॥वाल्मीकिरामायणम् ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ · 15ನೇ ಸರ್ಗ

ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ತಾರೆಯ ಹಿತೋಪದೇಶ

ವಾಲಿಗೆ ಗರ್ಜನೆ ಕೇಳಿಸುವುದು, ಕೋಪದಿಂದ ಹೊರಡುವಿಕೆ, ತಾರೆಯ ತಡೆ, ರಾಮನ ಗುಣಕಥನ, ಯೌವರಾಜ್ಯದ ಉಪದೇಶ, ಮಾತಿನ ನಿಷ್ಫಲತೆ

ತಮ್ಮನ ಬಗ್ಗೆ ಅಸಹನೆಯುಳ್ಳ ವಾಲಿಯು ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸುಗ್ರೀವನ ಆ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ಸಕಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನೂ ನಡುಗಿಸುವ ಆ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನ ಮದವು ಒಮ್ಮೆಲೇ ನಾಶವಾಯಿತು, ಮಹಾಕ್ರೋಧವು ಆವರಿಸಿತು. ಅನಂತರ ರೋಷದಿಂದ ಮೈಯೆಲ್ಲ ವ್ಯಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಚಿನ್ನದ ಕಾಂತಿಯ ವಾಲಿಯು ಗ್ರಹಣಗ್ರಸ್ತನಾದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ತಕ್ಷಣವೇ ಕಾಂತಿಹೀನನಾದನು. ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಭಯಂಕರನಾಗಿ, ಕೋಪದಿಂದ ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿಯಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಅವನು ಕಮಲಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತುಹಾಕಿದ, ದಂಟುಗಳು ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿರುವ ಸರೋವರದಂತೆ ಕಾಣಿಸಿದನು — ಅದರ ಕಮಲಗಳು ನಾಶವಾಗಿವೆ, ದಂಟುಗಳು ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿವೆ; ಈ ಉಪಮೆ ಶ್ರೀಹೀನತೆಯನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸಹಿಸಲಾಗದ ಆ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ವಾನರನು ತನ್ನ ಹೆಜ್ಜೆಗಳಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನೇ ಸೀಳುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ರಭಸದಿಂದ ಹೊರಕ್ಕೆ ಧುಮುಕಿದನು. ‘ಏಕಪದೇ’ (ಒಮ್ಮೆಲೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮದದ ಕ್ಷಣಿಕತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಸುಖದ ಆಧಾರವು ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಒಡೆದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಚಿನ್ನದ ಕಾಂತಿಯವನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಗ್ರಹಣದ ಉಪಮೆ ಮುಂಬರುವ ಪತನದ ಮುನ್ಸೂಚನೆ. ‘ಅಂತಃಪುರಗತಃ’ (ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿದ್ದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾಲಿಯ ಆಗಿನ ಸ್ಥಿತಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವನು ಭೋಗದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದಾನೆ, ಶತ್ರುವಾದರೋ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ. ‘ತಮ್ಮನ ಬಗ್ಗೆ ಅಸಹನೆಯುಳ್ಳ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ವೈರದ ಮೂಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಸೋದರತ್ವವೇ ಅಸಹನೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಗ್ರಹಣದ ಉಪಮೆ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಮೊದಲು ಕಾಂತಿಹೀನತೆ, ಆಮೇಲೆ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳ ಭೀಕರತೆ, ಅನಂತರ ಶ್ರೀಹೀನ ಸರೋವರದ ಚಿತ್ರ; ಹೀಗೆ ಕೋಪದ ಮೂರು ರೂಪಗಳು — ತೇಜೋಹಾನಿ, ಭೀಕರತೆ, ಶೋಭಾಭ್ರಂಶ — ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನ ರಭಸವು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸೀಳುವಂತೆ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಮುಂದೆ ತಾರೆ ತಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವುದು ಇದೇ ರಭಸವನ್ನು.

ತಾರೆಯು ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿ, ತನ್ನ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ, ಹೆದರಿ ಗಾಬರಿಗೊಂಡವಳಾಗಿ, ಹಿತವನ್ನೇ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಉಳ್ಳ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು — ‘ವೀರನೇ, ನದಿಯ ರಭಸದಂತೆ ಬಂದ ಈ ಕೋಪವನ್ನು, ಹಾಸಿಗೆಯಿಂದ ಎದ್ದ ಮನುಷ್ಯನು ರಾತ್ರಿ ತೊಟ್ಟ ಹೂಮಾಲೆಯನ್ನು ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ತೆಗೆದೆಸೆಯುವಂತೆ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ತ್ಯಜಿಸು. ವಾನರ, ನಾಳೆ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಇವನೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವೆಯಂತೆ; ವೀರನೇ, ನಿನಗೆ ಶತ್ರುಗಳ ಆಧಿಕ್ಯವಾಗಲಿ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ದುರ್ಬಲತೆಯಾಗಲಿ ಇಲ್ಲ. ಆದರೂ ನೀನು ಹೀಗೆ ಥಟ್ಟನೆ ಹೊರಡುವುದು ನನಗೆ ಸರಿಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ; ಕೇಳು — ಯಾವ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ತಾರೆಯ ಮಾತು ಭಯದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದಲ್ಲ, ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕವಾದುದು — ಮೊದಲು ಸಾಂತ್ವನ, ಆಮೇಲೆ ತಡಮಾಡುವಂತೆ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ಅನಂತರ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುವ ವಾಗ್ದಾನ. ಉಪಯೋಗಿಸಿದ ಹೂಮಾಲೆಯ ಉಪಮೆ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು — ಕೋಪವೂ ಉಪಭೋಗಿಸಿದ ಮಾಲೆಯಂತೆ ತ್ಯಜಿಸಬೇಕಾದುದು. ಆಲಿಂಗನವೇ ತಾರೆಯ ಮೊದಲ ಆಯುಧ — ಮಾತಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ತಡೆಯುವುದು. ‘ತ್ರಸ್ತಾ ಸಂಭ್ರಾಂತಾ’ (ಹೆದರಿದ, ಗಾಬರಿಗೊಂಡ) ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಅವಳ ಒಳಗಿನ ಭಯವೂ, ‘ಹಿತೋದರ್ಕಮ್’ (ಹಿತಕರವಾದ ಪರಿಣಾಮವುಳ್ಳ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವಳ ಮಾತಿನ ಪರಿಣಾಮವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ — ಹೆದರಿದ್ದರೂ ಅವಳು ಹಿತವನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಎಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವಳು ವಾಲಿಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಕಡಿಮೆಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ — ‘ನಿನಗೆ ಶತ್ರುಗಳ ಆಧಿಕ್ಯವಾಗಲಿ ದುರ್ಬಲತೆಯಾಗಲಿ ಇಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಅವನ ಮಾನವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾಳೆ, ಕೇವಲ ಕಾಲಾವಕಾಶವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಈ ನೀತಿ ಸ್ಮರಣೀಯ — ಬಲಶಾಲಿಯನ್ನು ತಡೆಯಬಯಸುವವರು ಅವನ ಬಲವನ್ನು ನಿಂದಿಸಬಾರದು.

‘ಹಿಂದೆ ಅವನು ಕೋಪದಿಂದ ಬಂದು ನಿನ್ನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕರೆದಿದ್ದನು; ನೀನು ಹೊರಹೋಗಿ ಅವನನ್ನು ಸದೆಬಡಿಯಲು, ಹೊಡೆತ ತಿನ್ನುತ್ತಾ ಅವನು ದಿಕ್ಕುಪಾಲಾಗಿ ಓಡಿಹೋದನು. ನಿನ್ನಿಂದ ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪೀಡಿತನಾದ ಅವನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ಮತ್ತೆ ಕರೆಯುತ್ತಿರುವುದು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಶಂಕೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವಂತಿದೆ. ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವ ಅವನಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ದರ್ಪ, ದೃಢನಿಶ್ಚಯ, ಗರ್ಜನೆಯ ಆವೇಶ — ಇವೆಲ್ಲಕ್ಕೂ ಸಣ್ಣ ಕಾರಣವಿರಲಾರದು. ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ನಾನು ಅಸಹಾಯಕನೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ದೃಢವಾದ ಸಹಾಯವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡೇ, ಅದನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿಯೇ ಇವನು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಈ ವಾನರನು ಸ್ವಭಾವತಃ ನಿಪುಣನೂ ಬುದ್ಧಿವಂತನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ; ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸದ ಯಾರೊಡನೆಯೂ ಸುಗ್ರೀವನು ಸ್ನೇಹ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ.’ ತಾರೆ ಇಲ್ಲಿ ಭಯದಿಂದಲ್ಲ, ಅನುಮಾನಪ್ರಮಾಣದಿಂದ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾಳೆ — ಕಾರ್ಯದಿಂದ ಕಾರಣ, ಗರ್ಜನೆಯಿಂದ ಸಹಾಯಕ, ಸಹಾಯಕನಿಂದ ವಿಪತ್ತು. ಇದೇ ಬುದ್ಧಿವಂತೆಯಾದ ಸ್ತ್ರೀಯ ನೀತಿ. ತಾರೆಯ ತರ್ಕ ಐದು ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ — ಹಿಂದೆ ಸುಗ್ರೀವನು ಸೋತಿದ್ದನು, ಈಗ ಅವನೇ ಮತ್ತೆ ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಅವನ ಗರ್ಜನೆಯಲ್ಲಿ ಅಸಾಧಾರಣ ದರ್ಪ ಕೇಳಿಸುತ್ತಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಯಾರೋ ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಸಹಾಯಕನಿದ್ದಾನೆ. ಐದನೆಯ ಮೆಟ್ಟಿಲು ಸುಗ್ರೀವನ ಸ್ವಭಾವದಿಂದ — ಅವನು ನಿಪುಣನೂ ಬುದ್ಧಿವಂತನೂ, ಆದ್ದರಿಂದ ಪರೀಕ್ಷಿಸದವನೊಡನೆ ಸ್ನೇಹ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಶಂಕಾಂ ಜನಯತೀವ’ (ಶಂಕೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವಂತಿದೆ) ಎಂಬಲ್ಲಿನ ‘ಇವ’ (ಅಂತೆ) ಎಂಬ ಶಬ್ದದಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಹಠದಿಂದಲ್ಲ, ಮೃದುವಾಗಿ ಮಂಡಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇದೇ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪತ್ನಿಯ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಿಣಿಯ ಪಾತ್ರ.

‘ವೀರನೇ, ಕುಮಾರ ಅಂಗದನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ಮೊದಲೇ ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ; ಇಂದು ನಿನಗೆ ಹಿತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಈ ಕುಮಾರ ಅಂಗದನು ಕಾಡಿನ ಅಂಚಿಗೆ ಹೋಗಿದ್ದನು; ನಿಪುಣರಾದ ಗೂಢಚಾರರು ತಿಳಿಸಿದ ವರ್ತಮಾನವನ್ನು ಅವನು ಹೇಳಿದನು. ಅಯೋಧ್ಯಾಧಿಪತಿಯ ಮಕ್ಕಳು, ಶೂರರು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜಯಿಸಲಸಾಧ್ಯರು, ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು — ಎದುರಿಸಲಾಗದವರಾದ ಅವರು — ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಅವರಿಬ್ಬರಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ತಮ್ಮನಿಗೆ ಯುದ್ಧಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಆ ರಾಮನು ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವನ್ನು ಮರ್ದಿಸುವವನು, ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಎದ್ದುನಿಂತವನು, ಸಜ್ಜನರಿಗೆ ಆಶ್ರಯವೃಕ್ಷ, ಆಪತ್ತಿನಲ್ಲಿರುವವರಿಗೆ ಪರಮ ಗತಿ, ಆರ್ತರಿಗೆ ಆಸರೆ, ಯಶಸ್ಸಿನ ಏಕೈಕ ಭಾಜನ, ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನಸಂಪನ್ನ, ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತ, ಧಾತುಗಳಿಗೆ ಪರ್ವತರಾಜನು ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ ಗುಣಗಳ ಮಹಾ ಆಕರ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನೊಡನೆ — ಯುದ್ಧಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಜಯಿಸಲಾಗದ, ಅಳೆಯಲಾಗದ ರಾಮನೊಡನೆ — ನಿನ್ನ ವಿರೋಧ ಉಚಿತವಲ್ಲ. ಶೂರನೇ, ನಿನಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ; ನಿನ್ನನ್ನು ದೂಷಿಸಬೇಕೆಂಬ ಇಚ್ಛೆ ನನಗಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವರ್ಣನೆ ವೈರಿಪಕ್ಷದಿಂದ ಬಂದಿರುವುದರಿಂದ ಅದು ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಮಾಣಭೂತವಾದುದು. ಅಂಗದನು ಗೂಢಚಾರರ ಮುಖದಿಂದ ಕೇಳಿದ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಮುಂದಿಡಲಾಗಿದೆ — ಸುದ್ದಿ ಕಲ್ಪಿತವಲ್ಲ, ಪರೀಕ್ಷಿತವಾದುದು ಎಂದು ತಾರೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ. ರಾಮನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಏಳು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ — ಶತ್ರುಸೇನಾಮರ್ದಕ, ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಸದೃಶ, ಸಜ್ಜನರ ಆಶ್ರಯವೃಕ್ಷ, ಆಪನ್ನರ ಗತಿ, ಆರ್ತರ ಆಸರೆ, ಯಶಸ್ಸಿನ ಏಕೈಕ ಆಧಾರ, ಪಿತೃವಚನನಿರತ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಎರಡು ಭಯ ಹುಟ್ಟಿಸುವಂಥವು, ನಡುವಿನ ನಾಲ್ಕು ಆಶ್ವಾಸನೆ ನೀಡುವಂಥವು, ಕೊನೆಯದು ಧರ್ಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವಂಥದು; ಹೀಗೆ ತಾರೆ ವಾಲಿಯಲ್ಲಿ ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಲೇ ರಾಮನ ಧಾರ್ಮಿಕತೆಯನ್ನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಧಾತೂನಾಮಿವ ಶೈಲೇಂದ್ರಃ’ (ಧಾತುಗಳಿಗೆ ಪರ್ವತರಾಜನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಗುಣಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯವನ್ನೂ ಆಳವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಗುಣಗಳು ಹೊರಗಿನವಲ್ಲ, ಸ್ವಭಾವಸಿದ್ಧವಾದವು. ‘ನ ಚೇಚ್ಛಾಮ್ಯಭ್ಯಸೂಯಿತುಮ್’ (ನಿನ್ನನ್ನು ದೂಷಿಸಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನ ನಿಷ್ಕಪಟತೆಯನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾಳೆ.

‘ಕೇಳು, ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡು — ನಿನಗೆ ಹಿತವಾದುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಬೇಗನೆ ಯೌವರಾಜ್ಯದ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಮಾಡು. ವೀರನಾದ ರಾಜನೇ, ಕಿರಿಯ ತಮ್ಮನೊಡನೆ ಕಲಹ ಮಾಡಬೇಡ. ಆ ರಾಮನೊಡನೆ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿ, ವೈರವನ್ನು ದೂರದಿಂದಲೇ ತ್ಯಜಿಸಿ, ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದಿರುವುದೇ ನಿನಗೆ ಉಚಿತವೆಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ಈ ವಾನರನು ನಿನ್ನ ಕಿರಿಯ ತಮ್ಮ, ಆದ್ದರಿಂದ ಮುದ್ದಿನಿಂದ ಪೋಷಿಸಬೇಕಾದವನು. ಅಲ್ಲಿರಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿರವಿರಲಿ, ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಅವನು ನಿನ್ನ ಬಂಧುವೇ; ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಸಮನಾದ ಬಂಧುವನ್ನು ನಾನು ಯಾರನ್ನೂ ಕಾಣೆನು. ದಾನ, ಮಾನ ಮುಂತಾದ ಸತ್ಕಾರಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ನಿನಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಆಪ್ತನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೋ, ಇದರಿಂದ ಅವನು ಈ ವೈರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನಿನ್ನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಲಿ. ಅಗಲವಾದ ಕೊರಳಿನ ಸುಗ್ರೀವನು ನಿನ್ನ ಮಹಾಬಂಧು ಎಂಬುದು ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ; ಸೋದರಸ್ನೇಹವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸದೆ ನಿನಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಗತಿಯಿಲ್ಲ. ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಮಾಡಬೇಕೆಂದಿದ್ದರೆ, ನನ್ನನ್ನು ನಿನ್ನ ಹಿತೈಷಿಣಿ ಎಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದರೆ, ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ನೀನು ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಡೆಸಿಕೊಡು.’ ರಾಣಿ ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನೀತಿಯನ್ನೂ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಯೌವರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಡುವುದರಿಂದಲೇ ವೈರದ ಬೇರನ್ನು ಕಡಿಯಲು ಸಾಧ್ಯ. ಉಪದೇಶ ಮೂರು ಬಗೆಯದು — ರಾಜನೀತಿ, ಬಂಧುತ್ವ, ಪ್ರಾರ್ಥನೆ. ಯೌವರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕವೇ ವೈರದ ಮೂಲಚ್ಛೇದನ, ಏಕೆಂದರೆ ಸುಗ್ರೀವನ ದುಃಖವು ರಾಜ್ಯಭ್ರಂಶದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದೇ ಆಗಿತ್ತು. ‘ಯವೀಯಾನ್’ (ಕಿರಿಯವನು) ಎಂಬ ಪದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಕಿರಿಯವನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಪೋಷಿಸಬೇಕಾದವನು, ಕೊಲ್ಲಬೇಕಾದವನಲ್ಲ. ‘ತತ್ರ ವಾ ಸನ್ನಿಹಸ್ಥೋ ವಾ’ (ಅಲ್ಲಿರಲಿ ಹತ್ತಿರವಿರಲಿ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳು ಸುಗ್ರೀವನು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯಲ್ಲಿರಲಿ ಋಷ್ಯಮೂಕದಲ್ಲಿರಲಿ ಎರಡನ್ನೂ ಸಮಾನವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಸ್ಥಳವು ಬಂಧುತ್ವಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ದಾನಮಾನಾದಿಸತ್ಕಾರೈಃ’ ಎಂಬ ಉಪಾಯಕಥನವು ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾದುದು — ಸಾಮ ಮತ್ತು ದಾನಗಳಿಂದ ಶತ್ರುವನ್ನು ಮಿತ್ರನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ರಾಣಿಯ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಪತ್ನಿಯಾಗಿ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ನನ್ನನ್ನು ಹಿತೈಷಿಣಿ ಎಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದರೆ’ ಎಂದು. ಇದೇ ಅವಳ ಮಾತಿನ ಪರಮ ಹಂತ.

‘ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು, ನನ್ನ ಪಥ್ಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು; ರೋಷವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುವುದು ನಿನಗೆ ತಕ್ಕುದಲ್ಲ. ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಕೋಸಲರಾಜಕುಮಾರನೊಡನೆ ನಿನಗೆ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯೇ ಸರಿ, ಕಲಹವಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ಆಗ ತಾರೆಯು ವಾಲಿಗೆ ಹಿತವೂ ಪಥ್ಯವೂ ಆದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು; ಆದರೆ ವಿನಾಶಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಾಲನ ವಶನಾಗಿದ್ದ ಅವನಿಗೆ ಆ ಮಾತು ರುಚಿಸಲಿಲ್ಲ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ತಾನೇ ತೀರ್ಮಾನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಎಲ್ಲಿ ಕಾಲನು (ಮೃತ್ಯುವು) ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದಾನೋ ಅಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಜಲ್ಪಿತಮ್’ (ಹರಟೆ) ಎಂಬುದು ವಿನಯದ ನುಡಿ — ತನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಅವಳು ಸಾಧಾರಣವಾದ ಮಾತುಕತೆ ಎಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे पञ्चदशः सर्गः॥ १५॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ