॥वाल्मीकिरामायणम् ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ · 12ನೇ ಸರ್ಗ

ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಸಾಲವೃಕ್ಷಭೇದನ ಮತ್ತು ವಾಲಿ-ಸುಗ್ರೀವರ ಮೊದಲ ಯುದ್ಧ

ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಏಳು ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳ ಭೇದನ, ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಪಯಣ, ಸೋದರರ ಯುದ್ಧ, ಹೋಲಿಕೆಯ ಕಾರಣ ರಾಮನ ತಡೆ, ಗಜಪುಷ್ಪಿಯ ಮಾಲೆಯ ಗುರುತು

ಸುಗ್ರೀವನ ಆ ಸುಭಾಷಿತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನು ಅವನಲ್ಲಿ ನಂಬಿಕೆ ಹುಟ್ಟಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡನು. ಘೋರವಾದ ಧನುಸ್ಸನ್ನೂ ಒಂದು ಬಾಣವನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ಇತರರಿಗೆ ಮಾನ ನೀಡುವ ಆ ವೀರನು ಹೆದೆಯ ಟಂಕಾರದಿಂದ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ತುಂಬುತ್ತಾ ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ ಅದನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಬಲಶಾಲಿಯು ಬಿಟ್ಟ ಆ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಬಾಣವು ಬೆಟ್ಟದ ತಪ್ಪಲಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೀಳಿ ನೆಲವನ್ನು ಹೊಕ್ಕಿತು. ಮಹಾವೇಗದ ಆ ಬಾಣವು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಸೀಳಿ, ರಸಾತಲವನ್ನೂ ಭೇದಿಸಿ, ಮತ್ತೆ ಮೇಲೆ ಹಾರಿ ಅದೇ ಬತ್ತಳಿಕೆಯನ್ನು ಸೇರಿತು. ‘ಮುಹೂರ್ತೇನ’ (ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಾಲದ ಅಲ್ಪತೆಯೂ, ‘ಪುನಸ್ತೂಣಂ ಪ್ರವಿವೇಶ’ (ಮತ್ತೆ ಬತ್ತಳಿಕೆಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕಿತು) ಎಂಬುದರಿಂದ ಬಾಣದ ದಿವ್ಯತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ — ಬಿಟ್ಟ ಮೇಲೆ ತಾನೇ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಬರುವ ಬಾಣ ಸಾಮಾನ್ಯವಾದುದಲ್ಲ. ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಏಳು ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಕಂಡು ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ರಾಮನ ಬಾಣದ ವೇಗಕ್ಕೆ ಪರಮ ವಿಸ್ಮಯಗೊಂಡನು. ಅತ್ಯಂತ ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು, ಆಭರಣಗಳು ಜೋತುಬೀಳುವಂತೆ, ತಲೆಯನ್ನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಮುಟ್ಟಿಸಿ ಬಿದ್ದು ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು; ರಾಘವನಿಗೆ ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತನು. ಆಭರಣಗಳು ಜೋತುಬಿದ್ದವು ಎಂಬುದರಿಂದ ಆ ನಮಸ್ಕಾರದ ಗಾಢತೆ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ; ಮೊದಲು ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿದ್ದ ಸಂಶಯವು ಒಂದೇ ಕೃತಿಯಿಂದ ನಿವಾರಣೆಯಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು — ಸುಗ್ರೀವನು ಎರಡು ಪರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದ್ದನು; ರಾಮನು ಎರಡನ್ನೂ ಪೂರೈಸುತ್ತಾನೆ: ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಎಲುಬಿನ ರಾಶಿಯನ್ನು ಎಸೆದದ್ದು, ಇಲ್ಲಿ ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳ ಭೇದನ. ‘ಸಮಮ್’ (ಒಟ್ಟಿಗೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಏಳೂ ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳು ಒಂದರ ನಂತರ ಒಂದಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಏಕಕಾಲದಲ್ಲೇ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟವು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಅದು ವಾಲಿಯ ಸಾಧನೆಗಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾದುದು ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ವಾಲಿ ಅವನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಚುಚ್ಚಿದ್ದನು. ಬಾಣವು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸೀಳಿ ರಸಾತಲಕ್ಕೆ ಹೋದದ್ದು ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರದ ಲಕ್ಷಣ; ತಾನಾಗಿಯೇ ಬತ್ತಳಿಕೆಗೆ ಮರಳಿದ್ದಂತೂ ಅಲೌಕಿಕವೇ ಸರಿ.

ಆ ಕೃತ್ಯದಿಂದ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಸುಗ್ರೀವನು ಧರ್ಮಜ್ಞನೂ ಸರ್ವಾಸ್ತ್ರವಿದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಶೂರನೂ ಆಗಿ ಎದುರು ನಿಂತಿದ್ದ ರಾಮನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನೀನು ನಿನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರನ ಸಹಿತ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಲು ಸಮರ್ಥನು; ಪ್ರಭುವೇ, ಇನ್ನು ವಾಲಿಯ ಮಾತೇನು! ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಏಳು ಮಹಾಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳನ್ನೂ ಬೆಟ್ಟವನ್ನೂ ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ಸೀಳಿದ ನಿನ್ನ ಎದುರು, ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಯಾರು ತಾನೇ ನಿಲ್ಲಬಲ್ಲರು? ಇಂದು ನನ್ನ ಶೋಕ ಕಳೆಯಿತು, ಇಂದು ನನಗೆ ಪರಮ ಸಂತೋಷವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಮಹೇಂದ್ರನಿಗೂ ವರುಣನಿಗೂ ಸಮನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಗೆಳೆಯನನ್ನಾಗಿ ಪಡೆದಿದ್ದೇನೆ. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡಲು ಸೋದರನ ರೂಪದಲ್ಲಿರುವ ಆ ವೈರಿ ವಾಲಿಯನ್ನು ಇಂದೇ ಕೊಲ್ಲು; ಇದೋ ನಾನು ಕೈಮುಗಿದಿದ್ದೇನೆ.’ ‘ಭ್ರಾತೃರೂಪಿಣಮ್’ (ಸೋದರನ ರೂಪದಲ್ಲಿರುವವನು) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ದುಃಖದ ಸಾರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸೋದರ, ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ವೈರಿ. ಅನಂತರ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ ರಾಮನು ಪ್ರಿಯದರ್ಶನನಾದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿಕೊಂಡು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಅನುಮೋದಿಸುವಂತಹ ಮಾತಿನಿಂದ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಆಲಿಂಗನವು ಮಾತಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ — ಸ್ನೇಹವು ಕೃತಿಯಿಂದಲೇ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಸುಗ್ರೀವನ ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲಿನ ಕ್ರಮವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೊದಲು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಾತು (ಇಂದ್ರಸಹಿತ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲೆ), ಅನಂತರ ವಿಶೇಷ (ಇನ್ನು ವಾಲಿಯ ಮಾತೇನು), ಆಮೇಲೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಪ್ರಮಾಣ (ಏಳು ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳು, ಬೆಟ್ಟ, ಭೂಮಿ ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟವು), ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ. ಇದೇ ಸರಿಯಾದ ವಾಕ್ಯರಚನೆ. ‘ಅದ್ಯ ಮೇ ವಿಗತಃ ಶೋಕಃ’ (ಇಂದು ನನ್ನ ಶೋಕ ಕಳೆಯಿತು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ದುಃಖವು ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ನಿವಾರಣೆಯಾಯಿತು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ‘ಮಹೇಂದ್ರವರುಣೋಪಮಮ್’ ಎಂಬ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ರಾಮನ ತೇಜಸ್ಸೂ ಗಾಂಭೀರ್ಯವೂ ಎರಡೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.

‘ಈ ಸ್ಥಳದಿಂದ ನಾವು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಹೋಗೋಣ; ಸುಗ್ರೀವ, ನೀನು ಬೇಗನೆ ಮುಂದೆ ಹೋಗು, ಹೋಗಿ ಸೋದರತ್ವದ ವಾಸನೆ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿರುವ ವಾಲಿಯನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕರೆ’ ಎಂದು ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು. ‘ಭ್ರಾತೃಗಂಧಿನಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದುದು — ಯಾರಲ್ಲಿ ಸೋದರತ್ವದ ಗಂಧ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿದೆಯೋ, ಭಾವವಲ್ಲ, ಅಂಥವನು. ಅನಂತರ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಬೇಗನೆ ವಾಲಿಯ ನಗರವಾದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಹೋಗಿ ಮರಗಳ ಮರೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನ್ನು ಅಡಗಿಸಿಕೊಂಡು ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತರು. ಸುಗ್ರೀವನು ಸೊಂಟವನ್ನು ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ವಾಲಿಯನ್ನು ಕರೆಯುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಘೋರವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿದನು — ತನ್ನ ಗರ್ಜನೆಯ ರಭಸದಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನೇ ಸೀಳುವನೋ ಎಂಬಂತೆ. ‘ಗಾಢಂ ಪರಿಹಿತಃ’ (ಬಿಗಿಯಾಗಿ ವಸ್ತ್ರ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯುದ್ಧಸನ್ನದ್ಧತೆಯೂ, ‘ಆಕಾಶವನ್ನು ಸೀಳುವಂತೆ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಗರ್ಜನೆಯ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ತಮ್ಮನ ಆ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ವಾಲಿಯು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ, ಅತ್ಯಂತ ಉದ್ರಿಕ್ತನಾಗಿ, ಅಸ್ತಗಿರಿಯಿಂದ ಸೂರ್ಯನು ಇಳಿಯುವಂತೆ ಹೊರಕ್ಕೆ ಧುಮುಕಿದನು. ಅಸ್ತಗಿರಿಯಿಂದ ಇಳಿಯುವ ಸೂರ್ಯನ ಉಪಮೆ ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ತೇಜಸ್ವಿಯಾದರೂ ಅವನು ಅಸ್ತಮಯದತ್ತಲೇ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ಮುಂಬರುವ ವಧೆಯ ಸೂಚನೆ. ‘ಮರಗಳಿಂದ ತಮ್ಮನ್ನು ಮರೆಮಾಡಿಕೊಂಡು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನು ಅಡಗಿ ನಿಂತದ್ದು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಮುಂದೆ ಇದೇ ವಿವಾದದ ವಿಷಯವಾಗಲಿದೆ. ‘ಬೇಗನೆ ಮುಂದೆ ಹೋಗು’ ಎಂಬ ಆದೇಶದಿಂದ ರಾಮನು ತಾನು ಹಿಂದೆಯೇ ಉಳಿಯುವುದಾಗಿ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆಗ ಸುಗ್ರೀವನು ಅದನ್ನು ಆಲೋಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಅನಂತರ ವಾಲಿ-ಸುಗ್ರೀವರ ನಡುವೆ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಬುಧ-ಅಂಗಾರಕ (ಮಂಗಳ) ಗ್ರಹಗಳ ನಡುವಿನ ಯುದ್ಧದಂತೆ ಘೋರವಾದ, ಭಯಂಕರ ಕೋಲಾಹಲದ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು. ಸಿಡಿಲಿನಂತಹ ಅಂಗೈ ಹೊಡೆತಗಳಿಂದಲೂ ವಜ್ರದಂತಹ ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದಲೂ ಕೋಪದಿಂದ ವಿವೇಕ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಸೋದರರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಹೊಡೆದಾಡಿದರು. ಆಗ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ಲು ಹಿಡಿದಿದ್ದ ರಾಮನು ಅವರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ನಿರುಕಿಸಿದನು — ಇಬ್ಬರು ವೀರರೂ ಅಶ್ವಿನೀ ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಪರಸ್ಪರ ಒಂದೇ ರೀತಿ ಇದ್ದರು. ಇವನು ಸುಗ್ರೀವನೋ ವಾಲಿಯೋ ಎಂದು ರಾಘವನಿಗೆ ಗುರುತಿಸಲಾಗದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಪ್ರಾಣಾಂತಕವಾದ ಬಾಣವನ್ನು ಬಿಡಲು ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಅಷ್ಟರಲ್ಲೇ ಸುಗ್ರೀವನು ವಾಲಿಯಿಂದ ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು; ತನ್ನ ರಕ್ಷಕನಾದ ರಾಘವನನ್ನು ಕಾಣದೆ ಅವನು ಋಷ್ಯಮೂಕದತ್ತ ಓಡಿದನು. ದಣಿದು, ಮೈಯೆಲ್ಲ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು, ಹೊಡೆತಗಳಿಂದ ಜರ್ಜರಿತನಾಗಿ, ಕೋಪದಿಂದ ವಾಲಿಯು ಬೆನ್ನಟ್ಟಿ ಬರುತ್ತಿರಲು ಅವನು ಮಹಾವನವನ್ನು ಹೊಕ್ಕನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ರಾಮನ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯತೆಗೂ ಕಾರಣವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ತಡೆದದ್ದು ಹೋಲಿಕೆಯೇ ಹೊರತು ವಿಮುಖತೆಯಲ್ಲ; ಆದರೂ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಅದು ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಕ್ಷೋಭೆ ಸಹಜವಾದುದು. ಯುದ್ಧವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳು ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ — ಬುಧ-ಅಂಗಾರಕರ ಗ್ರಹಯುದ್ಧ, ಅಶ್ವಿನೀ ದೇವತೆಗಳ ಹೋಲಿಕೆ; ಮೊದಲನೆಯದರಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಘೋರತೆಯೂ, ಎರಡನೆಯದರಿಂದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಯೋಧರನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸಿ ಗುರುತಿಸುವುದು ಅಸಾಧ್ಯವೆಂಬುದೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಅಶ್ವಿನೀ ದೇವತೆಗಳು ಸಮಾನರೂಪಿಗಳೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಉಪಮೆ ಹೋಲಿಕೆಗೆ ಪ್ರಮಾಣವೇ ಆಗಿದೆ. ‘ತಲೈಃ’ (ಅಂಗೈಗಳಿಂದ), ‘ಮುಷ್ಟಿಭಿಃ’ (ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದ) ಎಂಬುದು ಆ ಇಬ್ಬರು ವಾನರರ ನಿರಾಯುಧ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಕ್ರೋಧಮೂರ್ಛಿತೌ’ (ಕೋಪದಿಂದ ಮೂರ್ಛಿತರಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಇಬ್ಬರ ವಿವೇಕನಾಶವೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಅದರಿಂದಲೇ ಹೋಲಿಕೆಯನ್ನು ಭೇದಿಸುವುದು ಕಷ್ಟವಾಯಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಕೋಪದಲ್ಲಿ ಮುಖದ ಚೇಷ್ಟೆಗಳೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಾಗುತ್ತವೆ.

ಅವನು ವನವನ್ನು ಹೊಕ್ಕದ್ದನ್ನು ಕಂಡು ವಾಲಿಯು ಶಾಪದ ಭಯದಿಂದ ‘ನೀನು ಬಚಾವಾದೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಿದನು. ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದರೂ ಮುನಿಯ ಮಾತಿನ ಕಾರಣ ಅವನು ಗಡಿಯನ್ನು ದಾಟಲಾರನು — ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗದ ಶಾಪವು ಇಲ್ಲಿ ಫಲಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಘವನೂ ತಮ್ಮನೊಡನೆಯೂ ಹನುಮಂತನೊಡನೆಯೂ ವಾನರ ಸುಗ್ರೀವನಿದ್ದ ಅದೇ ವನಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಬಂದ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡು ನಾಚಿಕೆಗೊಂಡ ಸುಗ್ರೀವನು ನೆಲವನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾ ದೀನನಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಅವನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕರೆ ಎಂದು ನನಗೆ ಹೇಳಿ, ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನೂ ತೋರಿಸಿ, ಆಮೇಲೆ ವೈರಿಯಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಹೊಡೆಸಿ, ಈಗ ನೀನು ಮಾಡಿದ್ದೇನು? ರಾಘವ, ಆ ಸಮಯದಲ್ಲೇ ನೀನು ನಿಜವನ್ನು ಹೇಳಬೇಕಾಗಿತ್ತು — “ನಾನು ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ” ಎಂದು; ಆಗ ನಾನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೋಗುತ್ತಲೇ ಇರಲಿಲ್ಲ.’ ‘ನೆಲವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನಾಚಿಕೆಯೂ, ‘ದೀನನಾಗಿ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಕ್ಷೋಭೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಅವನು ಕೋಪದಿಂದ ಗದರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ನೋವಿನಿಂದಲೇ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಅವನ ಸ್ನೇಹವು ಅಖಂಡವಾಗಿಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಮುಕ್ತೋ ಹ್ಯಸಿ ತ್ವಮ್’ (ನೀನು ಬಚಾವಾದೆ) ಎಂಬ ವಾಲಿಯ ಮಾತು ಎರಡು ಬಗೆಯ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ — ಒಂದೆಡೆ ಅವನು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಜೀವಂತವಾಗಿ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ತನ್ನ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನೇ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ; ಶಾಪದ ಭಯದಿಂದ ಅವನು ಗಡಿಯನ್ನು ದಾಟಲಾರನು. ‘ಆ ಸಮಯದಲ್ಲೇ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ಕಾಲದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಆಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಮಾತು ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು.

ಹೀಗೆ ದೀನವಾದ ದನಿಯಲ್ಲಿ ಕರುಣಾಜನಕವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ರಾಘವನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಅಯ್ಯಾ ಸುಗ್ರೀವ, ಕೇಳು, ಕೋಪವನ್ನು ಬಿಡು; ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ನಾನು ಈ ಬಾಣವನ್ನು ಬಿಡಲಿಲ್ಲವೋ ಅದನ್ನು ಕೇಳು. ಅಲಂಕಾರದಲ್ಲಿ, ವೇಷದಲ್ಲಿ, ಎತ್ತರ-ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿ, ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ನೀನೂ ವಾಲಿಯೂ ಪರಸ್ಪರ ಒಂದೇ ರೀತಿ ಇದ್ದೀರಿ. ದನಿಯಲ್ಲಿ, ಕಾಂತಿಯಲ್ಲಿ, ನೋಟದಲ್ಲಿ, ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ, ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನಾನು ಗುರುತಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಾನರೋತ್ತಮನೇ, ರೂಪದ ಹೋಲಿಕೆಯಿಂದ ಗೊಂದಲಕ್ಕೊಳಗಾದ ನಾನು ಶತ್ರುನಾಶಕವೂ ಮಹಾವೇಗದ್ದೂ ಪ್ರಾಣಾಂತಕವೂ ಘೋರವೂ ಆದ ಬಾಣವನ್ನು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ; ಹೋಲಿಕೆಯಿಂದ ಶಂಕಿತನಾಗಿ — ನಮ್ಮಿಬ್ಬರ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕೇ ಮೂಲಘಾತವಾಗಬಾರದು ಎಂದು ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದೆ. ವೀರನೇ, ಅಜ್ಞಾನದಿಂದಲೋ ಆತುರದಿಂದಲೋ ನನ್ನಿಂದ ನೀನು ಹತನಾಗಿದ್ದರೆ, ಕಪೀಶ್ವರ, ನನ್ನ ಮೂಢತನವೂ ಬಾಲಿಶತನವೂ ಜಗಜ್ಜಾಹೀರಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಅಭಯ ಕೊಟ್ಟವನನ್ನೇ ಕೊಲ್ಲುವುದು ಮಹಾ ಅದ್ಭುತವಾದ ಪಾತಕ. ನಾನು, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ವರವರ್ಣಿನಿಯಾದ ಸೀತೆ — ನಾವೆಲ್ಲರೂ ನಿನ್ನ ಅಧೀನರು; ಈ ವನದಲ್ಲಿ ನೀನೇ ನಮಗೆ ಆಶ್ರಯ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಾನರ, ನೀನು ಮತ್ತೆ ಯುದ್ಧಮಾಡು, ನನ್ನನ್ನು ಶಂಕಿಸಬೇಡ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಕೇವಲ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುವುದಲ್ಲದೆ, ತನ್ನ ಅಪರಾಧವನ್ನೂ ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ಕ್ಷಮೆ ಯಾಚಿಸುವಂತೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಮಹಾತ್ಮರ ರೀತಿ. ರಾಮನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಹೋಲಿಕೆಯ ಒಂಬತ್ತು ಅಂಶಗಳು ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ — ಅಲಂಕಾರ, ವೇಷ, ಪ್ರಮಾಣ, ನಡಿಗೆ, ದನಿ, ಕಾಂತಿ, ನೋಟ, ಪರಾಕ್ರಮ, ಮಾತುಗಳು; ಇಷ್ಟು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಬೇರೆ ಯಾವ ಕವಿಯೂ ಹೋಲಿಕೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ರಾಮನು ತಡೆದದ್ದು ಶೈಥಿಲ್ಯವಲ್ಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಫಲ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಮೂಲಘಾತಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಭಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಂದು ಬಾಣ ತಪ್ಪಿದರೆ ಇಬ್ಬರು ಸೋದರರೂ ನಾಶವಾಗಬಹುದು ಎಂದು. ‘ಅಭಯ ಕೊಟ್ಟವನ ವಧೆ ಪಾತಕ’ ಎಂಬ ಧರ್ಮವಚನವಂತೂ ರಾಮನ ಸ್ವಭಾವದ ಮೂಲ; ಈ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ಆದರೆ ವಲ್ಗೇಟ್ (ಪ್ರಚಲಿತ ಪಾಠ) ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಅವು ರಾಮನ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತವೆ.

‘ಇದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಒದ್ದಾಡುತ್ತಿರುವ ವಾಲಿಯನ್ನು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ನೋಡುವೆಯಂತೆ. ವಾನರೇಶ್ವರ, ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಇಳಿದಾಗ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಗುರುತಿಸುವಂತೆ ನಿನಗೆ ನೀನೇ ಒಂದು ಗುರುತನ್ನು ಮಾಡಿಕೋ’ ಎಂದು ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು. ಅನಂತರ ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಅರಳಿರುವ ಶುಭಲಕ್ಷಣವುಳ್ಳ ಈ ಗಜಪುಷ್ಪೀ ಬಳ್ಳಿಯನ್ನು ಕಿತ್ತು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಈ ಸುಗ್ರೀವನ ಕೊರಳಿಗೆ ಹಾಕು.’ ಆಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬೆಟ್ಟದ ತಪ್ಪಲಿನಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದಿದ್ದ, ಹೂವುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದ ಆ ಗಜಪುಷ್ಪಿಯನ್ನು ಕಿತ್ತು ಅವನ ಕೊರಳಿಗೆ ಹಾಕಿದನು. ಕೊರಳಲ್ಲಿ ತೊಟ್ಟ ಆ ಬಳ್ಳಿಯಿಂದ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಅವನು ಬೆಳ್ಳಕ್ಕಿಗಳ ಸಾಲಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸಂಜೆಯ ಮೋಡದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಈ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ರಮ್ಯವಾದುದು — ಕಪ್ಪು ಮೋಡ, ಬೆಳ್ಳಗಿನ ಬೆಳ್ಳಕ್ಕಿಗಳ ಸಾಲು, ಸಂಧ್ಯೆಯ ಕೆಂಪು — ಈ ಮೂರರ ಮಿಲನದಂತೆ ವಾನರನ ಕೊರಳಲ್ಲಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಬಳ್ಳಿ. ಕೊನೆಗೆ ದೇಹಕಾಂತಿಯಿಂದ ಹೊಳೆಯುತ್ತಾ, ರಾಮನ ಮಾತಿನಿಂದ ಧೈರ್ಯಗೊಂಡ ಅವನು ರಾಮನೊಡನೆ ಹೊರಟು ಮತ್ತೆ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ‘ರಾಮವಾಕ್ಯಸಮಾಹಿತಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ, ಹೊರಗಿನ ಗುರುತಲ್ಲ, ರಾಮನ ಮಾತೇ ಅವನ ಬಲ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗುರುತಿನ ಕಲ್ಪನೆ ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕವಾದುದು — ತಡೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದ್ದ ಹೋಲಿಕೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು ಹೊರಗಿನ ಒಂದು ಗುರುತೇ ಸಾಕು. ಆ ಕೆಲಸವನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗೆ ಅವನ ಮೌನವೂ ಕಾರ್ಯನಿಷ್ಠೆಯೂ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ. ಬಳ್ಳಿಯ ವರ್ಣನೆ ಕೇವಲ ಅಲಂಕಾರವಲ್ಲ — ಗಜಪುಷ್ಪಿಯ ಹೂವುಗಳು ಬಿಳಿಯವು, ವಾನರನು ಕಪ್ಪಗಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ದೂರದಿಂದಲೂ ಅದು ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ; ಹೀಗೆ ಕಾವ್ಯಸೌಂದರ್ಯವೂ ಪ್ರಯೋಜನವೂ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿವೆ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಪುನರಾಪ’ (ಮತ್ತೆ ತಲುಪಿದನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮೊದಲ ಪ್ರಯತ್ನದ ವೈಫಲ್ಯವೂ ಎರಡನೆಯದರ ಆರಂಭವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಸೋಲಿನಿಂದಲ್ಲ, ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಹೊರಡುವುದರೊಂದಿಗೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಈ ಸರ್ಗವು ದೀರ್ಘ ವೃತ್ತದಿಂದಲ್ಲದೆ ಅನುಷ್ಟುಭ್ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಇದು ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಿರಳ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे द्वादशः सर्गः॥ १२॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ