॥वाल्मीकिरामायणम् ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ · 11ನೇ ಸರ್ಗ

ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ದುಂದುಭಿವಧೆ ಮತ್ತು ಮತಂಗಶಾಪ

ವಾಲಿಯ ಪರಾಕ್ರಮವರ್ಣನೆ, ಸಮುದ್ರ-ಹಿಮವಂತರು ದುಂದುಭಿಯನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವುದು, ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧ, ಮತಂಗಶಾಪ, ಎಲುಬಿನ ರಾಶಿ ಮತ್ತು ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳ ದರ್ಶನ, ರಾಮನು ಶವವನ್ನು ಎಸೆಯುವುದು

ಹರ್ಷವನ್ನೂ ಪೌರುಷವನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಘವನನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನೀನು ಕುಪಿತನಾದರೆ ಯುಗಾಂತದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಉರಿಯುವ, ಮರ್ಮಗಳನ್ನು ಭೇದಿಸುವ, ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಲೋಕಗಳನ್ನೇ ಸುಡಬಲ್ಲೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.’ ಆದರೂ ಅವನು ರಾಮನನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ವಾಲಿಯ ಪೌರುಷ ಏನು, ವೀರ್ಯ ಏನು, ಧೈರ್ಯ ಏನು ಎಂಬುದನ್ನು ಏಕಾಗ್ರಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೇಳಿ, ಅನಂತರ ಏನು ಮಾಡಬೇಕೋ ಅದನ್ನು ವಿಧಿಸು.’ ಅನಂತರ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯ ಅತಿಮಾನುಷ ಬಲವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸೂರ್ಯೋದಯಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆಯೇ ಅವನು ಪಶ್ಚಿಮ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ, ದಕ್ಷಿಣದಿಂದ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ದಾಟುತ್ತಾನೆ, ಅವನಿಗೆ ಆಯಾಸವೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಬೆಟ್ಟಗಳ ತುದಿಗಳನ್ನು ಏರಿ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಶಿಖರಗಳನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎಸೆದು ಮತ್ತೆ ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ. ವನಗಳಲ್ಲಿ ಸಾರವತ್ತಾದ ಬಗೆಬಗೆಯ ಅನೇಕ ಮರಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಬಲವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಾ ವೇಗದಿಂದ ಮುರಿದಿದ್ದಾನೆ.’ ಈ ಮೂರು ಉದಾಹರಣೆಗಳಿಂದ — ಗತಿ, ಎಸೆತ, ಮುರಿತ — ವಾಲಿಯ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು — ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಮನನ್ನು ಸಂದೇಹದಿಂದಲ್ಲ, ಸತ್ಯನಿವೇದನೆಯಿಂದಲೇ ಪರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮಿತ್ರನಿಂದ ಸತ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುವವನು ಅವನ ಎದುರು ಶತ್ರುವಿನ ಬಲವನ್ನೂ ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಯುಗಾಂತದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಮನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರಳಯಕಾಲದಂತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಆದರೂ ತಕ್ಷಣವೇ ವಾಲಿಯ ಬಲವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಇದರಿಂದ ಇಬ್ಬರ ಹೋಲಿಕೆ ಕೇಳುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತಾನಾಗಿಯೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ‘ಸೂರ್ಯೋದಯಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಾಲದ ಅಲ್ಪತೆ, ‘ನಾಲ್ಕು ಸಮುದ್ರಗಳು’ ಎಂಬುದರಿಂದ ದೇಶದ ವಿಶಾಲತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ; ಒಂದೇ ಮುಂಜಾನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಸುತ್ತುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಅರ್ಥ. ಶಿಖರಗಳನ್ನು ಎಸೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಎಸೆತವಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ ಹಿಡಿಯುವುದನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಅದಾದರೋ ಇನ್ನೂ ದುಷ್ಕರ, ಏಕೆಂದರೆ ಬೀಳುತ್ತಿರುವ ದೊಡ್ಡ ಬೆಟ್ಟದ ಶಿಖರವನ್ನು ಹಿಡಿಯಲು ಮಹಾ ಸ್ಥಿರತೆ ಬೇಕು.

ಅನಂತರ ಸುಗ್ರೀವನು ದುಂದುಭಿಯ ಕಥೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ದುಂದುಭಿ ಎಂಬ ಕೋಣನಿದ್ದನು, ಕೈಲಾಸಶಿಖರದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವವನು; ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಅವನು ಸಾವಿರ ಆನೆಗಳ ಬಲವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದನು. ವೀರ್ಯದ ಮದದಿಂದ ದುಷ್ಟಾತ್ಮನಾಗಿ, ವರದಾನದಿಂದ ಮೋಹಿತನಾಗಿ ಆ ಮಹಾಕಾಯನು ನದಿಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಸಮುದ್ರದ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು. ಅಲೆಗಳುಳ್ಳ, ರತ್ನರಾಶಿಯಾದ ಸಾಗರವನ್ನು ಅತಿಕ್ರಮಿಸಿ ‘ನನಗೆ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಕೊಡು’ ಎಂದು ಆ ಮಹಾರ್ಣವಕ್ಕೆ ಹೇಳಿದನು. ಆಗ ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆದ ಸಮುದ್ರನು ಮೇಲೆದ್ದು ಕಾಲಪ್ರೇರಿತನಾದ ಆ ಅಸುರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಯುದ್ಧವಿಶಾರದನೇ, ನಿನಗೆ ಯುದ್ಧ ಕೊಡಲು ನಾನು ಸಮರ್ಥನಲ್ಲ; ನಿನಗೆ ಯುದ್ಧ ಕೊಡುವವನನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಕೇಳು. ಮಹಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗೆ ಪರಮ ಆಶ್ರಯವಾದ ಪರ್ವತರಾಜನಿದ್ದಾನೆ, ಶಂಕರನ ಮಾವ, ಹಿಮವಂತನೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಮಹಾ ಜಲಧಾರೆಗಳೂ ಅನೇಕ ಗುಹೆ-ಝರಿಗಳೂ ಉಳ್ಳ ಅವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಅಪಾರ ತೃಪ್ತಿಯನ್ನು ಕೊಡಬಲ್ಲನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರನು ಭಯದಿಂದಲ್ಲ, ಧರ್ಮಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲೇ ಯುದ್ಧವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೂ ದುಂದುಭಿ ಅದನ್ನು ಭಯವೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ವರದಾನದಿಂದ ಮೋಹಿತ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ವರವೇ ಇವನ ವಿನಾಶದ ಮೂಲ, ಏಕೆಂದರೆ ವರದಿಂದ ಪಡೆದ ಬಲಗರ್ವ ವಿವೇಕವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ಸಮುದ್ರನ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರವೂ ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದ ಉದಾಹರಣೆ — ಅವನು ತನ್ನ ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಯುದ್ಧ ಕೊಡಲು ಸಮರ್ಥನಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮೃದುವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ವಿವಾದವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಸಮರ್ಥನನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಯಸದ ಧೀರನ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹಿಮವಂತನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ತಪಸ್ವಿಗಳ ಆಶ್ರಯ’ ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು — ತಪಸ್ವಿಗಳ ಆಶ್ರಯವಾದುದು ಯುದ್ಧದ ಸ್ಥಳವಾಗದು ಎಂದು ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೂ ದುಂದುಭಿ ಅದನ್ನು ಅರಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ‘ನದಿಗಳ ಒಡೆಯ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಸಮುದ್ರನ ಗಾಂಭೀರ್ಯ, ‘ರತ್ನರಾಶಿ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವನ ಐಶ್ವರ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ; ಇಂಥ ಮಹಾನನನ್ನೂ ಆಹ್ವಾನಿಸುವ ಅಸುರನು ತನ್ನ ಉನ್ಮಾದವನ್ನೇ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕೋಣ’ ಎಂಬ ರೂಪನಿರ್ದೇಶದಿಂದ ಅವನ ಪಶುತ್ವವೂ ಬುದ್ಧಿಯ ಸ್ಥೂಲತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ, ‘ಕೈಲಾಸಶಿಖರದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವನ ಬಿಳುಪಾದ ವಿಶಾಲ ದೇಹ.

‘ಇವನು ಹೆದರಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂದು ಸಮುದ್ರನನ್ನು ಭಾವಿಸಿ ಆ ಅಸುರೋತ್ತಮನು ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣದಂತೆ ಹಿಮವಂತನ ವನಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಅಲ್ಲಿ ಆ ಪರ್ವತದ ಆನೆಗಳಷ್ಟು ದೊಡ್ಡದಾದ ಬಿಳಿಯ ಬಂಡೆಗಳನ್ನು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಎಸೆದನು, ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಆಗ ಬಿಳಿಯ ಮೋಡದ ಆಕಾರದ, ಸೌಮ್ಯನಾದ, ಪ್ರೀತಿಕರ ಆಕೃತಿಯ ಹಿಮವಂತನು ತನ್ನ ಶಿಖರದ ಮೇಲೆಯೇ ನಿಂತು ಹೇಳಿದನು — ‘ಧರ್ಮವತ್ಸಲನೇ ದುಂದುಭಿ, ನನ್ನನ್ನು ಪೀಡಿಸಬಾರದು; ಯುದ್ಧಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಅಕುಶಲ, ತಪಸ್ವಿಗಳ ಆಶ್ರಯ ನಾನು.’ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೆಂಪಾದ ದುಂದುಭಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ನೀನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅಸಮರ್ಥನಾದರೆ, ಅಥವಾ ನನ್ನ ಭಯದಿಂದ ಉದ್ಯಮವಿಲ್ಲದವನಾದರೆ, ಯುದ್ಧ ಬಯಸುತ್ತಿರುವ ನನಗೆ ಯುದ್ಧ ಕೊಡುವವನನ್ನು ಹೇಳು.’ ಆಗ ವಾಕ್ಯವಿಶಾರದನೂ ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಆದ ಹಿಮವಂತನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಹಿಂದೆಂದೂ ಹೇಳದಿದ್ದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ವಾಲಿ ಎಂಬ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನೂ ಇಂದ್ರಪುತ್ರನೂ ಪ್ರತಾಪಿಯೂ ಆದ ವಾನರನು ಅಪ್ರತಿಮ ಕಾಂತಿಯ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ. ಯುದ್ಧವಿಶಾರದನಾದ ಅವನು, ನಮುಚಿಗೆ ಇಂದ್ರನಂತೆ, ನಿನಗೆ ಮಹಾ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧವನ್ನು ಕೊಡಬಲ್ಲನು. ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಯಸುವುದಾದರೆ ಬೇಗನೆ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗು; ಅವನು ಯುದ್ಧಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಸಹಿಸಲಾಗದ ಶೂರ.’ ಹೀಗೆ ಇಬ್ಬರು ಮಹಾನರೂ ಯುದ್ಧವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ, ಕೊನೆಗೆ ದುಂದುಭಿ ತಾನೇ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಬಾಯಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಸ್ವರಗಳು ಕೇಳುತ್ತವೆ — ಅಸುರನ ದರ್ಪ, ಹಿಮವಂತನ ಶಾಂತಿ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಕೋಪ. ಹಿಮವಂತನು ಮೊದಲು ಮೃದುವಾದ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ಧರ್ಮವತ್ಸಲ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಅವನು ಅಸುರನನ್ನೂ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಇದು ಶಿಷ್ಟನ ಲಕ್ಷಣ. ಆದರೆ ‘ಅನುಕ್ತಪೂರ್ವ’ (ಹಿಂದೆಂದೂ ಹೇಳದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹಿಮವಂತನು ಎಂದೂ ಹೇಳದಿದ್ದುದನ್ನು ಇಂದು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಅಂದರೆ ವಾಲಿಯ ಬಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸುವುದೂ ಅವನ ಕೋಪದ ಫಲವೇ. ಇಲ್ಲಿ ದುಂದುಭಿಯ ಮೃತ್ಯುಮಾರ್ಗವನ್ನು ಇಬ್ಬರು ಮಹಾನರು ತೋರಿಸಿದ್ದಾರೆ — ಸಮುದ್ರನು ಹಿಮವಂತನತ್ತ, ಹಿಮವಂತನು ವಾಲಿಯತ್ತ — ಹೀಗೆ ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ‘ಕಾಲಪ್ರೇರಿತ’ ಎಂಬ ಪದ ಸಾರ್ಥಕವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನಮುಚಿಗೆ ಇಂದ್ರನಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ವಾಲಿಯ ಇಂದ್ರಪುತ್ರತ್ವವನ್ನು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಅಸುರನ ನಿಶ್ಚಿತ ಪರಾಜಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ನಮುಚಿ ಇಂದ್ರನಿಂದಲೇ ಹತನಾದನು. ‘ಯುದ್ಧಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸಹಿಸಲಾಗದ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ವಾಲಿಯ ಅಸಹಿಷ್ಣುತೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲೂ ಕಂಡದ್ದು — ಮತ್ತೆ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಒಂದೇ ಗುಣವನ್ನು ಅನೇಕ ಕಡೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾ ಪಾತ್ರದ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣದಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅಸುರನ ಗತಿವೇಗ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಬಂಡೆಗಳನ್ನು ಎಸೆಯುವುದು ಅವನ ಗರ್ವದ ಮೊದಲ ಕೃತ್ಯ. ಹಿಮವಂತನು ‘ತನ್ನ ಶಿಖರದ ಮೇಲೆಯೇ ನಿಂತು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಸ್ಥಳದಿಂದ ಕದಲಲಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಹಿಮವಂತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೋಪಾವಿಷ್ಟನಾದ ದುಂದುಭಿ ಆಗ ವಾಲಿಯ ಆ ಪುರಿ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಹೋದನು. ಕೋಣದ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ, ಹರಿತವಾದ ಕೊಂಬುಗಳ, ಭಯಂಕರನಾದ ಅವನು ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿರುವ ನೀರು ತುಂಬಿದ ಮಹಾಮೇಘದಂತಿದ್ದನು. ಅನಂತರ ಆ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ದುಂದುಭಿ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಬಂದು ನೆಲವನ್ನು ನಡುಗಿಸುತ್ತಾ ದುಂದುಭಿ (ನಗಾರಿ)ಯಂತೆ ಗರ್ಜಿಸಿದನು — ಅವನ ನಾದ ಹೆಸರಿನ ಅರ್ಥಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆಯೇ ಇತ್ತು. ಹತ್ತಿರದ ಮರಗಳನ್ನು ಮುರಿಯುತ್ತಾ, ಗೊರಸುಗಳಿಂದ ನೆಲವನ್ನು ಸೀಳುತ್ತಾ, ದರ್ಪದಿಂದ ಕೊಂಬಿನಿಂದ ಆ ಬಾಗಿಲನ್ನು ಕೆರೆಯುತ್ತಾ ಅವನು ಆನೆಯಂತಿದ್ದನು. ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿದ್ದ ವಾಲಿ ಆ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಸಹಿಸಲಾರದೆ, ತಾರೆಗಳೊಡನೆ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಸ್ತ್ರೀಯರೊಡನೆ ಹೊರಬಂದನು. ಎಲ್ಲ ವನಚರ ಕಪಿಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಅವನು ಮಿತವಾದ, ಸ್ಪಷ್ಟ ಅಕ್ಷರ-ಪದಗಳುಳ್ಳ ಮಾತಿನಿಂದ ದುಂದುಭಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಏಕೆ ಈ ನಗರದ ಬಾಗಿಲನ್ನು ತಡೆದು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ದುಂದುಭಿ, ನೀನು ನನಗೆ ಗೊತ್ತು; ನಿನ್ನ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊ.’ ಧೀಮಂತನಾದ ವಾನರೇಂದ್ರನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೆಂಪಾದ ದುಂದುಭಿ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಿತವಾದ, ಸ್ಪಷ್ಟ ಅಕ್ಷರ-ಪದಗಳುಳ್ಳ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾಲಿಯ ಸಂಯಮ, ‘ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೆಂಪಾದ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅಸುರನ ಅಸಂಯಮ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ದುಂದುಭಿಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳು ಬಳಕೆಯಾಗಿವೆ — ಗರ್ಜಿಸಿದನು, ಮುರಿಯುತ್ತಾ, ಸೀಳುತ್ತಾ, ಕೆರೆಯುತ್ತಾ — ಇವುಗಳಿಂದ ಅವನ ಉದ್ಧಟತನವನ್ನು ಸರ್ವಾಂಗವಾಗಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ದುಂದುಭಿ ದುಂದುಭಿಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಯಮಕ ಇಲ್ಲಿ ಸೊಗಸಾಗಿದೆ — ಹೆಸರಿನಿಂದಲೂ ಅವನು ಒಂದು ವಾದ್ಯವಿಶೇಷ, ನಾದದಿಂದಲೂ. ‘ಆನೆಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕೋರೆಹಲ್ಲಿನಿಂದ ಬಾಗಿಲನ್ನು ಕೆರೆಯುವ ಆನೆಯ ದರ್ಪ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ. ವಾಲಿಯ ನಿರ್ಗಮನವನ್ನೂ ‘ತಾರೆಗಳೊಡನೆ ಚಂದ್ರನಂತೆ’ ಎಂಬ ಸೌಮ್ಯ ಉಪಮೆಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅಂತಃಪುರದಿಂದ ಸ್ತ್ರೀಯರೊಡನೆ ಹೊರಬರುವ ಅವನು ಯುದ್ಧೋನ್ಮುಖನಂತಲ್ಲ, ಸ್ವಸ್ಥನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಅವನ ಮಾತೂ ‘ಮಿತ’ — ಕಡಿಮೆ ಅಕ್ಷರಗಳದ್ದು, ‘ಸ್ಪಷ್ಟ ಅಕ್ಷರ-ಪದಗಳುಳ್ಳದ್ದು’ — ಸ್ಪಷ್ಟವಾದುದು; ಕ್ರೋಧದಲ್ಲೂ ಸಂಯಮ ಎಂಬುದು ರಾಜಗುಣ. ‘ನಿನ್ನ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊ’ ಎಂಬುದು ಕರುಣಾಪೂರ್ವಕ ನಿಷೇಧ, ಆಹ್ವಾನವಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ವಾಲಿ ಮೊದಲು ಧರ್ಮಪಕ್ಷದಲ್ಲೇ ಇದ್ದನು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

‘ವೀರನೇ, ಸ್ತ್ರೀಯರ ಎದುರು ನೀನು ಮಾತಾಡಬಾರದು; ಇಂದು ನನಗೆ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಕೊಡು, ಆಗ ನಿನ್ನ ಬಲವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಅಸುರನು ಹೇಳಿದನು. ‘ಅಥವಾ ಇಂದು ಈ ರಾತ್ರಿ ನನ್ನ ಕೋಪವನ್ನು ತಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ; ಕಾಮಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಮನಬಂದಂತೆ ಸುಖಿಸು. ದಾನಗಳನ್ನು ಕೊಡು, ವಾನರರನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸು; ಎಲ್ಲ ಕಪಿಗಳ ಒಡೆಯನೇ, ಸುಹೃಜ್ಜನರನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸು. ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡಿಕೊ, ಪುರದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಸಮಾನನಾದವನನ್ನು ನೇಮಿಸು, ಸ್ತ್ರೀಯರೊಡನೆ ಆಟವಾಡು — ನಾನು ನಿನ್ನ ದರ್ಪವನ್ನು ಅಡಗಿಸುವವನು. ಮತ್ತನಾದ, ಎಚ್ಚರ ತಪ್ಪಿದ, ಸೋತ, ಒಂಟಿಯಾದ, ಕೃಶನಾದ, ಅಥವಾ ನಿನ್ನಂತೆ ಮದದಿಂದ ಮೋಹಿತನಾದವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭ್ರೂಣಹತ್ಯೆಯ ಪಾಪಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ.’ ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಅಸುರನು ತನ್ನ ಔದಾರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯನ್ನು ಮತ್ತನೆಂದು ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ವಾಲಿ ತಾರೆಯೇ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನೂ ಕಳುಹಿಸಿ, ಕ್ರೋಧದಲ್ಲೂ ಮಂದವಾಗಿ ನಕ್ಕು ಆ ಅಸುರೇಶ್ವರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನೀನು ನಿರ್ಭಯನಾಗಿದ್ದರೆ, ಇವನು ಮತ್ತನೆಂದು ಭಾವಿಸಬೇಡ; ಈ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ಈ ಮದವನ್ನು ವೀರಪಾನವೆಂದೇ ತಿಳಿ.’ ಮದವು ವೀರಪಾನವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುವುದು ಇಲ್ಲಿನ ಸೊಗಸಾದ ಉತ್ತರ. ಅಸುರನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಭಾಗಗಳಿವೆ — ಮೊದಲು ಯುದ್ಧಯಾಚನೆ, ಅನಂತರ ಅಣಕದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅನುಮತಿ. ‘ಈ ರಾತ್ರಿ ಕೋಪವನ್ನು ತಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ’ ಎನ್ನುತ್ತಾ ಅವನು ಔದಾರ್ಯದ ಆಭಾಸವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ‘ಇದು ಕೊನೆಯ ರಾತ್ರಿ’ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡಿಕೊ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮರಣವೇ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಭ್ರೂಣಹ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದಪ್ರಯೋಗವಾದರೋ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರೀಯ — ಮತ್ತನನ್ನಾಗಲಿ ಎಚ್ಚರ ತಪ್ಪಿದವನನ್ನಾಗಲಿ ಕೊಲ್ಲುವುದು ಮಹಾಪಾತಕ ಎಂಬ ಸ್ಮೃತಿವಚನವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಧರ್ಮಿಷ್ಠನಂತೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ವಾಲಿಯ ಉತ್ತರವಾದರೋ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಅವನನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತದೆ — ‘ಈ ಮದ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ವೀರಪಾನ’ ಎಂದು. ಮದ್ಯಪಾನ ದೋಷ, ವೀರಪಾನವಾದರೋ ಶೌರ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಂಥದ್ದು; ಹೀಗೆ ದೋಷವನ್ನೇ ಗುಣವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿ ಅವನು ಅಸುರನ ಆಕ್ಷೇಪವನ್ನು ನಿಷ್ಫಲಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವುದೂ ಅವನ ಯುದ್ಧಸನ್ನದ್ಧತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಅವನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಬಹಳ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ವಾಲಿ ತಂದೆ ಮಹೇಂದ್ರನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದ ಚಿನ್ನದ ಮಾಲೆಯನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ನಿಂತನು. ಬೆಟ್ಟದಂತಿದ್ದ ಆ ದುಂದುಭಿಯನ್ನು ಕೊಂಬುಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಸುತ್ತಿಸಿ ಅಪ್ಪಳಿಸಿದನು, ಬಲದಿಂದ ಘಾಸಿಗೊಳಿಸಿದನು, ಮಹಾಸ್ವರದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸಿದನು; ಕೆಡವಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ಕಿವಿಗಳಿಂದ ರಕ್ತ ಸುರಿಯಿತು. ಪರಸ್ಪರ ಜಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ದುಂದುಭಿ-ವಾಲಿಯರ ನಡುವೆ ಕ್ರೋಧದ ಆವೇಶದಿಂದ ಘೋರ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು. ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ವಾಲಿ ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದ, ಮೊಣಕಾಲುಗಳಿಂದ, ಪಾದಗಳಿಂದ, ಬಂಡೆಗಳಿಂದ, ಮರಗಳಿಂದ ಹೋರಾಡಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಹೊಡೆದಾಡುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರ-ಅಸುರರಲ್ಲಿ ಅಸುರನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕುಗ್ಗಿದನು, ಇಂದ್ರಪುತ್ರನು ಬೆಳೆದನು. ಅನಂತರ ಆ ದುಂದುಭಿಯನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿ ಅವನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿದನು; ಪ್ರಾಣಹರವಾದ ಆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜಜ್ಜಿಹೋದ ದುಂದುಭಿಯ ದೇಹದ ರಂಧ್ರಗಳಿಂದ ಬಹಳ ರಕ್ತ ಸುರಿಯಿತು, ಆ ಮಹಾಬಾಹು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಪಂಚತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ಪ್ರಾಣಹೋಗಿ ಚೇತನವಿಲ್ಲದ ಅವನನ್ನು ಎರಡು ತೋಳುಗಳಿಂದ ತೂಗಿ, ವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ವಾಲಿ ಒಂದೇ ಏಟಿಗೆ ಒಂದು ಯೋಜನ ದೂರ ಎಸೆದನು. ಹೀಗೆ ದುಂದುಭಿಯ ಗರ್ವದ ಅಂತ್ಯವಾಯಿತು, ಆದರೆ ಅವನನ್ನು ಎಸೆದುದೇ ವಾಲಿಯ ಶಾಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಯುದ್ಧವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವೇಗವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲು ಮಾಲೆಯನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತುವುದು — ತಂದೆ ಮಹೇಂದ್ರನು ಕೊಟ್ಟ ಚಿನ್ನದ ಮಾಲೆ, ಅದರ ಉಲ್ಲೇಖದಿಂದ ವಾಲಿಯ ದಿವ್ಯಜನ್ಮ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಕೊಂಬು ಹಿಡಿಯುವುದು, ಸುತ್ತಿಸಿ ಅಪ್ಪಳಿಸುವುದು, ನೆಲಕ್ಕೆ ಕೆಡವುವುದು, ಗರ್ಜನೆ, ಕಿವಿಗಳಿಂದ ರಕ್ತಸ್ರಾವ — ಈ ಐದು ಹಂತಗಳಿಂದ ಮೊದಲ ಪ್ರಹಾರವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ‘ಪರಸ್ಪರ ಜಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಇಬ್ಬರ ಉತ್ಸಾಹವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಯುದ್ಧ ಏಕಪಕ್ಷೀಯವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಮುಷ್ಟಿ, ಮೊಣಕಾಲು, ಪಾದ, ಬಂಡೆ, ಮರ ಎಂಬ ಐದು ಸಾಧನಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಉಗುರು-ಹಲ್ಲುಗಳೇ ಆಯುಧಗಳಾದ ವಾನರರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಯುದ್ಧರೂಪ ಇದು. ‘ಅಸುರನು ಕುಗ್ಗಿದನು, ಇಂದ್ರಪುತ್ರನು ಬೆಳೆದನು’ ಎಂದು ಒಂದೇ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರ ವಿರುದ್ಧ ಗತಿಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಇದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಪ್ರಿಯ ಶೈಲಿ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಪಂಚತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು’ ಎಂಬ ಸೌಮ್ಯ ಪದದಿಂದ ಮರಣವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಪ್ರಾಣಹೋಗಿ ಚೇತನವಿಲ್ಲದ’ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಮೃತ್ಯುವಿನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ದೃಢಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ; ‘ಎರಡು ತೋಳುಗಳಿಂದ ತೂಗಿ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಎಸೆಯುವ ಮುನ್ನ ತೂಗಿದುದನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಇದು ಮುಂದೆ ರಾಮನು ಕಾಲಿನ ಹೆಬ್ಬೆರಳಿನಿಂದ ತೂಗುವುದಕ್ಕೆ ವಿರೋಧವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಯೋಜನದೂರ ಎಸೆಯುವುದು ಕೇವಲ ಬಲಪ್ರದರ್ಶನವಲ್ಲ, ಕಥೆಯ ಮುಂದಿನ ಶಾಪಕ್ಕೂ ನಿಮಿತ್ತ — ಒಂದೇ ಕರ್ಮದಿಂದ ಜಯವೂ ಅಪಜಯವೂ ಆದವು ಎಂಬುದು ಈ ಕಾವ್ಯದ ವಕ್ರತೆ.

ವೇಗದಿಂದ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನ ಬಾಯಿಂದ ರಕ್ತದ ಹನಿಗಳು ಗಾಳಿಯಿಂದ ಹೊತ್ತೊಯ್ಯಲ್ಪಟ್ಟು ಮತಂಗನ ಆಶ್ರಮದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದವು. ಅಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ ರಕ್ತದ ತುಂತುರುಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಮುನಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಯೋಚಿಸಿದನು — ‘ಯಾರು ಇವನು, ಯಾರಿಂದ ನಾನು ಒಮ್ಮೆಲೇ ರಕ್ತದಿಂದ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟೆ? ಯಾರು ಈ ದುರಾತ್ಮ, ದುರ್ಬುದ್ಧಿ, ಸಂಸ್ಕಾರವಿಲ್ಲದವನು, ಮೂರ್ಖ?’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಆ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಹೊರಬಂದು, ಬೆಟ್ಟದಾಕಾರದ ಕೋಣವು ಪ್ರಾಣಹೋಗಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡನು. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ‘ಇದನ್ನು ಒಬ್ಬ ವಾನರನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂದು ತಿಳಿದು, ಎಸೆದ ವಾನರನ ಮೇಲೆ ಮಹಾಶಾಪವನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು — ‘ಯಾವನು ರಕ್ತಸ್ರಾವದಿಂದ ನನ್ನ ಆಶ್ರಯವಾದ ಈ ವನವನ್ನು ಕೆಡಿಸಿದನೋ, ಅವನು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಬಾರದು; ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರೆ ಅವನ ವಧೆಯಾಗುವುದು. ಎಸೆಯುತ್ತಾ ಇವನು ಈ ಮರಗಳನ್ನೂ ಮುರಿದಿದ್ದಾನೆ. ಆ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯು ನನ್ನ ಆಶ್ರಮದ ಸುತ್ತಲಿನ ಪೂರ್ಣ ಒಂದು ಯೋಜನದೊಳಗೆ ಬಂದರೆ, ಅವನು ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ನನ್ನ ವನವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವ ಅವನ ಸಚಿವರೂ ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಬಾರದು; ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವರು ಸುಖವಾಗಿ ಹೊರಟುಹೋಗಲಿ. ಅವರೂ ಉಳಿದರೆ ಅವರನ್ನೂ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಶಪಿಸುವೆನು. ಮಗನಂತೆ ನಾನು ರಕ್ಷಿಸಿರುವ ಈ ನನ್ನ ವನದಲ್ಲಿ ಅವರು ಎಲೆ-ಮೊಳಕೆಗಳ ನಾಶಕ್ಕೂ ಫಲ-ಮೂಲಗಳ ಅಭಾವಕ್ಕೂ ಕಾರಣರಾಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇಂದಿನ ದಿನವೇ ಗಡು; ನಾಳೆ ನಾನು ಯಾವ ವಾನರನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೇನೋ ಅವನು ಅನೇಕ ಸಹಸ್ರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಬಂಡೆಯಾಗುವನು.’ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶಾಪದ ವಿಸ್ತಾರ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು, ಏಕೆಂದರೆ ಅದೇ ಮುಂದಿನ ಕಥೆಯ ಆಧಾರ — ಋಷ್ಯಮೂಕವು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಆಶ್ರಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುನಿಯ ಕ್ರೋಧ ಆಕಸ್ಮಿಕವಲ್ಲ; ಅವನು ಮೊದಲು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಹೊರಬಂದು ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಕಾರಣವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆಯೇ ಶಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ನ್ಯಾಯಪೂರ್ವಕ ಕ್ರಮ. ‘ಅಕೃತಾತ್ಮ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸಂಸ್ಕಾರವಿಲ್ಲದ ಚಿತ್ತ, ‘ಬಾಲಿಶ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವಿವೇಕ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಶಾಪದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯೂ ವಿಚಿತ್ರ — ಕೇವಲ ವಾಲಿಯಲ್ಲ, ಅವನ ಸಚಿವರಿಗೂ ನಿಷೇಧ; ಆದರೆ ಅವರಿಗೆ ಹೊರಹೋಗಲು ಅವಕಾಶ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ, ವಾಲಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಇಲ್ಲ. ‘ಮಗನಂತೆ ರಕ್ಷಿಸಿರುವ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮುನಿಯ ವನಪ್ರೀತಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ — ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗೆ ವನ ಮಗನಂತೆಯೇ. ಶಾಪವಚನದಲ್ಲಿ ‘ಅವನು ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ’ ಎಂಬುದು ನಿಶ್ಚಯಾರ್ಥಕ ಪದ, ‘ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಶಪಿಸುವೆನು’ ಎಂಬುದು ಎರಡನೆಯ ನಿಶ್ಚಯ; ಎರಡರಿಂದಲೂ ಮುನಿಯ ಮಾತಿನ ಅಮೋಘತ್ವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಎಲೆ-ಮೊಳಕೆಗಳ ನಾಶಕ್ಕೂ ಫಲ-ಮೂಲಗಳ ಅಭಾವಕ್ಕೂ’ ಎಂದು ವಾನರರ ಸಹಜ ದೋಷವನ್ನೂ ಅವನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮರ್ಯಾದಾ’ (ಗಡು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಾಲಮಿತಿಯನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಶಾಪ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಅಲ್ಲ, ಅವಕಾಶ ಕೊಟ್ಟು ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಬಂಡೆಯಾಗುವನು’ ಎಂಬ ಶಿಲಾರೂಪಪ್ರಾಪ್ತಿ ಶಾಪದ ಪರಮ ಸೀಮೆ. ಹೀಗೆ ಒಂದೇ ವನ ಒಬ್ಬನಿಗೆ ರಕ್ಷಣೆ, ಇನ್ನೊಬ್ಬನಿಗೆ ನಿಷೇಧ ಆಗುತ್ತದೆ — ಎಂದು ಕವಿ ಧರ್ಮದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಗತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೆಲ್ಲವೂ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿಯೇ ಇದೆ, ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಾದರೋ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಓದಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ‘ಗಾಳಿಯಿಂದ ಹೊತ್ತೊಯ್ಯಲ್ಪಟ್ಟು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹನಿಗಳು ಯೋಜನದೂರ ಸಾಗಿದುದನ್ನು ಸಂಭಾವ್ಯವನ್ನಾಗಿಸಲಾಗಿದೆ — ಗಾಳಿಯಿಂದ ಒಯ್ಯಲ್ಪಟ್ಟು ಅವು ಆಶ್ರಮವನ್ನು ತಲುಪಿದವು, ನೇರವಾಗಿ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ಅಲ್ಲ; ಇದರಿಂದ ವಾಲಿಯ ಅಪರಾಧ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಲ್ಲ ಎಂಬುದೂ ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೂ ಶಾಪ ತಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ.

ಅನಂತರ ಮುನಿ ನುಡಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ವಾನರರು ಆ ವನದಿಂದ ಹೊರಟರು; ಅವರನ್ನು ಕಂಡು ವಾಲಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮತಂಗವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವರೇ, ನೀವೆಲ್ಲರೂ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಏಕೆ ಬಂದಿರಿ? ವನವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಕ್ಷೇಮವಷ್ಟೆ?’ ಆಗ ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಚಿನ್ನದ ಮಾಲೆ ಧರಿಸಿದ ವಾಲಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಕಾರಣವನ್ನೂ ಶಾಪವನ್ನೂ ತಿಳಿಸಿದರು. ವಾನರರು ಹೇಳಿದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾಲಿ ಮಹರ್ಷಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಕೈಮುಗಿದು ಬೇಡಿಕೊಂಡನು; ಆದರೆ ಮಹರ್ಷಿ ಅವನನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಆಶ್ರಮದೊಳಗೆ ಹೊರಟುಹೋದನು, ವಾಲಿ ಶಾಪವನ್ನು ಹೊತ್ತ ಭಯದಿಂದ ವಿಹ್ವಲನಾದನು. ಅಂದಿನಿಂದ ಶಾಪದ ಭಯದಿಂದ ಹೆದರಿದ ಆ ಕಪಿ ಮಹಾಪರ್ವತ ಋಷ್ಯಮೂಕವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲೂ ನೋಡಲೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಅವನು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಲಾರನೆಂದು ತಿಳಿದೇ ನಾನು ಅಮಾತ್ಯರೊಡನೆ ವಿಷಾದವಿಲ್ಲದೆ ಈ ಮಹಾವನದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ವೀರ್ಯದ ಮದದಿಂದ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ದುಂದುಭಿಯ ಬೆಟ್ಟದ ಶಿಖರದಂತಿರುವ ಮಹಾ ಎಲುಬಿನ ರಾಶಿ ಇದೋ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ; ಕೊಂಬೆಗಳು ಇಳಿಬಿದ್ದಿರುವ ಏಳು ವಿಶಾಲವಾದ ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳಿವೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ವಾಲಿ ತನ್ನ ಓಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಎಲೆಯಿಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡಬಲ್ಲನು. ಇದು ಅವನ ಅಸಮಾನ ವೀರ್ಯ ಎಂದು ನಾನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿದ್ದೇನೆ; ಆ ವಾಲಿಯನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನೀನು ಹೇಗೆ ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲೆ?’ ವಾಲಿಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ‘ವನವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಕ್ಷೇಮವಷ್ಟೆ?’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಕರುಣೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ಪ್ರಜೆಗಳ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದು ರಾಜಗುಣ. ಆದರೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನು ಕೋಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೈಮುಗಿದು ಮಹರ್ಷಿಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಅವನ ವಿನಯವೂ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಮಹರ್ಷಿ ಅವನನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಶಾಪವನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ‘ವಿಹ್ವಲನಾದನು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ವಾಲಿ ಭಯಗೊಂಡವನಾಗಿ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ — ಸಮುದ್ರಗಳನ್ನು ದಾಟುವವನು ಮುನಿಯ ಮಾತಿನಿಂದ ವ್ಯಥೆಪಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ತಪಸ್ಸಿನ ಮಹಿಮೆ. ‘ಚಿನ್ನದ ಮಾಲೆ ಧರಿಸಿದ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಇಂದ್ರದತ್ತ ಮಾಲೆ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ವಿಷಾದವಿಲ್ಲದೆ’ ಎಂಬ ಪದಗಳನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಋಷ್ಯಮೂಕದಲ್ಲಿ ಅವನು ನಿರ್ಭಯ, ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಎರಡು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಎಲುಬಿನ ರಾಶಿ, ಏಳು ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳು. ಇವು ಕೇವಲ ಕಥೆಯಲ್ಲ, ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುವ ವಸ್ತುಗಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತು ಪರೀಕ್ಷಿಸಬಹುದಾದುದೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ‘ಎಲೆಯಿಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡಬಲ್ಲನು’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದ ವಾಲಿಯ ಸಾಲವೃಕ್ಷಭಂಜನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊತ್ತಿದೆ, ಏಳು ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ಮುಂದೆ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಮಾನದಂಡವಾಗಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಆ ವಾಲಿಯನ್ನು ನೀನು ಹೇಗೆ ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲೆ’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾದರೋ ಅವಜ್ಞೆಯಲ್ಲ, ಮಿತ್ರನ ಚಿಂತೆ. ‘ಅಮಾತ್ಯರೊಡನೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಏಕಾಕಿತನವಲ್ಲ, ಪರಿವಾರಸಹಿತತ್ವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಅದು ಮುಂದೆ ರಾಜ್ಯಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಬೀಜ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನಗುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು — ‘ಯಾವ ಕಾರ್ಯ ನೆರವೇರಿದರೆ ನೀನು ವಾಲಿಯ ವಧೆಯನ್ನು ನಂಬುವೆ?’ ಸುಗ್ರೀವನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಹಿಂದೆ ವಾಲಿ ಈ ಏಳು ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಹೀಗೆ ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಭೇದಿಸಿದ್ದನು, ಅದನ್ನೂ ಅನೇಕ ಬಾರಿ. ರಾಮನು ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮರವನ್ನು ಸೀಳಿದರೆ, ರಾಮನ ವಿಕ್ರಮವನ್ನು ಕಂಡು ನಾನು ವಾಲಿ ಹತನಾದನೆಂದೇ ಭಾವಿಸುವೆನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಅಥವಾ ಹತನಾದ ಕೋಣದ ಎಲುಬನ್ನು ಒಂದೇ ಕಾಲಿನಿಂದ ಮೇಲೆತ್ತಿ ವೇಗದಿಂದ ಇನ್ನೂರು ಧನುಸ್ಸುಗಳಷ್ಟು ದೂರ ಎಸೆದರೂ ಸರಿ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಕೆಂಪು ಅಂಚಿನ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ ರಾಮನನ್ನು ಕುರಿತು ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಯೋಚಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವಾಲಿ ಶೂರ, ತನ್ನನ್ನು ಶೂರನೆಂದು ಅಭಿಮಾನಪಡುವವನು, ಬಲ-ಪೌರುಷಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ, ಬಲಶಾಲಿ, ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಅಪರಾಜಿತ. ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ದುಷ್ಕರವಾದ ಅವನ ಕರ್ಮಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆ; ಅವನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿ ಭಯಗೊಂಡು ನಾನು ಋಷ್ಯಮೂಕವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಗೆಲ್ಲಲಾಗದ, ಎದುರಿಸಲಾಗದ, ಸಹಿಸದ ಆ ವಾನರೇಂದ್ರನನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ನಾನು ಈ ಋಷ್ಯಮೂಕವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಹನುಮಂತನೇ ಮೊದಲಾದ ಅನುರಕ್ತ ಅಮಾತ್ಯರೊಡನೆ ಉದ್ವಿಗ್ನನಾಗಿ, ಶಂಕಿತನಾಗಿ ಮಹಾವನದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಮಿತ್ರವತ್ಸಲನೇ, ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಶ್ಲಾಘ್ಯನಾದ ಸನ್ಮಿತ್ರ ದೊರೆತಿದ್ದಾನೆ; ಹಿಮವಂತನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವಂತೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಆದರೆ ಅವನ ಬಲ ನನಗೆ ಗೊತ್ತು, ನಿನ್ನ ವೀರ್ಯವಾದರೋ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಲ್ಲ. ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ತೂಗುತ್ತಿಲ್ಲ, ಅವಮಾನಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ಹೆದರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ; ಅವನ ಭೀಕರ ಕರ್ಮಗಳಿಂದಲೇ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಹೇಡಿತನ ಹುಟ್ಟಿದೆ. ನಿನ್ನ ಮಾತು, ಪ್ರಮಾಣಬದ್ಧತೆ, ಧೈರ್ಯ, ಆಕೃತಿ — ಇವು ಬೂದಿಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಪರಮ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.’ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತಾ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ನಮ್ಮ ವಿಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ನಂಬಿಕೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಶ್ಲಾಘ್ಯವಾದ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾದರೂ ಮಾರ್ಮಿಕ — ‘ಯಾವ ಕಾರ್ಯ ನೆರವೇರಿದರೆ ನಂಬುವೆ’ ಎಂದು; ಅಂದರೆ ಸಂದೇಹ ನಿವಾರಣೆಗೆ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಹೇಳು ಎಂದು. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ತನ್ನ ಆಶಂಕೆಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲು ಅವಕಾಶ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಅವನನ್ನು ದೋಷಿಯನ್ನಾಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಸುಗ್ರೀವನು ಎರಡು ಪರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಾಲಭೇದನ, ಎಲುಬನ್ನು ಎಸೆಯುವುದು; ಎರಡೂ ವಾಲಿಯದೇ ಕರ್ಮಗಳು, ಆದ್ದರಿಂದ ನೇರ ಹೋಲಿಕೆ ಸಾಧ್ಯ. ‘ಅನೇಕ ಬಾರಿ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾಲಿ ಅದನ್ನು ಬಹಳ ಸಲ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಕಠಿಣತೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ಮನಃಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಶೂರ, ಶೂರನೆಂದು ಅಭಿಮಾನಪಡುವವನು’ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯದರಿಂದ ನಿಜವಾದ ಶೌರ್ಯ, ಎರಡನೆಯದರಿಂದ ಅವನ ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ದುಷ್ಕರವಾದ’ ಎಂಬುದು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಲ್ಲ, ಹಿಂದೆ ವರ್ಣಿಸಿದ ಕರ್ಮಗಳ ನಿಷ್ಕರ್ಷೆ. ‘ಉದ್ವಿಗ್ನ, ಶಂಕಿತ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ನಿರಂತರ ಭಯವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಹನುಮಂತನೇ ಮೊದಲಾದ ಅನುರಕ್ತ ಅಮಾತ್ಯರು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಹಿಮವಂತನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವಂತೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಾದರೋ ಮನೋಹರ — ಋಷ್ಯಮೂಕ ಪರ್ವತ ಆಶ್ರಯವಾಗಿತ್ತು, ಈಗ ರಾಮನೇ ಪರ್ವತ. ಆದರೂ ಅವನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನಿನ್ನ ವೀರ್ಯ ನನಗೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಲ್ಲ’ ಎಂದು; ಇದು ಅವಜ್ಞೆಯಲ್ಲ, ಸತ್ಯವಾದಿತ್ವ. ‘ತೂಗುತ್ತಿಲ್ಲ, ಅವಮಾನಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ಹೆದರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮೂರು ನಿಷೇಧಗಳಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಆಶಯವನ್ನು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಬೂದಿಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಮನ ಗೂಢ ತೇಜಸ್ಸು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಹೊರಗೆ ಕಾಣದುದು ಒಳಗೆ ಉರಿಯುತ್ತಿದೆ. ರಾಮನ ಉತ್ತರವೂ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವೇ — ವಾದವಿಲ್ಲ, ಕೋಪವಿಲ್ಲ, ‘ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಕರ್ಮದಿಂದಲೇ ಉತ್ತರ; ‘ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತಾ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ದೀರ್ಘ ಮಾತು ಹನ್ನೊಂದು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ, ಅದು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ; ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠ ಅದರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ — ಭಯ, ವಿಶ್ವಾಸ, ಸಂಶಯ, ಕ್ಷಮಾಯಾಚನೆ ಎಲ್ಲವೂ ಒಂದೆಡೆ ಬೆರೆತಿವೆ. ಇಂಥ ಮಿಶ್ರಭಾವವನ್ನು ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇಲ್ಲಿಯಾದರೋ ಒಬ್ಬ ವಾನರನಲ್ಲಿ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಸಂತೈಸುತ್ತಾ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಣ್ಣನೂ ಮಹಾಬಾಹುವೂ ಆದ ರಾಘವನು ದುಂದುಭಿಯ ದೇಹವನ್ನು ಲೀಲಾಜಾಲವಾಗಿ ಕಾಲಿನ ಹೆಬ್ಬೆರಳಿನಿಂದ ತೂಗಿ ಹತ್ತು ಯೋಜನ ದೂರ ಎಸೆದನು — ಅಸುರನ ಒಣಗಿದ ದೇಹವನ್ನು ಆ ವೀರ್ಯವಂತನು ಹೆಬ್ಬೆರಳಿನಿಂದಲೇ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಚಿಮ್ಮಿಸಿದನು. ಎಸೆದ ದೇಹವನ್ನು ಕಂಡು ಸುಗ್ರೀವನು ಮತ್ತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಎದುರು, ಉರಿಯುವ ಸೂರ್ಯನಂತಿದ್ದ ರಾಮನಿಗೆ, ಕಪಿಗಳ ಎದುರು ಈ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಸಖನೇ, ಹಿಂದೆ ಆಯಾಸಗೊಂಡಿದ್ದ, ಮತ್ತನಾಗಿದ್ದ ನನ್ನ ಅಣ್ಣ ವಾಲಿ ಎಸೆದಾಗ ಈ ದೇಹ ಒದ್ದೆಯಾಗಿ, ಮಾಂಸದಿಂದ ಕೂಡಿ, ಹೊಸದಾಗಿತ್ತು; ಈಗಲಾದರೋ ಇದು ಹಗುರ, ಮಾಂಸವಿಲ್ಲದ್ದು, ಹುಲ್ಲಿನಂತಾಗಿದೆ, ರಾಘವ; ಅದನ್ನು ನೀನು ಹೀಗೆ ಹರ್ಷದಿಂದ ಎಸೆದಿರುವೆ, ರಘುನಂದನ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಬಲವೋ ಅವನ ಬಲವೋ ಹೆಚ್ಚು ಎಂದು ತಿಳಿಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಒದ್ದೆ, ಒಣಗಿದ್ದು ಎಂಬುದು ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ವ್ಯತ್ಯಾಸ. ನಿನ್ನ ಮತ್ತು ಅವನ ಬಲದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಸಂಶಯ ಉಳಿದಿದೆ, ಅಯ್ಯಾ; ಒಂದು ಸಾಲವೃಕ್ಷವನ್ನು ಸೀಳಿದರೆ ಬಲಾಬಲ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆನೆಯ ಸೊಂಡಿಲಿನಂತೆ ಚಾಚಿಕೊಂಡಿರುವ ಈ ಬಿಲ್ಲಿಗೆ ಹೆದೆಯೇರಿಸಿ, ಕಿವಿಯವರೆಗೆ ಎಳೆದು ಮಹಾಬಾಣವನ್ನು ಬಿಡು.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಿಂದ ಅವನು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನೀನು ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣ ಈ ಸಾಲವೃಕ್ಷವನ್ನು ಸೀಳುವುದು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ವಿಮರ್ಶೆ ಸಾಕು, ರಾಜನೇ, ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಮಾಡು — ನಿನಗೆ ನನ್ನ ಆಣೆ. ತೇಜಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ ಸದಾ ಸೂರ್ಯನು ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿರುವಂತೆ, ಮಹಾಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಮವಂತನು ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿರುವಂತೆ, ಚತುಷ್ಪಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಂಹವು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿರುವಂತೆ, ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ವಿಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ನೀನು ಶ್ರೇಷ್ಠ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಹೋಲಿಕೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ವಾಲಿ ಒಂದು ಯೋಜನ ಎಸೆದನು, ರಾಮನು ಹತ್ತು ಯೋಜನ; ವಾಲಿ ಎರಡು ತೋಳುಗಳಿಂದ, ರಾಮನು ಕಾಲಿನ ಹೆಬ್ಬೆರಳಿನಿಂದಲೇ, ಅದೂ ‘ಲೀಲಾಜಾಲವಾಗಿ’. ಆದರೂ ಸುಗ್ರೀವನು ತೃಪ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಒದ್ದೆ ಮತ್ತು ಒಣಗಿದ ದೇಹಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ ಎಂದು ಅವನು ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಯುಕ್ತಿ ಕೃತಘ್ನತೆಯಲ್ಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮಬುದ್ಧಿಯ ಲಕ್ಷಣ; ಸುಳ್ಳು ಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನು ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಮಿತ್ರತ್ವ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಆನೆಯ ಸೊಂಡಿಲಿನಂತೆ ಚಾಚಿಕೊಂಡಿರುವ’ ಎಂಬುದು ಬಿಲ್ಲಿನ ಉಪಮೆ, ‘ಕಿವಿಯವರೆಗೆ ಎಳೆದು’ ಎಂಬುದು ಎಳೆತದ ಸೀಮೆ. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿ ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಓದುವುದೇ ಇಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಹೋಲಿಕೆಗೆ ಅವಕಾಶವಿಲ್ಲ; ವೃತ್ತದ ಬದಲಾವಣೆ ಸರ್ಗಾಂತದ ಸೂಚಕ ಎಂಬುದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಸಾಮಾನ್ಯ ರೀತಿ. ‘ನಿನಗೆ ನನ್ನ ಆಣೆ’ ಎಂದು ಶಪಥ ಹಾಕಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಒತ್ತಾಯವನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಿಂದಾದರೋ ಅವನು ರಾಮನನ್ನು ಮೂರು ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸೂರ್ಯ, ಹಿಮವಂತ, ಸಿಂಹ; ಮೂವರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರು, ಹಾಗೆಯೇ ರಾಮನು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकादशः सर्गः॥ ११॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ