॥वाल्मीकिरामायणम् ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ · 13ನೇ ಸರ್ಗ

ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಪ್ರಯಾಣ ಮತ್ತು ಸಪ್ತಜನಾಶ್ರಮದ ದರ್ಶನ

ಋಷ್ಯಮೂಕದಿಂದ ಹೊರಡುವಿಕೆ, ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ವನಶೋಭೆ, ವೃಕ್ಷಸಮೂಹದ ದರ್ಶನ, ಸಪ್ತಜನಾಶ್ರಮದ ವರ್ಣನೆ, ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರಣಾಮ, ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಮರುಆಗಮನ

ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಣ್ಣನೂ ಆದ ರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಋಷ್ಯಮೂಕ ಪರ್ವತದಿಂದ, ವಾಲಿಯ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯತ್ತ ಹೊರಟನು. ಅವನು ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ತನ್ನ ಮಹಾಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿದು, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಸಾಧಿಸುವ ಬಾಣಗಳನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಂಡನು. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನ ಮುಂದೆ ದೃಢವಾದ ಕೊರಳಿನ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ಸುಗ್ರೀವನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ನಡೆದರು; ಹಿಂದೆ ವೀರ ಹನುಮಂತ, ನಳ, ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ನೀಲ, ಮತ್ತು ವಾನರ ಯೂಥಪತಿಗಳಿಗೂ ಯೂಥಪತಿಯಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ತಾರ — ಇವರು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಯಾತ್ರೆಯ ಕ್ರಮವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ದಾರಿ ತೋರುವವನು ಮುಂದೆ, ರಕ್ಷಕರು ಹಿಂದೆ. ‘ವಾಲಿವಿಕ್ರಮಪಾಲಿತಾಮ್’ (ವಾಲಿಯ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ನಗರದ ದುರ್ಗಮತೆ ಧ್ವನಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಮುಂಬರುವ ಯುದ್ಧದ ಗುರುತ್ವವೂ. ‘ರಣಸಾಧಕಾನ್’ (ಯುದ್ಧವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವ) ಎಂಬ ಬಾಣಗಳ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ರಾಮನ ನಿಶ್ಚಯ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾತಿನಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ಈಗ ಶಸ್ತ್ರದಿಂದ ಸಾಧಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಏಳು ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳ ಭೇದನದಿಂದ ತೋರಿಸಲಾದ ಬಲವು ಇಲ್ಲಿ ದಾರಿ ಹಿಡಿಯುತ್ತದೆ. ಶಸ್ತ್ರವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಮೊದಲ ಹೆಜ್ಜೆ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಸೇನಾನಾಯಕರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದರಿಂದ ವಾನರಬಲದ ವಿಸ್ತಾರವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಸಮುದ್ಯಮ್ಯ’ (ಎತ್ತಿಹಿಡಿದು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದದಿಂದ ಧನುಸ್ಸಿನ ಭಾರವೂ ಮಹತ್ವವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ‘ಸಂಹತಗ್ರೀವಃ’ (ದೃಢವಾದ ಕೊರಳಿನವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಅವನ ದೈಹಿಕ ಬಲವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ವಾಲಿಯಿಂದ ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನಾದರೂ ಅವನೂ ಸ್ವತಃ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯೇ. ವಾನರರಾದರೋ ಆಯುಧರಹಿತರು — ಅವರ ತೋಳುಗಳೇ ಅವರ ಆಯುಧಗಳು; ಅವರ ನಡುವೆ ರಾಮನ ಬಿಲ್ಲೊಂದೇ ಮನುಷ್ಯನ ಶಸ್ತ್ರ.

ಹೋಗುತ್ತಾ ಅವರು ಹೂವುಗಳ ಭಾರದಿಂದ ಬಾಗಿದ ಮರಗಳನ್ನು, ತಿಳಿನೀರನ್ನು ಹರಿಸುತ್ತಾ ಸಮುದ್ರದತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ನದಿಗಳನ್ನು, ಕಂದರಗಳನ್ನು, ಬೆಟ್ಟಗಳನ್ನು, ಝರಿಗಳನ್ನು, ಗುಹೆಗಳನ್ನು, ಮುಖ್ಯ ಶಿಖರಗಳನ್ನು, ನೋಡಲು ಮನೋಹರವಾದ ಕಣಿವೆಗಳನ್ನು ಕಂಡರು. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ವೈಡೂರ್ಯದಂತೆ ನಿರ್ಮಲವಾದ ನೀರಿನಿಂದಲೂ ದಳಗಳನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿದ ಕಮಲಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಕಾರಂಡ, ಸಾರಸ, ಹಂಸ, ವಂಜುಲ, ನೀರುಕೋಳಿ, ಚಕ್ರವಾಕ ಮತ್ತಿತರ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕೂಗುಗಳಿಂದ ಮಾರ್ದನಿಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ, ನೀರು ತುಂಬಿದ ಕೊಳಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ನಡೆದರು. ಬಯಲುಗಳಲ್ಲಿ ಮೃದುವಾದ ಹುಲ್ಲಿನ ಚಿಗುರುಗಳನ್ನು ಮೇಯುತ್ತಾ, ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುವ, ಕೆಲವು ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಕೆಲವು ನಿಂತಿದ್ದ ಜಿಂಕೆಗಳನ್ನು ಕಂಡರು. ಕೊಳಗಳಿಗೆ ವೈರಿಗಳಾದ, ಬಿಳಿಯ ದಂತಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಘೋರವಾದ, ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಅಲೆಯುವ, ದಡಗಳನ್ನು ಕೆಡಹುವ ಆನೆಗಳನ್ನು — ಬೆಟ್ಟದ ತಪ್ಪಲಿನಿಂದ ಕಿತ್ತುಬಂದ, ಮದವೇರಿದ, ಚಲಿಸುವ ಬೆಟ್ಟಗಳಂತಿದ್ದವನ್ನು — ಆನೆಗಳಂತೆಯೇ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದ್ದ, ನೆಲದ ಧೂಳಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿದ್ದ ವಾನರರನ್ನು, ಇತರ ವನಚರರನ್ನು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹಾರಾಡುವ ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಸುಗ್ರೀವನ ಅಧೀನರಾದ ಅವರು ಬೇಗಬೇಗನೆ ಸಾಗಿದರು. ಈ ಪ್ರಕೃತಿಚಿತ್ರವು ಯುದ್ಧಯಾತ್ರೆಗೆ ಮುನ್ನ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ತಂದಿರಿಸುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಕವಿ ಆತುರದ ನಡುವೆಯೂ ನೋಡುವುದಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ವೀಕ್ಷಮಾಣಾಃ’, ‘ಅವಲೋಕಯನ್’, ‘ಪಶ್ಯನ್’, ‘ಪಶ್ಯಂತಃ’ ಎಂಬ ನೋಡುವಿಕೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ನಾಲ್ಕು ಪದಗಳು ಎಂಟು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ — ದೃಷ್ಟಿಯೇ ಈ ಭಾಗದ ಸೂತ್ರ. ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿ, ಆನೆಗಳಲ್ಲಿ ರೌದ್ರತೆ — ಪ್ರಕೃತಿಯ ಎರಡೂ ರೂಪಗಳು ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಕೊಳಗಳ ವೈರಿಗಳಾದ ಆನೆಗಳು ದಡಗಳನ್ನು ಮುರಿಯುತ್ತವೆ ಎಂಬ ವರ್ಣನೆ ವಾಲಿವಧೆಯ ರೌದ್ರತೆಯನ್ನು ಮುಂಚಿತವಾಗಿಯೇ ಸೂಚಿಸುವಂತಿದೆ. ನಿರ್ಭಯವಾದ ಜಿಂಕೆಗಳಾದರೋ ಸಪ್ತಜನಾಶ್ರಮದ ಸಮೀಪದ ವನದ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಸಾರುತ್ತವೆ. ಕಾರಂಡವ ಮುಂತಾದ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಕವಿಯ ಪ್ರಕೃತಿಪರಿಚಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಕೊಳಗಳು ಕೇವಲ ಜಲಾಶಯಗಳಲ್ಲ, ಜೀವನದ ಕೇಂದ್ರಗಳು. ‘ಏಕಚರಾನ್’ (ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಅಲೆಯುವ) ಎಂಬ ಆನೆಗಳ ವಿಶೇಷಣ ಅವುಗಳ ರೌದ್ರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಹಿಂಡಿನಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟ ಆನೆಗಳೇ ಅತಿ ಭಯಂಕರವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ವಾನರರನ್ನೂ ಆನೆಗಳಂತಹವರು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಇದರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಸೇನೆಯ ಬಲವನ್ನು ಊಹಿಸಬಹುದು. ಎಂಟು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಒಂದೇ ದೀರ್ಘ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತವೆ — ದೃಶ್ಯಗಳು ಹಲವು, ಆದರೆ ಕ್ರಿಯೆ ‘ಜಗ್ಮುಃ’ (ಸಾಗಿದರು) ಎಂಬ ಒಂದೇ. ಇದರಿಂದ ಚಲನೆಯ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಕವಿ ನೀರು, ನೆಲ, ಆಕಾಶ ಎಂಬ ಮೂರು ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ನದಿಗಳೂ ಕೊಳಗಳೂ ನೀರಿನಲ್ಲಿ, ಜಿಂಕೆಗಳು ಆನೆಗಳು ವಾನರರು ನೆಲದ ಮೇಲೆ, ಪಕ್ಷಿಗಳು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ. ಹೀಗೆ ಸಮಗ್ರ ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಒಂದು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸಮಾವೇಶಗೊಂಡಿದೆ.

ಅವರು ಬೇಗಬೇಗನೆ ಸಾಗುತ್ತಿರುವಾಗ ರಘುನಂದನನಾದ ರಾಮನು ದಟ್ಟವಾದ ಒಂದು ವೃಕ್ಷಸಮೂಹದ ವನವನ್ನು ಕಂಡು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಕೇಳಿದನು — ‘ಈ ಮರಗಳ ಗುಂಪು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿನ ಮೋಡದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ, ಮೋಡಗಳ ರಾಶಿಯಂತೆ ವಿಶಾಲವಾಗಿದೆ, ಅಂಚುಗಳಲ್ಲಿ ಬಾಳೆಗಿಡಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದೆ. ಇದೇನು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ಗೆಳೆಯಾ, ನನಗೆ ಕುತೂಹಲವಿದೆ, ಆ ಕುತೂಹಲವನ್ನು ನೀನು ನಿವಾರಿಸಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸುಗ್ರೀವನು ನಡೆಯುತ್ತಲೇ ಆ ಮಹಾವನದ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಖೇ’ (ಗೆಳೆಯಾ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಸ್ನೇಹದ ದೃಢತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಅಗ್ನಿಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಸಖ್ಯವು ಕೇವಲ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಹೃದಯದ್ದೂ ಹೌದು. ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಟಿದ್ದರೂ ರಾಮನು ಸ್ವಭಾವತಃ ಜಿಜ್ಞಾಸುವೇ; ಅವನ ಶಾಂತಚಿತ್ತ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ‘ಗಚ್ಛನ್ನೇವ’ (ನಡೆಯುತ್ತಲೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಯಾತ್ರೆ ನಿಲ್ಲಲಿಲ್ಲ, ಕಥೆ ಮಾತ್ರ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರ ಮುಂದಿನ ಎಂಟು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಆಶ್ರಮವರ್ಣನೆಯ ಬಾಗಿಲು. ಕವಿಯ ಶೈಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಕವಿ ತಾನೇ ಮಾಡದೆ ಪಾತ್ರದ ಬಾಯಿಂದ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮೋಡದಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಮೊದಲು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಮೋಡ, ಆಮೇಲೆ ಮೋಡಗಳ ರಾಶಿ; ಇದರಿಂದ ವೃಕ್ಷಸಮೂಹದ ವಿಸ್ತಾರ ಕ್ರಮೇಣ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ.

ಸುಗ್ರೀವನು ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಘವ, ಇದು ವಿಸ್ತಾರವಾದ, ಆಯಾಸವನ್ನು ನೀಗುವ ಆಶ್ರಮ; ಉದ್ಯಾನಗಳಿಂದಲೂ ವನಗಳಿಂದಲೂ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿದೆ, ಇಲ್ಲಿಯ ಗೆಡ್ಡೆ, ಹಣ್ಣು, ನೀರು ಸ್ವಾದಿಷ್ಟವಾಗಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸಪ್ತಜನರೆಂಬ ಕಠಿಣವ್ರತಧಾರಿಗಳಾದ ಮುನಿಗಳು ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ ನಿರಂತರ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುತ್ತಿದ್ದರು; ಏಳು ರಾತ್ರಿಗಳಿಗೊಮ್ಮೆ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸುತ್ತಾ, ಗಾಳಿಯನ್ನೇ ಸೇವಿಸುತ್ತಾ ಅಚಲರಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾ, ಏಳುನೂರು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಸಶರೀರರಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ಅವರ ಈ ತಪಸ್ಸಿನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಮರಗಳ ಪ್ರಾಕಾರದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಈ ಆಶ್ರಮವು ಇಂದ್ರಸಹಿತರಾದ ದೇವಾಸುರರಿಗೂ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಗಮವಾಗಿದೆ. ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಇತರ ವನಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಇದನ್ನು ದೂರದಿಂದಲೇ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತವೆ; ಮೋಹದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವವರು ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಅಕ್ಷರಗಳುಳ್ಳ ಮಾತುಗಳೂ ಆಭರಣಗಳ ಸದ್ದೂ ಕೇಳಿಬರುತ್ತವೆ, ವಾದ್ಯ-ಗೀತಗಳ ದನಿಯೂ ದಿವ್ಯ ಸುಗಂಧವೂ ಇವೆ. ತ್ರೇತಾಗ್ನಿಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಉರಿಯುತ್ತಿವೆ; ಪಾರಿವಾಳದ ಮೈಯಂತೆ ಕೆಂಪು-ಬೂದು ಬಣ್ಣದ ದಟ್ಟವಾದ ಹೊಗೆ ಮರಗಳ ತುದಿಗಳನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಹೊಗೆಯಿಂದ ಆವೃತವಾದ ತುದಿಗಳುಳ್ಳ ಈ ಮರಗಳು ಮೋಡಗಳ ಜಾಲದಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ವೈಡೂರ್ಯಪರ್ವತಗಳಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಕೇವಲ ಸ್ಥಳವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಲ್ಲ, ತಪಸ್ಸಿನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ದೇವಾಸುರರಿಗೂ ಅಗಮ್ಯವಾದ ಸ್ಥಳವು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ. ಶಬ್ದ, ಗಂಧ, ದೃಶ್ಯ — ಮೂರು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಆಶ್ರಮದ ದಿವ್ಯತೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುನಿಗಳು ಹೋದರು, ಆದರೆ ಅವರ ಪ್ರಭಾವ ಹೋಗಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿಯ ಧ್ವನಿ. ‘ಸಪ್ತಜನರು’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಆ ಏಳು ಮುನಿಗಳು ಪ್ರಸಿದ್ಧರು; ಅವರ ತಪಸ್ಸಿನ ವಿಧಾನವೂ ಏಳು ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆಗೇ ಬದ್ಧವಾಗಿದೆ — ಏಳು ರಾತ್ರಿಗಳಿಗೊಮ್ಮೆ ಆಹಾರ, ಏಳುನೂರು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಸ್ವರ್ಗಗಮನ. ಸಶರೀರವಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದದ್ದು ತಪಸ್ಸಿನ ಪರಮ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಸಾರುತ್ತದೆ. ‘ನ ನಿವರ್ತಂತಿ ತೇ ಪುನಃ’ (ಅವರು ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತು ಭಯವನ್ನೂ ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಪ್ರಣಾಮದಿಂದಲೇ ಆ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಪವಿತ್ರವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ವರ್ಣನೆಯ ಕ್ರಮವೂ ಮನನೀಯ — ಮೊದಲು ಸ್ಥಳದ ಸೌಕರ್ಯ, ಅನಂತರ ಅಲ್ಲಿದ್ದವರ ತಪಸ್ಸು, ಆಮೇಲೆ ಅದರ ಫಲ, ಅನಂತರ ಅದರಿಂದ ಉಂಟಾದ ದುರ್ಗಮತೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗೋಚರವಾದ ಚಿಹ್ನೆಗಳು. ಹೊಗೆಯ ಉಪಮೆ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿ ಪಾರಿವಾಳದ ಮೈಯಂತೆ, ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಸುತ್ತುವರಿಯುವಿಕೆ; ಮರಗಳ ಉಪಮೆ ವೈಡೂರ್ಯಪರ್ವತಗಳೊಂದಿಗೆ, ಇದರಿಂದ ನೀಲಿ-ಹಸಿರು ಛಾಯೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

‘ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವ, ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಶುದ್ಧಮನಸ್ಕನಾಗಿ ಕೈಮುಗಿದು ಅವರನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡು. ಪರಿಶುದ್ಧಾತ್ಮರಾದ ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಯಾರು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾರೋ ಅವರ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅಶುಭವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಸುಗ್ರೀವನು ಹೇಳಲು, ರಾಮನು ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಕೈಮುಗಿದು ಆ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಋಷಿಗಳನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು. ನಮಸ್ಕರಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಮ, ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸುಗ್ರೀವ ಮತ್ತು ವಾನರರು ಸಂತುಷ್ಟಮನಸ್ಕರಾಗಿ ಮುಂದೆ ಸಾಗಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದರೂ ರಾಮನು ಋಷಿಪೂಜೆಯನ್ನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ — ಶಿಷ್ಟಾಚಾರವೇ ಅವನ ಬಲದ ಮೂಲ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಾನರರಾಜನಾದ ಸುಗ್ರೀವನೇ ಇಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ಉಪದೇಶಕನಾದದ್ದು ಸ್ವಾರಸ್ಯಕರ; ಸ್ನೇಹವು ಎರಡೂ ಕಡೆಗೆ ಉಪಕಾರಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಣಾಮದ ನಂತರ ಎಲ್ಲರ ಮನಸ್ಸೂ ಹರ್ಷಗೊಂಡಿತು — ಕರ್ತವ್ಯಕ್ಕೆ ಮುನ್ನ ಶುಭಸಂಕಲ್ಪ ಎಂಬ ಪರಂಪರೆ ಇಲ್ಲಿ ಪಾಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ಪ್ರಯತಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬಾಹ್ಯಶುದ್ಧಿಯೂ, ‘ಸಂಹತಾಂಜಲಿಃ’ (ಕೈಮುಗಿದು) ಎಂಬುದರಿಂದ ಬಾಹ್ಯವಿನಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ; ಅಂತಃಶುದ್ಧಿಯಾದರೋ ಪ್ರಣಾಮದಿಂದಲೇ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತಿನ ಆಶಯ. ರಾಮನು ಕೋರಿಕೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ತಡಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ — ಗುರುಗಳಲ್ಲೂ ಋಷಿಗಳಲ್ಲೂ ಅವನಿಗೆ ಸಹಜವಾದ ಶ್ರದ್ಧೆ. ‘ಸಂಹೃಷ್ಟಮಾನಸಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಎಲ್ಲ ವಾನರರ ಮನಃಪ್ರಸನ್ನತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಪುಣ್ಯಸ್ಥಳದ ದರ್ಶನವು ಸೇನೆಯ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಆ ಸಪ್ತಜನಾಶ್ರಮದಿಂದ ಬಹುದೂರ ದಾರಿ ಸಾಗಿ ಅವರು ವಾಲಿಯಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ, ದುರ್ಗಮವಾದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯನ್ನು ಕಂಡರು. ಆಗ ರಾಮನ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ರಾಮ, ವಾನರರು — ಉಗ್ರವಾದ ತೇಜಸ್ಸು ಉದಿಸಿದವರಾಗಿ, ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು, ದೇವೇಂದ್ರನ ಮಗನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ ಆ ನಗರಕ್ಕೆ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಬಂದರು. ‘ಪುನಃ’ (ಮತ್ತೆ) ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು — ಹಿಂದೆ ಸುಗ್ರೀವನು ಸೋತು ಹಿಂದಿರುಗಿದ್ದನು, ಈಗಲಾದರೋ ರಾಮನ ಸಹಾಯದೊಡನೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ದೀರ್ಘ ವೃತ್ತವು ಪಯಣದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ತೇಜಸ್ಸಿನ ‘ಉದಿತ’ (ಉದಿಸಿದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಸೂರ್ಯೋದಯದಂತೆ ಮುಂಬರುವ ವಿಜಯದ ಸೂಚಕ. ‘ದುರಾಧರ್ಷಾಮ್’ (ದುರ್ಗಮವಾದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ನಗರದ ಅಭೇದ್ಯತೆ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे त्रयोदशः सर्गः॥ १३॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ