ಅತಿಕ್ರಮಣ ನಡೆಯಿತು.’ ಮಹಾತ್ಮನ ಸಂಯಮ, ಕ್ಷುದ್ರನ ಅತಿಕ್ರಮ — ಮತ್ತೆ ಹೋಲಿಕೆ. ‘ಮರದ ಕೊಂಬೆಯಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ನಾನು ಕ್ಷಣಕಾಲ ನರಳುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ “ಮತ್ತೆ ಹೀಗೆ ಮಾಡಬೇಡ” ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು.’ ಮೊದಲ ಯುದ್ಧದ ಸ್ಮೃತಿಯೇ ಅವನ ಕ್ಷಮಾಶೀಲತೆಯನ್ನು ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಇವನು ಸೋದರತ್ವವನ್ನೂ ಆರ್ಯಭಾವವನ್ನೂ ಧರ್ಮವನ್ನೂ ಕಾಪಾಡಿದನು; ನಾನಾದರೋ ಕೋಪವನ್ನೂ ಕಾಮವನ್ನೂ ಕಪಿತನವನ್ನೂ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದೆ’ — ‘ಕಪಿತ್ವಮ್’ (ಕಪಿತನ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಜಾತಿಯ ಚಾಪಲ್ಯವನ್ನೇ ತನ್ನ ದೋಷವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಗೆಳೆಯಾ, ತ್ವಷ್ಟೃವಿನ ಮಗನನ್ನು (ವೃತ್ರನನ್ನು) ಕೊಂದದ್ದರಿಂದ ಇಂದ್ರನು ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ, ಅಣ್ಣನ ವಧೆಯಿಂದ ನಾನು ಊಹಿಸಲೂ ಆಗದ, ತ್ಯಜಿಸಬೇಕಾದ, ಬಯಸಬಾರದ, ನೋಡಲೂ ಬಾರದ ಪಾಪವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದೇನೆ.’ ನಾಲ್ಕು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಪಾಪದ ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ಇಂದ್ರನ ಪಾಪವನ್ನು ಭೂಮಿ, ಜಲ, ವೃಕ್ಷಗಳು, ಸ್ತ್ರೀಯರು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು; ಆದರೆ ಶಾಖಾಮೃಗವಾದ ಈ ಕಪಿಯ ಪಾಪವನ್ನು ಯಾರು ತಾನೇ ಸಹಿಸುವರು, ಯಾರು ತಾನೇ ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಬಯಸುವರು?’ — ದೇವನ ಪಾಪ ಹಂಚಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ವಾನರನದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವವರು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ದೈನ್ಯ. ಇಂದ್ರನೊಡನೆ ಹೋಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಅಂಶಗಳು — ಪಾಪದ ಸಮಾನತೆ, ಬಿಡುಗಡೆಯ ವೈಷಮ್ಯ; ಇದರಿಂದಲೇ ಸುಗ್ರೀವನ ನಿರಾಶೆ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ವಯಸ್ಯ’ (ಗೆಳೆಯಾ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಅವನು ರಾಮನನ್ನು ರಾಜನಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಮಿತ್ರನಾಗಿಯೇ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ಅನುಮತಿ ಕೇಳುವುದಕ್ಕೆ ಇದು ಪೀಠಿಕೆ.
‘ರಾಘವ, ಅಧರ್ಮದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಕುಲನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದ ಇಂತಹ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಿ ನಾನು ಪ್ರಜೆಗಳ ಈ ಸಮ್ಮಾನಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನಲ್ಲ, ಯೌವರಾಜ್ಯಕ್ಕೂ ಅಲ್ಲ, ಇನ್ನು ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಹೇಗೆ?’ ಅಧಿಕಾರದ ನಿರಾಕರಣೆಯೇ ಈ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪದ ಪರಿಣತಿ. ‘ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಿಂದಿತವಾದ, ಕ್ಷುದ್ರವಾದ, ಲೋಕಕ್ಕೆ ಅಪಕಾರ ಮಾಡುವ ಪಾಪದ ಕರ್ತೃ ನಾನು; ಮಳೆಯ ನೀರಿನ ರಭಸ ತಗ್ಗಿನತ್ತ ಹರಿಯುವಂತೆ ಈ ಮಹಾಶೋಕ ನನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ಆವರಿಸುತ್ತಿದೆ.’ ಶೋಕವು ಸ್ವಭಾವತಃ ಕೀಳಿನತ್ತಲೇ ಹರಿಯುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಉಪಮೆಯ ಮಾರ್ಮಿಕತೆ. ‘ಸೋದರವಧೆಯೇ ಹಿಂಭಾಗವೂ ಬಾಲವೂ ಆಗಿರುವ, ಸಂತಾಪವೇ ಸೊಂಡಿಲೂ ಕಣ್ಣುಗಳೂ ತಲೆಯೂ ದಂತಗಳೂ ಆಗಿರುವ, ಪಾಪಮಯವಾದ, ಮದಿಸಿ ಬೆಳೆದ ಆನೆಯೊಂದು ನದಿಯ ದಡವನ್ನು ಹೊಡೆಯುವಂತೆ ನನ್ನನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತಿದೆ.’ ಪಾಪದ ಆನೆಯ ರೂಪಕ ಅತ್ಯಂತ ವಿಸ್ತಾರವಾದುದು — ಪಾಪದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಂಗವನ್ನೂ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪದ ಅಂಗವಾಗಿ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇದರಿಂದ ಒಳಗಿನ ತಾಪಕ್ಕೆ ಹೊರಗಿನ ರೂಪ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ನದಿದಡದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ನಿರಂತರ ಕ್ಷಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಆನೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೊಡೆಯುತ್ತದೆ, ದಡ ಕ್ರಮೇಣ ಕುಸಿಯುತ್ತದೆ. ‘ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಈ ಪಾಪ ಸಹಿಸಲಸಾಧ್ಯವಾದುದು — ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಯಿಸಲ್ಪಡುವ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಬಣ್ಣಗೆಟ್ಟ ಕಿಟ್ಟ ಬೇರ್ಪಡುವಂತೆ ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿದ್ದ ಸದಾಚಾರ ಬೇರ್ಪಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತಿದೆ.’ ‘ರಾಘವ, ನನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಮಹಾಬಲರಾದ ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳ ಈ ಕುಲವೂ, ಈ ಅಂಗದನೂ ಶೋಕತಾಪದಿಂದ ಅರ್ಧಪ್ರಾಣರಾದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಒಳ್ಳೆಯ ಜನರು, ವಿಧೇಯರು, ಮಕ್ಕಳು ಸುಲಭವಾಗಿ ಸಿಗಬಹುದು, ಆದರೆ ಅಂಗದನಂತಹ ಮಗ ಎಲ್ಲಿ? ಸೋದರನ ಸಾಮೀಪ್ಯ ದೊರೆಯುವಂತಹ ದೇಶವೇ ಇಲ್ಲ.’ ‘ಇಂದು ವೀರಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಂಗದನು ಬದುಕಲಾರ; ಅವನನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ತಾಯಿ ಬದುಕಬಹುದಾದರೂ, ಮಗನಿಲ್ಲದೆ ಸಂತಾಪದಿಂದ ದೀನಳಾದ ಅವಳು ಬದುಕುವುದೇ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದು ನನ್ನ ನಿಶ್ಚಯ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಣ್ಣನೊಡನೆಯೂ ಮಗನೊಡನೆಯೂ ಸಖ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾ ನಾನು ಧಗಧಗಿಸುವ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತೇನೆ; ಈ ವಾನರವೀರರು ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿದ್ದು ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುವರು. ಮನುಜೇಂದ್ರಪುತ್ರನೇ, ನಾನು ಹೋದ ಮೇಲೆಯೂ ನಿನ್ನ ಈ ಸಮಸ್ತ ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದು. ಕುಲವನ್ನು ಕೊಂದವನೂ ಬದುಕಲು ಅನರ್ಹನೂ ಅಪರಾಧಿಯೂ ಆದ ನನಗೆ, ರಾಮ, ಅನುಮತಿ ಕೊಡು.’ ಈ ದೀರ್ಘ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮೂರು ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಅಧಿಕಾರದ ನಿರಾಕರಣೆ, ಆಮೇಲೆ ಎರಡು ರೂಪಕಗಳಿಂದ (ಮಳೆನೀರಿನ ರಭಸ, ಪಾಪಮಯ ಆನೆ) ಪಾಪದ ವರ್ಣನೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮರಣಕ್ಕೆ ಅನುಮತಿಯ ಯಾಚನೆ. ಅಂಗದನ ಮತ್ತು ಅವನ ತಾಯಿಯ ಮರಣವನ್ನು ತಾನೇ ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಅವನು ತನ್ನ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ರಾಮಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ — ‘ಈ ವಾನರವೀರರು ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುವರು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಅವನು ಮರಣದಲ್ಲೂ ಕೃತಜ್ಞತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಈ ಪಾತ್ರದ ಉದ್ಧಾರ — ಹಿಂದೆ ಭೋಗಪರನಾಗಿದ್ದವನು ಈಗ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ.
ಹೀಗೆ ಆರ್ತನಾದ ವಾಲಿಯ ತಮ್ಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ರಘುವೀರನೂ ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವನೂ ಆದ ರಾಮನ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ನೀರು ತುಂಬಿ, ಅವನು ಕ್ಷಣಕಾಲ ಖಿನ್ನಮನಸ್ಕನಾದನು — ಶತ್ರುಹಂತಕನ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣೀರು ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಕಾರುಣ್ಯದ ಚಿಹ್ನೆ. ಅದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯಂತೆ ಕ್ಷಮಾಶೀಲನೂ ಲೋಕರಕ್ಷಕನೂ ಆದ ರಾಮನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೋಡುತ್ತಾ, ಕಳವಳದಿಂದ, ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಅಳುತ್ತಿದ್ದ ಆ ತಾರೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಸುಂದರ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಕಪಿಸಿಂಹನನ್ನು ಒಡೆಯನನ್ನಾಗಿ ಪಡೆದಿದ್ದ, ಪತಿಯನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಮಲಗಿದ್ದ, ದೀನತೆಯಿಲ್ಲದ ಸತ್ತ್ವವುಳ್ಳ ಆ ಕಪಿರಾಜಪತ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಎಬ್ಬಿಸಿದರು. ‘ಅದೀನಸತ್ತ್ವಾಮ್’ (ದೀನತೆಯಿಲ್ಲದ ಸತ್ತ್ವವುಳ್ಳವಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಶೋಕದಲ್ಲೂ ಅವಳ ಸತ್ತ್ವ ಕುಂದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ತಡಪಡಿಸುತ್ತಾ, ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟು, ಪತಿಯ ಬಳಿಯಿಂದ ದೂರಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳು, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಬಾಣ-ಬಿಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡಳು. ರಾಜಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕೂಡಿದ, ಸುಂದರ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ, ಹಿಂದೆಂದೂ ಕಂಡಿರದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು, ಜಿಂಕೆಮರಿಯ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಅವಳು ‘ಇವನೇ ಆ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ’ ಎಂದು ಅರಿತಳು — ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದಲೇ ಪರಿಚಯ, ಪರಿಚಯದ ಮಾತಿನಿಂದಲ್ಲ. ಆಮೇಲೆ ಆರ್ತಳೂ ವಿಪತ್ತಿಗೆ ಸಿಲುಕಿದವಳೂ ಆದ ಆರ್ಯೆ ತಾರೆ ತತ್ತರಿಸುತ್ತಾ ಅತಿವೇಗವಾಗಿ ಇಂದ್ರಸಮಾನನೂ ದುರ್ಜಯನೂ ಮಹಾನುಭಾವನೂ ಆದ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದಳು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ತಾರೆಯತ್ತ ಹೊರಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಾಮನ ಮೌನವೇ ಸಂಧಿ. ಸುಗ್ರೀವನ ಯಾಚನೆ ಉತ್ತರವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ, ತಾರೆಯ ಯಾಚನೆ ಬರುತ್ತದೆ — ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಒಂದೇ ಸಾಂತ್ವನವಚನದಿಂದ ಉತ್ತರ ಕೊಡಲ್ಪಡುವುದು. ‘ಕ್ಷಿತಿಕ್ಷಮಾವಾನ್’ (ಭೂಮಿಯಂತೆ ಕ್ಷಮಾಶೀಲ) ‘ಭುವನಸ್ಯ ಗೋಪ್ತಾ’ (ಲೋಕರಕ್ಷಕ) ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ರಾಮನ ಕ್ಷಮೆಯೂ ರಕ್ಷಣೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ — ಯಾಚಿಸುವವಳ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳುವ ಯೋಗ್ಯತೆಯೇ ಅಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅದೃಷ್ಟಪೂರ್ವಮ್’ (ಹಿಂದೆಂದೂ ಕಂಡಿರದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಾರೆ ರಾಮನನ್ನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ; ಆದರೂ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದಲೇ ಅವಳು ಅವನನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಇದು ರಾಮನ ಪ್ರಭಾವದ ವರ್ಣನೆ.
ಶೋಕದಿಂದ ದೇಹಭಾವವೇ ಗಾಬರಿಗೊಂಡಿದ್ದ ಮನಸ್ವಿನಿ ತಾರೆ, ವಿಶುದ್ಧಸತ್ತ್ವನೂ ರಣದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯಿಂದ ಗುರಿ ಸಾಧಿಸಿದವನೂ ಆದ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಮಾತನಾಡಿದಳು. ಮೊದಲು ಅವಳು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ನೀನು ಅಳೆಯಲಾಗದವನು, ಎದುರಿಸಲಾಗದವನು, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನು, ಉತ್ತಮಧರ್ಮಿಷ್ಠನು, ಅಕ್ಷಯವಾದ ಕೀರ್ತಿಯುಳ್ಳವನು, ವಿಚಕ್ಷಣನು, ಭೂಮಿಯಂತೆ ಕ್ಷಮಾಶೀಲನು, ರಕ್ತದಂತೆ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನು. ನೀನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ಲು-ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದವನು, ಮಹಾಬಲನು, ದೃಢಕಾಯನು; ಮನುಷ್ಯದೇಹದ ಅಭ್ಯುದಯವನ್ನು ಮೀರಿ ದಿವ್ಯದೇಹದ ಅಭ್ಯುದಯದಿಂದ ಕೂಡಿದವನು.’ ಈ ಸ್ತುತಿಗಳಿಂದ ಅವಳು ಎರಡು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತಾಳೆ — ರಾಮನ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಅಮೋಘಬಾಣತ್ವ; ಎರಡೂ ಮುಂದಿನ ಯಾಚನೆಗೆ ಆಧಾರ. ‘ಕ್ಷತಜೋಪಮಾಕ್ಷಃ’ (ರಕ್ತದಂತೆ ಕೆಂಪು ಕಣ್ಣುಳ್ಳವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ವೀರರಸವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಆಮೇಲೆ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ — ‘ಯಾವ ಬಾಣದಿಂದ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯನು ಹತನಾದನೋ ಅದೇ ಬಾಣದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲು; ಹತಳಾಗಿ ನಾನು ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ; ನಾನಿಲ್ಲದೆ ವಾಲಿ ಸುಖಿಸಲಾರ. ಕಮಲದ ನಿರ್ಮಲ ದಳದಂತಹ ಕಣ್ಣುಳ್ಳವನೇ, ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲೂ ಸೇರಿ ಸುತ್ತಲೂ ನೋಡಿ ನನ್ನನ್ನು ಕಾಣದಿದ್ದರೆ ಅವನು ಬಗೆಬಗೆಯ ಕೆಂಪು ಮುಡಿಯುಳ್ಳ, ವಿಚಿತ್ರ ವೇಷಧಾರಿಣಿಯರಾದ ಅಪ್ಸರೆಯರನ್ನು ಸೇವಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಪರ್ವತರಾಜನ ರಮ್ಯವಾದ ತಪ್ಪಲಿನಲ್ಲಿ ವಿದೇಹಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ನೀನು ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ, ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲೂ ನಾನಿಲ್ಲದೆ ಅವನು ಶೋಕವನ್ನೂ ಕಳೆಗುಂದುವಿಕೆಯನ್ನೂ ಹೊಂದುವನು.’ ಉಪಮೆ ಮಾರ್ಮಿಕ — ರಾಮನದೇ ವಿರಹದುಃಖವನ್ನು ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸೀತಾವಿಯೋಗದಿಂದ ದುಃಖಿತನಾದ ರಾಮನೇ ಪತಿವಿಯೋಗದ ವೇದನೆಯನ್ನು ಬಲ್ಲನು ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವಳು ಅವನ ಕರುಣೆಯನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಯಾಚನೆಯ ಈ ಯುಕ್ತಿ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು. ‘ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಸುಂದರ ಪುರುಷನು ಯಾವ ದುಃಖವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನೀನೇ ಬಲ್ಲೆ; ಆ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅರಿತು ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲು, ಇದರಿಂದ ವಾಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಕಾಣದ ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸದಿರಲಿ.’ ಆಮೇಲೆ ಶಾಸ್ತ್ರಯುಕ್ತಿ — ‘ಮಹಾತ್ಮನಾದ ನೀನು “ನನಗೆ ಸ್ತ್ರೀಹತ್ಯೆಯ ದೋಷ ಬರುವುದು” ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದರೆ, “ಇವಳು ಅವನ ಆತ್ಮವೇ” ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲು; ಹೀಗೆ ಸ್ತ್ರೀವಧೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಮನುಜೇಂದ್ರಪುತ್ರನೇ. ಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರಯೋಗದಿಂದಲೂ ವಿವಿಧ ವೇದಗಳಿಂದಲೂ ಪತ್ನಿ ಪುರುಷನಿಂದ ಭಿನ್ನಳಲ್ಲ; ಜ್ಞಾನಿಗಳ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕೊಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದ ದಾನ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ನೀನೂ ಧರ್ಮವನ್ನು ನೋಡಿ ನನ್ನನ್ನು ನನ್ನ ಆ ಪ್ರಿಯನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟರೆ, ಈ ದಾನದಿಂದ ನನ್ನ ವಧೆಯಿಂದಲೂ ನಿನಗೆ ಅಧರ್ಮದ ಸಂಬಂಧ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಅವಳು ಸ್ಮೃತಿಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನೇ ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಪತ್ನಿ ಪತಿಯ ಅರ್ಧಶರೀರ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳ ವಧೆ ಪತಿಯದೇ ಅಂಗಚ್ಛೇದ, ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಸ್ತ್ರೀಹತ್ಯೆಯಲ್ಲ; ದಾನಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪತ್ನೀದಾನವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟು ನೀನು ಧರ್ಮವನ್ನೇ ಆಚರಿಸುತ್ತೀಯೆ. ಹೀಗೆ ಅವಳು ರಾಮನ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯನ್ನೇ ತನ್ನ ಯಾಚನೆಯ ಸಾಧನವಾಗಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆರು ಪಾದಗಳ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಅವಳು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಆರ್ತಳೂ ಅನಾಥಳೂ ಪತಿಯ ಬಳಿಯಿಂದ ದೂರಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವವಳೂ ಆದ, ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ ಎಂದು ಭಾವಿಸಬೇಡ; ಆನೆಯ ವಿಲಾಸದ ನಡಿಗೆಯುಳ್ಳ, ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಉತ್ತಮ ಚಿನ್ನದ ಮಾಲೆ ಧರಿಸಿದ ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನಿಲ್ಲದೆ, ನರೇಂದ್ರನೇ, ನಾನು ಬಹುಕಾಲ ಬದುಕಲಾರೆ.’
ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಪ್ರಭು ತಾರೆಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ ಹಿತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ವೀರಪತ್ನಿಯೇ, ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ವಿಪರೀತಗೊಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಡ; ಈ ಇಡೀ ಲೋಕ ವಿಧಾತನಿಂದಲೇ ವಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.’ ‘ವೀರಭಾರ್ಯೇ’ (ವೀರಪತ್ನಿಯೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದಲೇ ಅವನು ಅವಳ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ವೀರನ ಪತ್ನಿ ಹೀಗೆ ವಿಲಪಿಸಬಾರದು. ‘ಈ ಎಲ್ಲ ಸುಖದುಃಖಗಳ ಸಂಯೋಗವೂ ವಿಧಾತನಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಎಂದು ಲೋಕ ಹೇಳುತ್ತದೆ; ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಅವನ ವಶದಲ್ಲಿವೆ, ವಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವಿಧಾನವನ್ನು ಅವು ಮೀರುವುದಿಲ್ಲ.’ ಸುಖದುಃಖಗಳಿಗೆ ವಿಧಿಯೇ ಮೂಲ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವನು ಶೋಕದ ವಿಷಯವನ್ನೇ ಬದಲಿಸುತ್ತಾನೆ — ಯಾವ ವ್ಯಕ್ತಿಯೂ ದೋಷಿಯಲ್ಲ, ವಿಧಾನವೇ ಕಾರಣ. ‘ಆ ಪರಮ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ನೀನು ಹಾಗೆಯೇ ಪಡೆಯುವೆ, ನಿನ್ನ ಮಗನೂ ಯೌವರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವನು; ವಿಧಾತನಿಂದ ವಿಧಾನ ಹಾಗೆಯೇ ವಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಶೂರರ ಪತ್ನಿಯರು ಹೀಗೆ ಪ್ರಲಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ಭವಿಷ್ಯದ ಆಶ್ವಾಸನೆಯೂ ವರ್ತಮಾನದ ಕರ್ತವ್ಯವೂ — ಎರಡೂ ಒಂದೇ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ. ರಾಮನು ಅವಳ ಯುಕ್ತಿಯನ್ನು ಖಂಡಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ, ತನ್ನ ಕರ್ಮವನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಕೇವಲ ವಿಧಾನದ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಶೋಕದ ವಿಷಯವನ್ನೇ ದೂರಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಮಗನ ಯೌವರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಾಗ್ದಾನ ಮಾಡಿ ಅವಳ ಮುಂದಿನ ಚಿಂತೆಯನ್ನೂ ಶಮನಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯೂ ಶತ್ರುತಾಪನೂ ಮಹಾತ್ಮನೂ ಆದ ಅವನಿಂದ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಸುಂದರ ವೇಷ-ರೂಪವುಳ್ಳ ವೀರಪತ್ನಿ ತಾರೆ, ಗದ್ಗದಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮುಖದೊಡನೆ ಸುಮ್ಮನಾದಳು — ಅಳುವಿನ ದನಿ ಶಾಂತವಾಯಿತು, ವಿಲಾಪವೂ ಮುಗಿಯಿತು.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः॥ २४॥