ಸರ್ಗ
ತಾರೆಯ ವಿಲಾಪ
ತಾರೆಯ ಕರುಣಾಜನಕ ವಿಲಾಪ, ವೀರಶಯ್ಯೆಯ ವರ್ಣನೆ, ವೈಧವ್ಯದ ಶೋಕ, ನೀಲನಿಂದ ಬಾಣವನ್ನು ಕೀಳುವಿಕೆ, ಅಂಗದನ ಪಿತೃವಂದನೆ, ರಾಜ್ಯಶ್ರೀಯ ಸ್ಥಿರತೆ
ಕಪಿರಾಜನ ಆ ಮುಖವನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸುತ್ತಾ ಲೋಕವಿಖ್ಯಾತಳಾದ ತಾರೆ ಸತ್ತ ಪತಿಯನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಹೇಳಿದಳು — ಸತ್ತವನ ಮುಖವನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸುವುದೆಂದರೆ ವಿರಹಿಣಿಯ ಕೊನೆಯ ಸ್ಪರ್ಶ. ‘ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳದೆ ನೀನು ಕಲ್ಲುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಅತಿ ದುಃಖಕರವಾದ, ಏರುಪೇರಿನ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದ್ದೀಯೆ’ ಎಂದು ಮೊದಲಿಗೇ ಅವಳು ತನ್ನ ಸಲಹೆಯ ಅವಮಾನವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಹಿಂದೆ ಅವಳು ಯುದ್ಧವನ್ನು ತಡೆದಿದ್ದಳು, ಅದು ಕಡೆಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಆಮೇಲೆ ಅವಳು ಭೂಮಿಯೊಡನೆ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ವಾನರೇಂದ್ರನೇ, ನನಗಿಂತಲೂ ಈ ಭೂಮಿ ನಿನಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಿಯಳು ನಿಶ್ಚಯ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಮಲಗಿದ್ದೀಯೆ, ನನ್ನೊಡನೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಪ್ರೇಮವಿಲಾಪದ ರೀತಿ ಇದು — ನಿರ್ಜೀವವಾದ ಭೂಮಿಯನ್ನೇ ಸವತಿಯಂತೆ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಅಯ್ಯೋ, ಈ ವಿಧಿ ಸುಗ್ರೀವನ ವಶವಾಯಿತು; ಸುಗ್ರೀವನೇ ಈಗ ಪರಾಕ್ರಮಿ’ ಎಂದು ಅವಳು ದೈವದ ಪಕ್ಷಪಾತಕ್ಕಾಗಿ ಶೋಕಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ವೀರನೇ, ಸಾಹಸಪ್ರಿಯನೇ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಲ್ಲಿ ಪತಿಯ ಸ್ವಭಾವವೇ ಅವನ ನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಕರಡಿ-ವಾನರ ಮುಖ್ಯರು ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ — ಇಂದಿಗೂ ಅವರು ನಿನ್ನ ಬಳಿಯಲ್ಲೇ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದು ಕರುಣಾಜನಕ. ‘ಬಲಿನಮ್’ (ಬಲಶಾಲಿಯನ್ನು) ಎಂಬ ಪದ ಸತ್ತವನಿಗೂ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಭಕ್ತರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಒಡೆಯನ ಬಲ ಕ್ಷೀಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಕವಿ ವಿಲಾಪದ ಮೂರು ಅಂಗಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿರುವುದು, ಉತ್ತರಿಸದಿರುವುದು, ಪರಿವಾರದ ಉಪಸ್ಥಿತಿ; ಇವುಗಳಿಂದಲೇ ಮುಂದಿನ ಇಡೀ ವಿಲಾಪ ಪೋಷಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ‘ಲೋಕಶ್ರುತಾ’ (ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧಳು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ತಾರೆಯ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಮಂತ್ರಿಣಿಯಾಗಿದ್ದವಳು ಇಂದು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ.
‘ಅವರ ಕಷ್ಟದ ಪ್ರಲಾಪವನ್ನೂ, ಶೋಕಿಸುತ್ತಿರುವ ಅಂಗದನ ಅಳುವನ್ನೂ, ನನ್ನ ಈ ಮಾತನ್ನೂ ಕೇಳಿ ನೀನು ಏಕೆ ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುತ್ತಿಲ್ಲ?’ — ನಿದ್ರೆಯ ಭ್ರಮೆಯಿಂದ ಮರಣವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಬಯಸುವ ಮನಸ್ಸಿನ ಚಿತ್ರ ಇದು. ‘ಇದೇ ಆ ವೀರಶಯ್ಯೆ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹತನಾಗಿ ಇಂದು ನೀನು ಮಲಗಿರುವುದು; ಇಲ್ಲೇ ಹಿಂದೆ ನಿನ್ನಿಂದಲೇ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟು ಶತ್ರುಗಳು ಮಲಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರು’ — ಹಿಂದೆ ಶತ್ರುಗಳದ್ದಾಗಿದ್ದ ಶಯ್ಯೆ ಇಂದು ಒಡೆಯನದು ಎಂಬ ವೈಪರೀತ್ಯ. ‘ವಿಶುದ್ಧ ಸತ್ತ್ವವುಳ್ಳವನೇ, ವಿಶುದ್ಧ ವಂಶದವನೇ, ಯುದ್ಧಪ್ರಿಯನೇ, ನನ್ನ ಪ್ರಿಯನೇ’ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಸಂಬೋಧನೆಗಳಿಂದ ಅವಳು ಅವನ ಸತ್ತ್ವ, ಕುಲ, ಶೌರ್ಯ, ಸ್ನೇಹಗಳನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾಳೆ. ‘ಮಾನವನ್ನು ಕೊಡುವವನೇ, ಅನಾಥಳಾದ ನನ್ನನ್ನು ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಬಿಟ್ಟು ನೀನು ಹೋಗಿದ್ದೀಯೆ’ — ಅನಾಥತೆಯೇ ಈ ವಿಲಾಪದ ಮುಖ್ಯ ವಸ್ತು. ಆಮೇಲೆ ಅವಳು ಲೋಕನೀತಿಯನ್ನು ದೂರುತ್ತಾಳೆ — ‘ವಿವೇಕಿಯಾದ ಮನುಷ್ಯನು ಶೂರನಿಗೆ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಕೊಡಬಾರದು; ನೋಡು, ಶೂರನ ಪತ್ನಿಯಾದ ನಾನು ತಕ್ಷಣವೇ ವಿಧವೆಯಾಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟೆ.’ ‘ನನ್ನ ಮಾನ ಮುರಿದುಹೋಯಿತು, ಶಾಶ್ವತವಾದ ಆಸರೆ ಭಗ್ನವಾಯಿತು; ತಳಸಿಗದ ವಿಶಾಲವಾದ ಶೋಕಸಾಗರದಲ್ಲಿ ನಾನು ಮುಳುಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಅವಳು ತನ್ನ ದಶೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಶಾಶ್ವತೀ ಗತಿಃ’ (ಶಾಶ್ವತವಾದ ಆಸರೆ) ಎಂದರೆ ಪತ್ನಿತನದಿಂದ ಪಡೆದ ಸ್ಥಿರವಾದ ಆಶ್ರಯ; ಅದು ಭಗ್ನವಾಯಿತು ಎಂಬುದೇ ವೈಧವ್ಯದ ವಾಸ್ತವ ಸ್ವರೂಪ. ಸಮುದ್ರದ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ‘ಅಗಾಧೇ’ (ತಳಸಿಗದಷ್ಟು ಆಳವಾದ) ‘ವಿಪುಲೇ’ (ವಿಶಾಲವಾದ) ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಆಳವೂ ವಿಸ್ತಾರವೂ ಎರಡೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ, ಹೊರಬರುವ ಆಸೆಯೂ ನಿರಾಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.
‘ಹತನಾದ ಪತಿಯನ್ನು ಕಂಡೂ ಇಂದು ನನ್ನ ಹೃದಯ ನೂರು ಚೂರಾಗಲಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ, ಇದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ಕಲ್ಲಿನ ಸಾರದಿಂದಲೇ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ’ — ಬದುಕಿರುವುದೇ ಅಪರಾಧ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ‘ಗೆಳೆಯ, ಪತಿ, ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ನನಗೆ ಪ್ರಿಯನು, ಹೊಡೆತದಲ್ಲಿ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಶೂರ — ಅವನು ಪಂಚತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು’ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಪದಗಳಿಂದ ಅವಳು ಅವನೊಡನೆ ತನ್ನ ನಾಲ್ಕು ಬಗೆಯ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಆಮೇಲೆ ಲೋಕವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಪತಿಯಿಲ್ಲದ ಸ್ತ್ರೀ ಎಷ್ಟೇ ಮಕ್ಕಳುಳ್ಳವಳಾಗಿರಲಿ, ಧನಧಾನ್ಯಸಮೃದ್ಧಳಾಗಿರಲಿ, ಜನರು ಅವಳನ್ನು ವಿಧವೆ ಎಂದೇ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ’ — ಪತಿಯ ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಸಂಪತ್ತೂ ನಿರರ್ಥಕ ಎಂದು. ಆಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಶಯ್ಯೆಯ ಚಿತ್ರ — ‘ವೀರನೇ, ಹಿಂದೆ ಕೆಂಪು ಕೀಟದ ಬಣ್ಣದ ಹಾಸುಗಂಬಳಿಯುಳ್ಳ ನಿನ್ನ ಹಾಸಿಗೆಯ ಮೇಲೆ ಮಲಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಈಗ ನಿನ್ನ ದೇಹದಿಂದಲೇ ಹರಿದ ರಕ್ತದ ಮಡುವಿನಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದೀಯೆ.’ ಇಂದ್ರಗೋಪ ಕೀಟದ ಬಣ್ಣದ ಹಾಸುಗಂಬಳಿಯ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಕ್ತದ ಮಡು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಸುಖಶಯ್ಯೆಯ ಸ್ಮೃತಿಯೇ ಈಗ ಶೋಕವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನಿನ್ನ ದೇಹವೆಲ್ಲ ಧೂಳು-ರಕ್ತಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ, ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಿನ್ನನ್ನು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲೂ ಆಗುತ್ತಿಲ್ಲ’ — ಕೊನೆಯ ಆಲಿಂಗನವೂ ನಿಷಿದ್ಧ ಎಂಬುದು ಕರುಣೆಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಶಯ್ಯೆಯ ಎರಡು ಚಿತ್ರಗಳು ಪರಸ್ಪರ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿವೆ — ಹಿಂದೆ ಕೆಂಪು ಹಾಸುಗಂಬಳಿಯ ಸುಖಶಯ್ಯೆ, ಈಗ ರಕ್ತದ ಮಡು; ಇದರಿಂದಲೇ ಸುಖದಿಂದ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಆದ ಪರಿವರ್ತನೆ ಮೂರ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.
‘ಅತಿದಾರುಣವಾದ ಈ ವೈರದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಇಂದು ಕೃತಕೃತ್ಯನಾದನು, ರಾಮನು ಬಿಟ್ಟ ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಅವನ ಭಯ ದೂರವಾಯಿತು’ — ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ವೈರದ ಸಮಾಪ್ತಿ ಎಂಬ ವಿಸ್ಮಯವೂ ಶೋಕವೂ. ‘ನಿನ್ನ ಎದೆಯಲ್ಲಿ ನಾಟಿರುವ ಬಾಣವು ನಿನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಮುಟ್ಟದಂತೆ ನನ್ನನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಿದೆ; ನೀನು ಪಂಚತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವಾಗ ನಾನು ಕೇವಲ ನೋಡುತ್ತಾ ನಿಂತಿದ್ದೇನೆ’ — ಬಾಣವೇ ಆಲಿಂಗನಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿ. ಆಮೇಲೆ ಕವಿ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ — ಬೆಟ್ಟದ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದ್ದ ಉರಿಯುವ ವಿಷಸರ್ಪವನ್ನು ಹೊರಗೆಳೆಯುವಂತೆ ನೀಲನು ಅವನ ದೇಹದಲ್ಲಿದ್ದ ಬಾಣವನ್ನು ಕಿತ್ತನು. ಹೊರಗೆಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಬಾಣದ ಕಾಂತಿ, ಅಸ್ತಗಿರಿಯ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಕಿರಣಗಳು ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಹೊರಹೊಮ್ಮುವ ಕಾಂತಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯಿತು — ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಜನ ಅಸ್ತಮಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ಅವನ ಗಾಯಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ರಕ್ತದ ಧಾರೆಗಳು ಹರಿದವು — ಬೆಟ್ಟದಿಂದ ಕೆಂಪು ಕಾವಿಮಣ್ಣಿನೊಡನೆ ಬೆರೆತು ಹರಿಯುವ ನೀರಿನ ಧಾರೆಗಳಂತೆ. ಕಾವಿಮಣ್ಣಿನ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಕ್ತದ ಬಣ್ಣವೂ, ಧಾರೆಯ ಹರಿವಿನಿಂದ ಅದರ ನಿರಂತರತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ; ಪರ್ವತದ ಉಪಮೆ ವಾಲಿಯ ಶರೀರದ ವಿಶಾಲತೆಯನ್ನೇ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ರಣಧೂಳಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿದ್ದ ಪತಿಯನ್ನು ಒರೆಸುತ್ತಾ, ಅಸ್ತ್ರದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಶೂರನನ್ನು ಅವಳು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತೋಯಿಸಿದಳು — ಕಣ್ಣೀರೇ ಕೊನೆಯ ಸ್ನಾನೋದಕ. ಮೈಯೆಲ್ಲ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ಹತನಾಗಿದ್ದ ಪತಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಆ ಸ್ತ್ರೀ ಕಂದುಗಣ್ಣಿನ ಮಗ ಅಂಗದನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಿಲಾಪ ಕ್ಷಣಕಾಲ ನಿಂತು ಕ್ರಿಯೆಗೆ ಅವಕಾಶ ಕೊಡುತ್ತದೆ — ನೀಲನ ಕಾರ್ಯ, ರಕ್ತದ ಹರಿವು, ತಾರೆಯ ಒರೆಸುವಿಕೆ; ಆಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ಶೋಕವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳು ಬರುವುದರಿಂದ ಕಾವ್ಯದ ಗತಿ ಕಾಪಾಡಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ವಿಲಾಪವೂ ಏಕತಾನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
‘ಮಗನೇ, ತಂದೆಯ ಕೊನೆಯ, ಅತಿದಾರುಣವಾದ ಅವಸ್ಥೆಯನ್ನು ನೋಡು; ಬಹುಕಾಲ ಮುಂದುವರಿದ ವೈರದ ಅಂತ್ಯ ಪಾಪಕರ್ಮದಿಂದಲೇ ಆಯಿತು’ — ದೀರ್ಘಕಾಲದ ವೈರ ಪಾಪದಿಂದಲೇ ಮುಗಿಯಿತು ಎಂದು. ‘ಪಶ್ಚಿಮಾಮ್’ (ಕೊನೆಯ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅಂತಿಮ ಅವಸ್ಥೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಮಗನು ಅದನ್ನು ನೋಡಬೇಕು ಎಂಬ ತಾಯಿಯ ಒತ್ತಾಯ ಶೋಕಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯಪ್ರಜ್ಞೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು. ‘ಬಾಲಸೂರ್ಯನಂತೆ ಉಜ್ಜ್ವಲವಾದ ದೇಹವುಳ್ಳ, ಯಮನ ಮನೆಗೆ ಹೊರಟಿರುವ, ಮಾನವನ್ನು ಕೊಡುವ ರಾಜನಾದ ತಂದೆಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸು’ — ಸತ್ತ ತಂದೆಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸುವುದು ಪುತ್ರಧರ್ಮ ಎಂದು ಅವಳು ಕಲಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಅಂಗದನು ಎದ್ದು, ದಪ್ಪವೂ ದುಂಡಗೂ ಆದ ತೋಳುಗಳಿಂದ ತಂದೆಯ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ‘ನಾನು ಅಂಗದ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ತಂದೆ ನೋಡುತ್ತಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳುವುದು ಅಗತ್ಯವಾಯಿತು — ಇಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಮಿಕತೆ. ಬಾಲಕನು ಹಿಂದೆಯೂ ತಂದೆಯ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದನು; ಇಂದೂ ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಪ್ರತಿವಚನ ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆಮೇಲೆ ಅವಳು ಮತ್ತೆ ಪತಿಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಹಿಂದೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅಂಗದನಿಗೆ “ಮಗನೇ, ದೀರ್ಘಾಯುವಾಗು” ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಇಂದು ಏಕೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ?’ ಆಶೀರ್ವಾದದ ಮೌನವೇ ಮರಣದ ಪ್ರಮಾಣ. ‘ಸಿಂಹದಿಂದ ಆಗತಾನೇ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಗೂಳಿಯನ್ನು ಕರುವಿನೊಡನೆ ಹಸು ಸೇವಿಸುವಂತೆ, ಮಗನೊಡನೆ ನಾನು ಪ್ರಜ್ಞೆಯಿಲ್ಲದ ನಿನ್ನನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ’ — ಆರು ಪಾದಗಳ ಈ ಉಪಮೆ ತಾಯಿ ಮತ್ತು ಮಗ ಇಬ್ಬರೂ ಅನಾಥರು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಗೂಳಿಯ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ಗೂಳಿ ಹಿಂಡಿನ ರಕ್ಷಕ, ಸಿಂಹ ಪ್ರತೀಕಾರ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲದ ಬಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಶೋಕವಲ್ಲ, ಮುಂಬರುವ ಭಯದ ಸೂಚನೆಯೂ ಇದೆ.
‘ರಾಮನ ಆಯುಧವೆಂಬ ಜಲದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸಂಗ್ರಾಮಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡಿ ಅದರ ಅವಭೃಥದಲ್ಲಿ (ಯಜ್ಞಾಂತ್ಯದ ಸ್ನಾನದಲ್ಲಿ) ನೀನು ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದೆ — ಆದರೆ ಪತ್ನಿಯಾದ ನಾನಿಲ್ಲದೆ ಹೇಗೆ?’ ಯಜ್ಞದ ಕೊನೆಯ ಅವಭೃಥಸ್ನಾನವನ್ನು ಪತ್ನಿಯೊಡನೆಯೇ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದು ಶಾಸ್ತ್ರ; ಯುದ್ಧ ಯಜ್ಞ, ರಾಮಶಸ್ತ್ರ ಜಲ, ಮರಣ ಅವಭೃಥ ಎಂಬ ರೂಪಕ. ‘ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ದೇವರಾಜನು ನಿನಗೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದ ಪ್ರಿಯವಾದ ಚಿನ್ನದ ಮಾಲೆಯನ್ನು ಈಗ ನಿನ್ನ ಕೊರಳಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ?’ — ಇಂದ್ರನು ಕೊಟ್ಟ ಮಾಲೆಯ ಅಭಾವವೂ ಅವಳ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಮಾನವನ್ನು ಕೊಡುವವನೇ, ಸುತ್ತುತ್ತಿರುವ ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಭೆ ಪರ್ವತರಾಜನನ್ನು ಬಿಡದಂತೆ, ಪ್ರಾಣ ಹೋದರೂ ರಾಜ್ಯಶ್ರೀ ನಿನ್ನನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ’ — ಸತ್ತ ರಾಜನಲ್ಲೂ ತೇಜಸ್ಸು ಉಳಿದಿದೆ ಎಂದು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಿಂದ ಅವಳು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ನನ್ನ ಈ ಹಿತವಾದ ಮಾತನ್ನು ನೀನು ನಡೆಸಲಿಲ್ಲ, ನಿನ್ನನ್ನು ತಡೆಯಲು ನಾನೂ ಶಕ್ತಳಾಗಲಿಲ್ಲ; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹತನಾದ ನಿನ್ನೊಡನೆ ಮಗನ ಸಹಿತ ನಾನೂ ಹತಳಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಶ್ರೀಯೂ ನಿನ್ನೊಡನೆ ನನ್ನನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾಳೆ.’ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ‘ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳದೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದುದೇ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ — ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ವೃತ್ತಾಕಾರವಾಗಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಮಂತ್ರಿಣಿಯ ಮಾತು ಕಡೆಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟದ್ದೇ ಈ ಎಲ್ಲ ದುಃಖದ ಮೂಲ ಎಂಬುದು ತಾರೆಯ ನಿಶ್ಚಯ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे त्रयोविंशः सर्गः॥ २३॥