ಸರ್ಗ
ವಾಲಿಯ ಸಾಂತ್ವನವಚನ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ
ಸುಗ್ರೀವನಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯ ಕ್ಷಮಾಯಾಚನೆ, ಅಂಗದನ ಸಮರ್ಪಣೆ, ತಾರೆಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯದ ಪ್ರಶಂಸೆ, ಚಿನ್ನದ ಮಾಲೆಯ ದಾನ, ಅಂಗದನಿಗೆ ಉಪದೇಶ, ವಾಲಿಯ ಮರಣ, ವಾನರರ ವಿಲಾಪ, ಗೋಲಭವಧೆಯ ಸ್ಮರಣೆ, ತಾರೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳುವುದು
ಪ್ರಾಣ ಮಂದವಾಗಿದ್ದ ವಾಲಿಯು ಮೆಲ್ಲನೆ ಉಸಿರಾಡುತ್ತಾ ಸುತ್ತಲೂ ನೋಡುತ್ತಿರಲು, ಮೊದಲಿಗೇ ಎದುರು ನಿಂತಿದ್ದ ತಮ್ಮ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಕಂಡನು — ಸಾಯುತ್ತಿರುವವನ ಮೊದಲ ನೋಟ ತಮ್ಮನ ಮೇಲೆಯೇ ಬಿದ್ದದ್ದು ಸ್ನೇಹದ ಸೂಚನೆ. ವಿಜಯ ಪಡೆದಿದ್ದ ಆ ವಾನರೇಶ್ವರನನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ದನಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಸುಗ್ರೀವ, ಪಾಪದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ದೋಷಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ದೂಷಿಸಬೇಡ; ಮುಂದೆ ಆಗಬೇಕಾಗಿದ್ದ ವಿಧಿಯ ಬುದ್ಧಿಮೋಹದಿಂದ ನಾನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಎಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದೆ.’ ‘ಭವಿಷ್ಯೇಣ’ (ಆಗಬೇಕಾಗಿದ್ದುದರಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೈವದ ಬಲ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಆದರೆ ತನ್ನ ಅಪರಾಧವನ್ನು ಮರೆಮಾಡಿಲ್ಲ. ‘ಅಯ್ಯಾ, ನಮ್ಮಿಬ್ಬರಿಗೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸುಖ ವಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ತೋರುತ್ತದೆ; ಸೋದರರ ನಡುವೆ ಇರಬೇಕಾಗಿದ್ದ ಸೌಹಾರ್ದ ಹೀಗೆ ಬೇರೆಯಾಯಿತು’ ಎಂದು ಅವನು ವಿಧಿಯ ವೈಪರೀತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಶೋಕಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಮೇಲೆ ಅವನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಇಂದೇ ನೀನು ಈ ವನವಾಸಿಗಳ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು, ನಾನೂ ಇಂದೇ ವೈವಸ್ವತನ (ಯಮನ) ಮನೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆಂದು ತಿಳಿ. ಜೀವನ, ರಾಜ್ಯ, ವಿಪುಲವಾದ ಸಂಪತ್ತು, ನಿಂದೆಯಿಲ್ಲದ ಯಶಸ್ಸು — ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾನು ಬೇಗನೆ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.’ ಮರಣಸಮಯದಲ್ಲಿ ವೈರದ ನಿವೃತ್ತಿ, ತ್ಯಾಗದ ಪೂರ್ಣತೆ — ಇದು ಈ ಮಾತಿನ ಸಾರ. ಮೊದಲು ಅವನು ದೋಷವನ್ನು ಪರಿಹರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ವಿಧಿಯನ್ನು ದೂಷಿಸುತ್ತಾನೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ತಾನೇ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆಗಳಲ್ಲಿ ವೈರ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿವೃತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸಸ್ನೇಹಮ್’ (ಸ್ನೇಹದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮರಣಾಸನ್ನನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕೋಪದ ಲವಲೇಶವೂ ಉಳಿದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ವ್ಯಕ್ತಯಾ ವಾಚಾ’ (ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ದನಿಯಲ್ಲಿ) ಎಂಬುದೂ — ಬಾಣದಿಂದ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರೂ ಅವನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಬಲ್ಲವನಾಗಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮಾತು ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಕೂಡಿದುದು, ಪ್ರಲಾಪವಲ್ಲ.
‘ನನ್ನ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಹೇಳುವ ಮಾತನ್ನು, ಅದು ಕಷ್ಟಕರವಾಗಿದ್ದರೂ, ನೀನು ನಡೆಸಿಕೊಡಬೇಕು’ ಎಂಬ ಪೀಠಿಕೆಯಿಂದ ಅವನು ಯಾಚನೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸುಖಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನಾದ, ಸುಖದಲ್ಲೇ ಬೆಳೆದ, ಬಾಲಕನಾದರೂ ಮೂಢನಲ್ಲದ, ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಮುಖದೊಡನೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿರುವ ಅಂಗದನನ್ನು ನೋಡು. ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯನಾದ ಈ ಮಗನನ್ನು ನಿನ್ನ ಸ್ವಂತ ಮಗನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ, ನನ್ನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರೂ ಯಾವ ಕೊರತೆಯೂ ಇಲ್ಲದಂತೆ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಪರಿಪಾಲಿಸು.’ ‘ಅಹೀನಾರ್ಥಮ್’ (ಯಾವ ಕೊರತೆಯೂ ಇಲ್ಲದಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದರ ಅಭಾವವೂ ಆಗದಿರಲಿ ಎಂಬ ಯಾಚನೆ. ‘ನಾನು ಅವನಿಗೆ ಹೇಗೆ ದಾತನೂ ರಕ್ಷಕನೂ ಭಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಯದಾತನೂ ಆಗಿದ್ದೆನೋ, ವಾನರೇಶ್ವರನೇ, ನೀನೂ ಹಾಗೆಯೇ ಆಗು.’ ‘ಸುಖಾರ್ಹಮ್’ (ಸುಖಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನಾದ), ‘ಸುಖಸಂವೃದ್ಧಮ್’ (ಸುಖದಲ್ಲೇ ಬೆಳೆದ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಬಾಲಕನನ್ನು ಮುದ್ದಿನಿಂದ ಬೆಳೆಸಿದ ಪರಂಪರೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಎಂದೂ ದುಃಖವನ್ನು ಕಾಣದವನು ಇಂದು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದಾನೆ. ತಾರೆಯ ಮಗನ ಗುಣಗಳನ್ನೂ ಅವನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಇವನು ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಸಮಾನನು, ರಾಕ್ಷಸರ ವಧೆಯಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲುವನು; ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಇವನು ರಣದಲ್ಲಿ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರಿ ತಕ್ಕ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುವನು.’ ಮಗನ ಉಪಯುಕ್ತತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ ಅವನು ಅವನನ್ನು ಭಾರವಲ್ಲ, ಸಹಾಯಕನೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಯಾಚಕನ ಕುಶಲತೆ. ಆಮೇಲೆ ತಾರೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಸುಷೇಣನ ಮಗಳಾದ ಇವಳು ವಿಷಯಗಳ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ನಿರ್ಣಯದಲ್ಲೂ ಉತ್ಪಾತ ಶಕುನಗಳಲ್ಲೂ ಪರಿಣತಳು; ಇವಳು ಯಾವುದನ್ನು ಸರಿ ಎನ್ನುತ್ತಾಳೋ ಅದನ್ನು ನಿಸ್ಸಂಶಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು, ಏಕೆಂದರೆ ತಾರೆಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಎಂದೂ ತಪ್ಪಾಗುವುದಿಲ್ಲ.’ ಸ್ತ್ರೀಯ ಮಂತ್ರಿತ್ವವನ್ನು ಇಷ್ಟು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವ ರಾಮಾಯಣದ ವಿರಳ ಸ್ಥಾನ ಇದು; ಮುಂದೆ ಸುಗ್ರೀವನು ಅವಳ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುವನು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ರಾಜನೀತಿಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಘವನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಂಶಯವಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡಬೇಕು; ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಅಧರ್ಮವಾಗುವುದು, ಅವಮಾನಿತನಾದ ಅವನು ನಿನ್ನನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲಬಹುದು.’ ಇಲ್ಲಿ ವಾಲಿ ಎರಡು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಧರ್ಮಹಾನಿ ಮತ್ತು ಆತ್ಮನಾಶ; ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಪಾಲನೆ ಕೇವಲ ಕೃತಜ್ಞತೆಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಆತ್ಮರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿಯೂ ಹೌದು. ಹೀಗೆ ವಾಲಿಯ ಉಪದೇಶ ಮೂರು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಾಗಗೊಂಡಿದೆ — ಮಗನ ಮೇಲೆ ಸ್ನೇಹ, ಪತ್ನಿಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸ, ಮಿತ್ರನಲ್ಲಿ ಕೃತಜ್ಞತೆ. ಹಿಂದೆ ರಾಮನನ್ನು ಅನ್ಯಾಯದಿಂದ ವಧಿಸಿದವನೆಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದವನೇ ಈಗ ಅವನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿಃಶಂಕವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಈ ಬುದ್ಧಿಯ ಪರಿಣತಿಯೇ ಈ ಸರ್ಗದ ವಿಶೇಷ. ‘ಮಯಾ ಹೀನಮ್’ (ನನ್ನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ತಂದೆಯ ವಿರಹವೇದನೆಯೂ, ‘ಸರ್ವತಃ ಪರಿಪಾಲಯ’ (ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಪರಿಪಾಲಿಸು) ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಯಾಚಕನ ದೈನ್ಯವೂ ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ.
ಇಂದ್ರನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದ, ವಾಲಿಯ ಕೊರಳಲ್ಲಿ ಸದಾ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮಾಲೆಯನ್ನೇ ಅವನು ಈಗ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಸುಗ್ರೀವ, ಈ ದಿವ್ಯವಾದ ಚಿನ್ನದ ಮಾಲೆಯನ್ನು ಧರಿಸು; ಇದರಲ್ಲಿ ಉದಾರವಾದ ಶ್ರೀ (ಲಕ್ಷ್ಮಿ) ನೆಲೆಸಿದ್ದಾಳೆ, ನಾನು ಸತ್ತ ಮೇಲೆ ಅವಳು ಇದನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿಬಿಡಬಹುದು’ ಎಂದು ವಾಲಿ ತನ್ನ ಕೊರಳಲ್ಲಿದ್ದ ಮಾಲೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಮಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ವಾಸಿಸುತ್ತಾಳೆ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯೂ, ಸತ್ತವನ ದೇಹದಿಂದ ಅವಳು ದೂರಸರಿಯಬಹುದು ಎಂಬ ಭಯವೂ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಸೋದರಸ್ನೇಹದಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಸುಗ್ರೀವನು ವಿಜಯದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಹರ್ಷವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮತ್ತೆ ದೀನನಾದನು — ರಾಹುವಿನಿಂದ ಗ್ರಸ್ತನಾದ ಚಂದ್ರನಂತೆ. ಉಪಮೆ ಮಾರ್ಮಿಕ — ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಿದ್ದ ಅವನು ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಕಾಂತಿಹೀನನಾದನು; ಗ್ರಹಣವು ಸ್ವಯಂಕೃತವಲ್ಲ, ಹೊರಗಿನದು — ಹಾಗೆಯೇ ಸುಗ್ರೀವನ ದೈನ್ಯವೂ ಸೋದರವಧೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು. ವಾಲಿಯ ಆ ಮಾತಿನಿಂದ ಶಾಂತನಾದ ಅವನು ಆಲಸ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ಯುಕ್ತವಾದುದನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ, ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಆ ಚಿನ್ನದ ಮಾಲೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ‘ಅಭ್ಯನುಜ್ಞಾತಃ’ (ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅದು ಬಲವಂತವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡುದಲ್ಲ, ಅಣ್ಣನೇ ಕೊಟ್ಟದ್ದು ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ಆ ಮಾಲೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು, ಎದುರು ನಿಂತಿದ್ದ ಮಗನನ್ನು ಕಂಡು, ಪರಲೋಕಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದ ವಾಲಿಯು ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಅಂಗದನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ‘ಸಂಸಿದ್ಧಃ’ (ಸಿದ್ಧನಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮರಣದತ್ತ ಸಿದ್ಧತೆಯೂ ನಿಶ್ಚಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ — ಈಗ ಮಗನಿಗೆ ಉಪದೇಶದ ಹೊರತು ಅವನಿಗೆ ಬೇರೇನೂ ಉಳಿದಿಲ್ಲ.
‘ದೇಶಕಾಲಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸು’ ಎಂದು ವಾಲಿ ಮೊದಲಿಗೇ ಮಗನಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಎಲ್ಲಿ, ಯಾವಾಗ, ಹೇಗೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂಬ ಜ್ಞಾನವೇ ನೀತಿಯ ಮೂಲ. ಪ್ರಿಯಾಪ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ, ಕಾಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಸುಖದುಃಖಗಳನ್ನು ಸಹಿಸುತ್ತಾ, ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ವಶನಾಗಿರು ಎಂದು. ‘ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಸದಾ ಮುದ್ದಿಸಿದಂತೆ, ನೀನು ಹಾಗೆಯೇ ನಡೆದುಕೊಂಡರೆ ಸುಗ್ರೀವನು ನಿನ್ನನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಗೌರವಿಸುವುದಿಲ್ಲ’ — ತಂದೆಯ ಮುದ್ದನ್ನು ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನಿಂದ ನಿರೀಕ್ಷಿಸಬಾರದು ಎಂಬ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಮಾತು. ‘ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನೇ, ಇವನ ಶತ್ರುಗಳ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಡ, ಶತ್ರುಗಳೊಡನೆ ಸೇರಬೇಡ; ಒಡೆಯನ ಹಿತದಲ್ಲಿ ತತ್ಪರನಾಗಿ, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹಿಯಾಗಿ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ವಶನಾಗಿರು.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ನೀತಿ — ‘ಅತಿಯಾದ ಆತ್ಮೀಯತೆ ಮಾಡಬಾರದು, ಆತ್ಮೀಯತೆಯ ಅಭಾವವನ್ನೂ ತೋರಬಾರದು; ಇವೆರಡೂ ಮಹಾದೋಷಗಳು, ಆದ್ದರಿಂದ ನಡುವನ್ನು ಕಾಣುವವನಾಗು’ — ಮಧ್ಯಮ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಾಣು ಎಂದು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಬಾಣದಿಂದ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಪೀಡಿತನಾಗಿ, ಕಣ್ಣುಗಳು ಮೇಲೆ ತಿರುಗಿ, ತೆರೆದ ಭಯಂಕರ ಹಲ್ಲುಗಳೊಡನೆ ಅವನ ಪ್ರಾಣ ಹಾರಿಹೋಯಿತು. ವೀರನ ಕೊನೆಯ ಮಾತು ನೀತಿವಚನವೇ — ಇದೇ ಈ ಮರಣದ ಗೌರವ. ಅಂಗದನಿಗೆ ನೀಡಿದ ಉಪದೇಶ ರಾಜನೀತಿಯ ಸಂಕ್ಷೇಪ — ದೇಶಕಾಲಜ್ಞಾನ, ತಿತಿಕ್ಷೆ, ಆಜ್ಞಾನುವರ್ತನೆ, ಶತ್ರುಸಂಸರ್ಗವರ್ಜನೆ, ಮಧ್ಯಮ ವೃತ್ತಿ. ಮಗನ ಭವಿಷ್ಯ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನ ಕೈಯಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ಅರಿತಿರುವ ಅವನು ಮಗನಿಗೆ ವಿನಯವನ್ನೇ ಕಲಿಸುತ್ತಾನೆ, ಪ್ರತೀಕಾರವನ್ನಲ್ಲ. ‘ಅಂತರದೃಕ್’ (ನಡುವನ್ನು ಕಾಣುವವನು) ಎಂಬ ಪದ ಇಡೀ ಉಪದೇಶದ ಸಾರ — ಅತಿ ದೂರವೂ ಅಲ್ಲ, ಅತಿ ಹತ್ತಿರವೂ ಅಲ್ಲ.
ಅನಂತರ ಯೂಥಪತಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ವಾನರರು ಅಲ್ಲಿ ಆಕ್ರಂದಿಸಿದರು; ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೆಲ್ಲರೂ ಪ್ರಲಾಪಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ‘ವಾನರೇಶ್ವರನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಇಂದು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆ ಶೂನ್ಯವಾಯಿತು, ಉದ್ಯಾನಗಳೂ ಪರ್ವತಗಳೂ ಕಾನನಗಳೂ ಶೂನ್ಯವಾದವು’ ಎಂದು ಅವರು ಶೋಕಿಸುತ್ತಾರೆ — ರಾಜನ ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ದೇಶವೇ ನಿರ್ಜನವಾದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ನಗರವೂ ವನವೂ ಎರಡೂ ಶೂನ್ಯ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವರು ವಾಲಿಯ ಆಧಿಪತ್ಯದ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ವಾನರಶಾರ್ದೂಲನು ಹತನಾಗಲು ವಾನರರು ಕಾಂತಿಹೀನರಾದರು; ಯಾರ ಮಹಾವೇಗದಿಂದ ಕಾನನಗಳೂ ವನಗಳೂ ಹೂವುಗಳ ರಾಶಿಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗುತ್ತಿದ್ದವೋ, ಅದನ್ನು ಇಂದು ಯಾರು ಮಾಡುವರು?’ ಆಮೇಲೆ ಅವರು ಅವನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾರೆ — ಅವನು ಮಹಾತ್ಮನಾದ, ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ಗೋಲಭನೆಂಬ ಗಂಧರ್ವನೊಡನೆ ಹದಿನೈದು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಮಹಾಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದ್ದನು, ಆ ಯುದ್ಧ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಾಗಲಿ ಹಗಲಿನಲ್ಲಾಗಲಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಹದಿನಾರನೆಯ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಆ ಗೋಲಭನು ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು. ‘ಆ ದುರ್ವಿನೀತನನ್ನು ಕೊಂದು, ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಭಯಂಕರನಾಗಿದ್ದರೂ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರಿಗೂ ಅಭಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದ ಇವನು ಹೇಗೆ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು?’ ಎಂಬ ಅವರ ಪ್ರಶ್ನೆ ವಿಸ್ಮಯ-ಶೋಕಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಈ ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ವಲ್ಗೇಟ್ನ ವಿಶೇಷ ಮಾತ್ರ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಶೋಕ ಮೂರು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ನಗರದ ಶೂನ್ಯತೆ, ವನಗಳ ಕಾಂತಿಹೀನತೆ, ಒಡೆಯನ ಅತುಲ ಪರಾಕ್ರಮದ ಸ್ಮರಣೆ. ಗೋಲಭನೊಡನೆ ಹದಿನೈದು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ನಡೆದ ವಿರಾಮವಿಲ್ಲದ ಯುದ್ಧ ಇವನ ಪರಾಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ; ಅಂತಹ ಗಂಧರ್ವನನ್ನು ಗೆದ್ದವನು ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಬಿದ್ದನು ಎಂಬ ವಿರೋಧವೇ ಅವರ ವಿಸ್ಮಯದ ಮೂಲ. ‘ಸರ್ವಾಭಯಂಕರಃ’ (ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅಭಯ ಕೊಡುವವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜನ ಮುಖ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯ — ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಅಭಯದಾನ — ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.
ವೀರನಾದ ವಾನರಾಧಿಪನು ಹತನಾಗಲು ಆಗ ಅಲ್ಲಿ ವಾನರರಿಗೆ ನೆಮ್ಮದಿ ದೊರೆಯಲಿಲ್ಲ — ಸಿಂಹಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಹಾವನದಲ್ಲಿ ಹಸುಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಗೂಳಿ ಹತವಾದಾಗ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುವ ಹಸುಗಳಿಗೆ ಶಾಂತಿ ದೊರೆಯದಂತೆ. ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಂಹ ರಾಮ, ಹಸುಗಳ ಒಡೆಯ ವಾಲಿ, ಕಾಡಿನ ಹಸುಗಳು ವಾನರರು — ಭಯ ಮತ್ತು ಅನಾಥತೆ ಎರಡೂ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಅನಂತರ ವಿಪತ್ತಿನ ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ತಾರೆ ಸತ್ತ ಪತಿಯ ಮುಖವನ್ನು ನೋಡಿ, ವಾಲಿಯನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಳು — ಕಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾವೃಕ್ಷವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದ ಬಳ್ಳಿಯಂತೆ. ಬಳ್ಳಿಯ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಪತಿಯ ಆಶ್ರಯದಿಂದಲೇ ಅವಳ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಮರ ಕಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟರೆ ಬಳ್ಳಿ ತಾನಾಗಿಯೇ ಬೀಳುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे द्वाविंशः सर्गः॥ २२॥