॥वाल्मीकिरामायणम् ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ · 14ನೇ ಸರ್ಗ

ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಸುಗ್ರೀವನ ಮರುಆಹ್ವಾನ ಮತ್ತು ರಾಮನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ

ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯ ಬಳಿ ಅಡಗುವಿಕೆ, ಸುಗ್ರೀವನ ಕ್ರೋಧ, ರಾಮನ ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ವಾಲಿಗೆ ಆಹ್ವಾನ, ಮಹಾನಾದದಿಂದ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ತಲ್ಲಣ

ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಬೇಗನೆ ವಾಲಿಯ ನಗರವಾದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಹೋಗಿ ದಟ್ಟವಾದ ವನದಲ್ಲಿ ಮರಗಳ ಮರೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನ್ನು ಅಡಗಿಸಿಕೊಂಡು ನಿಂತರು. ಕಾಡನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸುವ, ಅಗಲವಾದ ಕೊರಳಿನ ಸುಗ್ರೀವನು ಆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗೂ ದೃಷ್ಟಿ ಹರಿಸಿ ತನ್ನಲ್ಲಿ ತೀವ್ರವಾದ ಕೋಪವನ್ನು ತಂದುಕೊಂಡನು. ‘ಆತ್ಮಾನಮಾವೃತ್ಯ’ (ತಮ್ಮನ್ನು ಮರೆಮಾಡಿಕೊಂಡು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯುದ್ಧದ ನೀತಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ಅಡಗುವುದು, ಆಮೇಲೆ ಕರೆಯುವುದು. ‘ಕ್ರೋಧಮಾಹಾರಯತ್’ (ಕೋಪವನ್ನು ತಂದುಕೊಂಡನು) ಎಂಬುದು ಮಾರ್ಮಿಕ — ಕೋಪ ತಾನಾಗಿ ಬಂದದ್ದಲ್ಲ, ಸುಗ್ರೀವನೇ ಅದನ್ನು ತಂದುಕೊಂಡನು; ಭಯದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕೋಪವನ್ನು ಇಚ್ಛಾಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಇರಿಸಿದನು. ರಾಮನ ಸಹಾಯ ದೊರೆತದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಆ ಕೋಪವನ್ನು ಧರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು ಎಂಬುದು ಧ್ವನಿ. ಇಲ್ಲಿ ಮರಗಳ ಆಶ್ರಯ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಅಡಗಲು ಮತ್ತು ನೋಡಲು; ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಮರಗಳು ದಾರಿಯ ಶೋಭೆಯಾಗಿದ್ದವು.

ಅನಂತರ ಪರಿವಾರದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ಗರ್ಜನೆಗಳಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನೇ ಸೀಳುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ಘೋರವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿ ವಾಲಿಯನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕರೆದನು. ಬಿರುಗಾಳಿಯ ರಭಸದೊಂದಿಗೆ ಮುನ್ನುಗ್ಗುವ ಮಹಾಮೇಘದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ, ಬಾಲಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಾ, ಮದಿಸಿದ ಸಿಂಹದ ನಡಿಗೆಯುಳ್ಳ ಅವನು ಕಾರ್ಯದಕ್ಷನಾದ ರಾಮನನ್ನು ನೋಡಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವಾನರರ ಬಲೆಯಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾದ, ಪುಟವಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದ ತೋರಣಗಳುಳ್ಳ, ಧ್ವಜಗಳಿಂದಲೂ ಯಂತ್ರಗಳಿಂದಲೂ ತುಂಬಿದ ವಾಲಿಯ ನಗರವಾದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯನ್ನು ನಾವು ತಲುಪಿದ್ದೇವೆ. ವೀರನೇ, ಹಿಂದೆ ವಾಲಿವಧೆಯ ಬಗ್ಗೆ ನೀನು ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಬೇಗನೆ ಸಫಲಗೊಳಿಸು — ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಂದ ಋತುವು ಬಳ್ಳಿಯನ್ನು ಫಲಭರಿತವಾಗಿಸುವಂತೆ.’ ಇಲ್ಲಿಯ ಉಪಮೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ಋತುವು ಬಳ್ಳಿಯನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಫಲಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ; ಹಾಗೆಯೇ ರಾಮನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೂ ಸ್ವಭಾವಸಿದ್ಧ ಎಂಬುದು ಸುಗ್ರೀವನ ವಿಶ್ವಾಸ. ನಗರವರ್ಣನೆಯ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ವಾನರಸೈನ್ಯ, ಚಿನ್ನದ ತೋರಣ, ಧ್ವಜ-ಯಂತ್ರಗಳು — ಕೋಟೆಯ ಬಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಗರ್ಜನ್ನಿವ ಮಹಾಮೇಘಃ’ (ಗರ್ಜಿಸುವ ಮಹಾಮೇಘದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಗರ್ಜನೆಯ ಗಾಂಭೀರ್ಯವೂ, ‘ಬಾಲಾರ್ಕಸದೃಶಃ’ (ಬಾಲಸೂರ್ಯನಂತಹವನು) ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವನ ಬಣ್ಣವೂ ತೇಜಸ್ಸೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಸಿಂಹದ ನಡಿಗೆ ಎಂಬುದೂ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾದವನ ಚಿಹ್ನೆ — ಶಬ್ದ, ಬಣ್ಣ, ನಡಿಗೆ ಎಂಬ ಮೂರು ರೀತಿಗಳಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಉತ್ಸಾಹ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಪ್ರಾಪ್ತಾಃ ಸ್ಮಃ’ (ನಾವು ತಲುಪಿದ್ದೇವೆ) ಎಂಬ ಬಹುವಚನದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ರಾಮನೊಡನೆ ಒಂದಾಗಿ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಂಟಿತನದ ಭಯ ಹೋಯಿತು. ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುವುದು ಗೆಳೆಯನ ಹಕ್ಕು, ಸಂಶಯವಲ್ಲ. ‘ಪರಿವಾರೈಃ ಪರಿವೃತಃ’ (ಪರಿವಾರದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಒಂಟಿ ಆಹ್ವಾನಕ್ಕೂ ಇದಕ್ಕೂ ಇರುವ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನಾದ ರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಹಿಂದಿನ ಅದೇ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಈ ಗಜಪುಷ್ಪಿಯಿಂದ ನೀನು ಗುರುತಿನ ಚಿಹ್ನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದೀಯೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಇದನ್ನು ಕಿತ್ತು ನಿನ್ನ ಕೊರಳಿಗೆ ಹಾಕಿದನು; ಕೊರಳಲ್ಲಿ ತೊಟ್ಟ ಈ ಬಳ್ಳಿಯಿಂದ ನೀನು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಕ್ಷತ್ರಮಾಲೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ವಿಪರೀತ ಸೂರ್ಯನಂತೆ, ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ. ಇಂದು ವಾಲಿಯಿಂದ ಉಂಟಾದ ನಿನ್ನ ಭಯವನ್ನೂ ವೈರವನ್ನೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಬಾಣವನ್ನು ಬಿಡುವುದರಿಂದ ಬಿಡಿಸುತ್ತೇನೆ. ಸುಗ್ರೀವ, ಸೋದರನ ರೂಪದಲ್ಲಿರುವ ಆ ವೈರಿಯನ್ನು ನನಗೆ ತೋರಿಸು. ವಾಲಿಯು ಹತನಾಗಿ ವನದಲ್ಲಿ ಧೂಳಿನಲ್ಲಿ ಒದ್ದಾಡುವನು — ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಪಥಕ್ಕೆ ಬಂದ ಮೇಲೆಯೂ ಅವನು ಜೀವಂತವಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗಿದರೆ, ಆಗ ನೀನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ದೋಷ ಹೊರಿಸು, ತಕ್ಷಣವೇ ನನ್ನನ್ನು ನಿಂದಿಸು. ನಿನ್ನ ಕಣ್ಣೆದುರೇ ನಾನು ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಏಳು ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಸೀಳಿದ್ದೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗುರುತಿನ ಪ್ರಯೋಜನ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೋಲಿಕೆಯ ಕಾರಣ ಬಾಣ ಬಿಡಲ್ಪಡಲಿಲ್ಲ; ಈಗ ಬಳ್ಳಿಯೇ ಭೇದದ ಚಿಹ್ನೆ. ‘ತದೇವ ವಚನಮ್’ (ಅದೇ ಮಾತು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ಸ್ಥಿರತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದನ್ನೇ ಮತ್ತೆ, ಕಡಿಮೆಯೂ ಇಲ್ಲ ಹೆಚ್ಚೂ ಇಲ್ಲ. ‘ವಿಪರೀತ ಸೂರ್ಯ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ವಿಚಿತ್ರವಾದುದು — ಸೂರ್ಯನು ತಾನೇ ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುವವನು, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ನಕ್ಷತ್ರಮಾಲೆಯಿಂದ ಅಲಂಕೃತನು; ಹಾಗೆಯೇ ಸುಗ್ರೀವನು ತಾನೇ ತೇಜಸ್ವಿ, ಆದರೆ ಬಳ್ಳಿಯಿಂದ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ‘ಪಾಂಸುಷು ಚೇಷ್ಟತೇ’ (ಧೂಳಿನಲ್ಲಿ ಒದ್ದಾಡುವನು) ಎಂಬುದು ವಾಲಿಯ ಪತನದ ಮುನ್ನೋಟ. ‘ಏಳು ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳು ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟವು’ ಎಂದು ನೆನಪಿಸುವುದರಿಂದ ರಾಮನು ತನ್ನ ಬಲದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಾತಿನಿಂದಲ್ಲ, ಕೃತಿಯಿಂದಲೇ ವಿಶ್ವಾಸ ಹುಟ್ಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ‘ಗರ್ಹೇಚ್ಚ ಮಾಂ ಭವಾನ್’ (ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ನಿಂದಿಸು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನು ತಾನೇ ನಿಂದೆಗೆ ಅವಕಾಶ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ.

‘ಆ ಬಲದಿಂದ ಇಂದು ವಾಲಿಯು ರಣದಲ್ಲಿ ಹತನಾದನೆಂದೇ ತಿಳಿ. ದೀರ್ಘಕಾಲ ಕಷ್ಟದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ನಾನು ಹಿಂದೆಂದೂ ಸುಳ್ಳು ಹೇಳಿಲ್ಲ; ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಲೋಭವುಳ್ಳ ನಾನು ಎಂದಿಗೂ ಹೇಳುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸಫಲಗೊಳಿಸುತ್ತೇನೆ — ಗಾಬರಿಯನ್ನು ಬಿಡು. ಶತಕ್ರತುವಾದ ಇಂದ್ರನು ಮಳೆಯಿಂದ ಮೊಳೆತ ಭತ್ತದ ಗದ್ದೆಯನ್ನು ಫಲಭರಿತವಾಗಿಸುವಂತೆ ನಾನೂ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಸುಗ್ರೀವ, ಚಿನ್ನದ ಮಾಲೆ ಧರಿಸಿದ ವಾಲಿಯನ್ನು ಕರೆಯುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ಮಾಡು, ಅದರಿಂದ ಆ ವಾನರನು ಹೊರಕ್ಕೆ ಧುಮುಕಲಿ.’ ‘ಚಿರಂ ಕೃಚ್ಛ್ರೇಽಪಿ’ (ದೀರ್ಘಕಾಲ ಕಷ್ಟದಲ್ಲಿದ್ದರೂ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ತನ್ನ ವನವಾಸದ ದುಃಖವನ್ನು ಸಂಕೇತಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕಷ್ಟದಲ್ಲೂ ಸತ್ಯವನ್ನು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗಲೂ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಧರ್ಮಲೋಭ’ ಎಂಬುದು ರಮಣೀಯವಾದ ಪ್ರಯೋಗ — ಲೋಭವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ದೋಷ, ಆದರೆ ಧರ್ಮದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅದು ಗುಣ. ಮಳೆ ಮತ್ತು ಬಾಣ — ಎರಡೂ ಆಕಾಶದಿಂದ ಬೀಳುವ ಶಕ್ತಿಗಳು; ಒಂದು ಜೀವನವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಮೃತ್ಯುವನ್ನು; ಆದರೂ ಎರಡರ ಫಲವೂ ಸುಗ್ರೀವನ ಮನೋರಥಸಿದ್ಧಿಯೇ. ‘ನಿಷ್ಪತೇತ್’ (ಹೊರಕ್ಕೆ ಧುಮುಕಲಿ) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದದಿಂದ ವಾಲಿಯ ರಭಸದ ಹೊರಬರುವಿಕೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಬಿಲ್ಲಿನ ಬಲವನ್ನು ಮೊದಲೇ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಈಗ ಮಾತಿನ ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ — ಇವೆರಡರ ಮಿಲನವೇ ರಾಮನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ.

‘ವಿಜಯದಿಂದ ಮೆರೆಯುವ, ವಿಜಯದ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಮ್ಮೆಪಡುವ, ನಿನ್ನಿಂದ ಎಂದೂ ಸೋಲಿಸಲ್ಪಡದ, ಯುದ್ಧಪ್ರಿಯನಾದ ವಾಲಿಯು ತಡಮಾಡದೆ ಹೊರಬರುವನು. ತಮ್ಮ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಶೂರರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳು ಮಾಡುವ ಅವಮಾನವನ್ನು ಕೇಳಿ ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರಲ್ಲೂ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಎದುರಿನಲ್ಲಿ.’ ರಾಮನು ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಯುದ್ಧನೀತಿಯನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ವೀರನ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಅವಮಾನವೇ ಅವನಿಗೆ ದುಸ್ಸಹ. ‘ಸ್ತ್ರೀಸಮಕ್ಷಮ್’ (ಸ್ತ್ರೀಯರ ಎದುರಿನಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದವು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ತಾರೆಯು ತಡೆಯುವುದನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಚಿನ್ನದಂತಹ ಪಿಂಗಳವರ್ಣದ ಸುಗ್ರೀವನು ಸಿದ್ಧನಾದನು. ‘ಅಸಂಗೇನ’ (ತಡಮಾಡದೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಿಳಂಬದ ಅಭಾವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಆಹ್ವಾನವೊಂದೇ ಅವನಿಗೆ ಸಾಕು. ‘ಜಿತಕಾಶೀ ಜಯಶ್ಲಾಘೀ’ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು ವಾಲಿಯ ಗರ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ; ಗರ್ವವೇ ಅವನು ಹೊರಬರುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರ.

ಸುಗ್ರೀವನು ಆಕಾಶವನ್ನು ಸೀಳುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ಕ್ರೂರವಾದ ದನಿಯಲ್ಲಿ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಆ ಶಬ್ದದಿಂದ ಹೆದರಿದ ಹಸುಗಳು ಕಾಂತಿಗುಂದಿ, ರಾಜನ ದೋಷಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿದ ಕುಲಸ್ತ್ರೀಯರಂತೆ ಕಂಗಾಲಾಗಿ ಓಡುತ್ತವೆ; ಜಿಂಕೆಗಳು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೋತ ಕುದುರೆಗಳಂತೆ ವೇಗವಾಗಿ ಪಲಾಯನ ಮಾಡುತ್ತವೆ; ಪಕ್ಷಿಗಳು ಪುಣ್ಯ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದ ಗ್ರಹಗಳಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಉರುಳುತ್ತವೆ. ಅನಂತರ ಮೇಘದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸಿದ, ಶೌರ್ಯದಿಂದ ತೇಜಸ್ಸು ಹೆಚ್ಚಿದ ಸೂರ್ಯಪುತ್ರನು ಆತುರದಿಂದ, ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಕೂಡಿ, ಗಾಳಿಯಿಂದ ಅಲೆಗಳು ಚಂಚಲಗೊಂಡ ನದಿಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಮತ್ತೆ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ಹಸುಗಳು, ಜಿಂಕೆಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳು ಎಂಬ ಮೂರರ ತಲ್ಲಣವು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಮೂರು ಉಪಮೆಗಳೂ ಪತನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ಶ್ರೀಭ್ರಂಶ, ಪಲಾಯನ, ಪುಣ್ಯಕ್ಷಯ. ‘ಹತಪ್ರಭಾಃ’ (ಕಾಂತಿಗುಂದಿದ) ಎಂಬ ಹಸುಗಳ ವಿಶೇಷಣವು ತಲ್ಲಣದ ಆಳವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಭಯದಿಂದ ಶೋಭೆಯೂ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಸುಗಳು ಊರಿನವು, ಜಿಂಕೆಗಳು ಕಾಡಿನವು, ಪಕ್ಷಿಗಳು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವವು — ಮೂರೂ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ತಲ್ಲಣ ವ್ಯಾಪಿಸಿತು ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ಯೋಜನೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे चतुर्दशः सर्गः॥ १४॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ