ಸರ್ಗ
ಸುಗ್ರೀವನು ಒಲಿಸಲು ಯತ್ನಿಸುವುದು ಮತ್ತು ವಾಲಿಯ ತಿರಸ್ಕಾರ
ಛತ್ರಸಮರ್ಪಣೆ, ನ್ಯಾಸರೂಪದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಮರಳಿಸುವುದು, ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯ ನಿಂದನೆ, ಅವನ ಸ್ವಕಥನ, ಸುಗ್ರೀವನ ನಿರ್ವಾಸನ, ರಾಮನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತನಾದ, ಕ್ರೋಧಾವಿಷ್ಟನಾಗಿ ಕೆರಳಿದ ವಾಲಿ ಬಂದನು; ಆ ಅಣ್ಣನನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನು ಹಿತದ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಒಲಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದನು. ‘ಸೌಭಾಗ್ಯದಿಂದ ನೀನು ಕ್ಷೇಮವಾಗಿ ಬಂದಿರುವೆ, ನಿನ್ನಿಂದ ಶತ್ರುವೂ ಹತನಾದನು; ಅನಾಥನಾದ ನನಗೆ ನೀನೇ ನಾಥ, ಅನಾಥರಿಗೆ ಆನಂದವನ್ನು ನೀಡುವವನು ನೀನೊಬ್ಬನೇ’ ಎಂದು ಅವನು ಹೇಳಿದನು. ಅನಂತರ ‘ಅನೇಕ ಕಡ್ಡಿಗಳುಳ್ಳ, ಉದಯಿಸಿದ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಿರುವ, ಚಾಮರಸಹಿತವಾದ, ನಾನು ಹಿಡಿದಿದ್ದ ಈ ಛತ್ರವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು’ ಎಂದು ರಾಜಚಿಹ್ನೆಯನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸುಗ್ರೀವನು ಕೇವಲ ಮಾತಿನಿಂದಲ್ಲ, ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದಲೂ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಮರಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ತನ್ನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಆರ್ತನಾದ ನಾನು ಅಲ್ಲಿ ಬಿಲದ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಒಂದು ವರ್ಷ ನಿಂತಿದ್ದೆ; ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಬಿಲದಿಂದ ಹೊರಬಂದ ರಕ್ತವನ್ನು ಕಂಡು ಶೋಕದಿಂದ ಹೃದಯ ಕಲಕಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಬಹಳ ವ್ಯಾಕುಲವಾದವು; ಆಗ ಬೆಟ್ಟದ ಶಿಖರದಿಂದ ಬಿಲದ ಬಾಗಿಲನ್ನು ಮುಚ್ಚಿದೆ.’ ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಾದರೋ ಅವು ಸುಗ್ರೀವನ ನಿರ್ದೋಷತೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಶಿಷ್ಟಾಚಾರದ ಉದಾಹರಣೆ — ಅಭಿನಂದನೆ, ಆತ್ಮನಿವೇದನೆ, ರಾಜಚಿಹ್ನೆಯ ಸಮರ್ಪಣೆ. ಛತ್ರವು ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಚಿಹ್ನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಸಮರ್ಪಣೆ ಮಾತಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣ. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಮತ್ತು ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಾದರೋ ಸುಗ್ರೀವನು ಬಂಡೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದುದರ ಕಾರಣವನ್ನು ತಾನೇ ಮೊದಲೇ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ವಾಲಿಯ ಮುಂದಿನ ಆಕ್ಷೇಪ ನಿರ್ಮೂಲ ಎಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸುಗ್ರೀವನು ಇಲ್ಲಿ ಏನು ಹೇಳುತ್ತಾನೋ ಅದನ್ನೇ ವಾಲಿ ಮುಂದೆ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಹೇಳುವನು; ಎರಡು ಕಥನಗಳ ಹೋಲಿಕೆಯೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಮುಖ್ಯ ಶಿಲ್ಪ.
‘ಆ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಹಿಂತಿರುಗಿ ಮತ್ತೆ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದೆ; ವಿಷಾದದಲ್ಲಿದ್ದ ನನ್ನನ್ನು ಕಂಡು ಪೌರರೂ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ನನಗೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದರು — ನನ್ನ ಬಯಕೆಯಿಂದಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸಬೇಕು’ ಎಂದು ಸುಗ್ರೀವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ನೀನೇ ಮಾನ್ಯನಾದ ರಾಜ, ನಾನಾದರೋ ಹಿಂದೆ ಹೇಗಿದ್ದೆನೋ ಸದಾ ಹಾಗೆಯೇ; ರಾಜಪದವಿಯ ಈ ನಿಯೋಗ ನಿನ್ನ ಅಗಲಿಕೆಯಿಂದಾಗಿಯೇ ಆಯಿತು. ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಪೌರರು, ನಗರ ಎಲ್ಲವೂ ಕಂಟಕರಹಿತವಾಗಿ ಹಾಗೆಯೇ ಇವೆ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಈ ರಾಜ್ಯ ನ್ಯಾಸರೂಪವಾದುದು (ಇಟ್ಟ ಠೇವಣಿ), ಅದನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ಮರಳಿಸುತ್ತೇನೆ. ಸೌಮ್ಯ, ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಕೋಪ ಮಾಡಬೇಡ, ಶತ್ರುನಾಶಕನೇ. ರಾಜನೇ, ತಲೆಬಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಬೇಡುತ್ತೇನೆ; ಇಗೋ ನಾನು ಕೈಮುಗಿದಿದ್ದೇನೆ.’ ‘ನ್ಯಾಸ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಇಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ — ನ್ಯಾಸವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವವನು ಕಳ್ಳನಲ್ಲ, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ. ಹೀಗೆ ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ರಾಜತ್ವವನ್ನೆಲ್ಲ ವಾಲಿಯ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಇಡುತ್ತಾನೆ, ಸ್ವಲ್ಪವನ್ನೂ ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಹಿಂದೆ ಹೇಗಿದ್ದೆನೋ ಹಾಗೆ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅವನು ಹಿಂದಿನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮತ್ತೆ ಸೇವಕನಂತೆ ಇರಲು ಸಿದ್ಧನಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು. ‘ಕಂಟಕರಹಿತ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜ್ಯದ ರಕ್ಷಣೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರಲಿಲ್ಲ, ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ವಿಘ್ನವಾಗಿಸಿದ್ದನು. ತಲೆಬಾಗಿ ಬೇಡುವುದೂ ಕೈಮುಗಿಯುವುದೂ ರಾಜಪುತ್ರನ ಪರಮ ವಿನಯ; ಇಷ್ಟಾದರೂ ವಾಲಿಯ ಕ್ರೋಧ ಶಮನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಮುಂದೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ‘ನ್ಯಾಸ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ — ನ್ಯಾಸವನ್ನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸುವವನು ಪ್ರಶಂಸಾರ್ಹನೇ, ಅಪಹಾರಕನಲ್ಲ.
‘ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಪುರವಾಸಿಗಳೂ ಸೇರಿ, ರಾಜನಿಲ್ಲದ ದೇಶವನ್ನು ಶತ್ರುಗಳು ಗೆಲ್ಲಲು ಬಯಸಬಹುದೆಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೆ, ಬಲವಂತವಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ರಾಜಪದವಿಯಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸಿದರು’ ಎಂದು ಹೀಗೆ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ನನ್ನನ್ನು ಆ ವಾನರನು ಗದರಿಸಿ ‘ಧಿಕ್ಕಾರ ನಿನಗೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಏನೇನೋ ಬಹಳಷ್ಟು ಹೇಳಿದನು. ಅನಂತರ ಅವನು ಪ್ರಕೃತಿಗಳನ್ನು — ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು — ಮತ್ತು ಸಮ್ಮತರಾದ ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನು ಕರೆಸಿ, ಸುಹೃದರ ನಡುವೆ ನನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಅತ್ಯಂತ ನಿಂದನೀಯವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯ ಕ್ರೋಧ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಲ್ಲ, ಸಭೆಯಲ್ಲೇ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು; ಇದರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಅಪಮಾನ ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಯಿತು ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮಾತು ಹೀಗೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ನಿಮಗೆ ತಿಳಿದೇ ಇದೆ, ರಾತ್ರಿ ಮಾಯಾವಿ ಎಂಬ ಮಹಾಸುರನು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಯುದ್ಧಾಕಾಂಕ್ಷಿಯಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸಿದನು; ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನಾನು ಅರಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಟೆನು.’ ಹೀಗೆ ಕವಿ ಒಂದೇ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಎರಡು ಬಾಯಿಗಳಿಂದ ಕೇಳಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಕೇಳುಗನು ತಾನೇ ಸತ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸಬಲ್ಲನು. ‘ಧಿಕ್ಕಾರ ನಿನಗೆ’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಶಬ್ದದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ತಿರಸ್ಕಾರ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ನಿಮಗೆ ತಿಳಿದೇ ಇದೆ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ವಾಲಿ ಸಭೆಯನ್ನೇ ಸಾಕ್ಷಿಯನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳನ್ನು ಕೇಳುವುದು ಎಂಬ ನ್ಯಾಯವನ್ನು ಕವಿ ರಕ್ಷಿಸಿದ್ದಾನೆ. ‘ಪ್ರಕೃತೀಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜ್ಯಾಂಗಗಳೂ ಪ್ರಜೆಗಳೂ ಎರಡೂ ಗ್ರಹಿತವಾಗುತ್ತವೆ.
‘ಅತಿ ಕ್ರೂರನಾದ ಈ ತಮ್ಮ ಬೇಗನೆ ನನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದನು. ಆ ಅಸುರನು ರಾತ್ರಿ ನನ್ನನ್ನು ಜೊತೆಗಾರನೊಡನೆ ಕಂಡು ಭಯದಿಂದ ತತ್ತರಿಸಿ ಓಡಿದನು; ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಹತ್ತಿರ ಬಂದುದನ್ನು ಕಂಡು, ಬೆನ್ನಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟವನಾಗಿ, ವೇಗವಾಗಿ ಒಂದು ಮಹಾಬಿಲವನ್ನು ಹೊಕ್ಕನು. ಅವನು ಆ ಅತಿ ಘೋರವಾದ, ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ಬಿಲವನ್ನು ಹೊಕ್ಕಿದ್ದನ್ನು ತಿಳಿದು, ಕ್ರೂರದರ್ಶನನಾದ ಈ ತಮ್ಮನಿಗೆ ನಾನು ಹೇಳಿದೆ — “ಇವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲದೆ ಇಲ್ಲಿಂದ ಪುರಕ್ಕೆ ಮರಳಲು ನನಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ನಾನು ಇವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವರೆಗೆ ನೀನು ಬಿಲದ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಕಾಯುತ್ತಿರು.” “ಇವನು ಇಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುತ್ತಾನೆ” ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ನಾನು ಆ ದುರ್ಗಮ ಬಿಲವನ್ನು ಹೊಕ್ಕೆ; ಅವನನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿರುವಾಗ ಅಲ್ಲಿ ಒಂದು ವರ್ಷ ಕಳೆಯಿತು. ಅನಂತರ ಭಯಂಕರನಾದ ಶತ್ರು ಕಂಡನು, ಬೇಸರಿಸದೆ ಅವನನ್ನು ಅವನ ಎಲ್ಲ ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ತಕ್ಷಣ ಕೊಂದೆ. ಅವನ ಬಾಯಿಂದ ಹರಿದ ರಕ್ತಪ್ರವಾಹದಿಂದ ಆ ಬಿಲ ತುಂಬಿಹೋಯಿತು, ದಾಟಲು ಕಷ್ಟವಾಯಿತು; ಅವನು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು.’ ಹೀಗೆ ವಾಲಿ ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದವನ ದುಃಖವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಕಥನದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಮೊದಲನೆಯದು — ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನನ್ನು ಬೇಗನೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದನು ಎಂದು ಅವನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಅಂದರೆ ಸುಗ್ರೀವನು ಹೆದರಿರಲಿಲ್ಲ, ವಿಮುಖನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಎರಡನೆಯದು — ಬಿಲದ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಕಾಯಬೇಕೆಂಬ ಆದೇಶವನ್ನು ವಾಲಿಯೇ ಕೊಟ್ಟನೆಂದು ಅವನೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಆದರೂ ಆಮೇಲೆ ಅಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನೇ ದೋಷಿಯನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೂರನೆಯದು — ಒಂದು ವರ್ಷದವರೆಗೆ ಅವನು ಬಿಲದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದನು ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಂತವನ ದೀರ್ಘ ಕಾಯುವಿಕೆಯನ್ನು ಅವನೇ ಸಮರ್ಥಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಹೀಗೆ ವಾಲಿಯ ಸ್ವಕಥನವೇ ಸುಗ್ರೀವನ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಪುಷ್ಟಿಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ; ಕವಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ತಾನೇ ತೀರ್ಪು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಇಬ್ಬರ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ವಿರೋಧವನ್ನು ಇಟ್ಟು ಕೇಳುಗನನ್ನೇ ನಿರ್ಣಯಿಸಲು ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅನಿರ್ವೇದಾತ್’ (ಬೇಸರಿಸದೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾಲಿಯ ಧೈರ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ‘ತಕ್ಷಣ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವನ ವೇಗ. ‘ಕ್ರೂರದರ್ಶನ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನಾದರೋ ವಾಲಿ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ, ಅದು ಅವನ ಪೂರ್ವಗ್ರಹವನ್ನೇ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ.
‘ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಆ ಶತ್ರುವನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಕೊಂದು ಹೊರಬರುವ ದಾರಿ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ — ಬಿಲದ ಬಾಯಿ ಮುಚ್ಚಿತ್ತು. ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದ ನನಗೆ ಯಾವ ಉತ್ತರವೂ ಬರಲಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಬಹಳ ದುಃಖಿತನಾದೆ. ಅನೇಕ ಒದೆತಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ಉರುಳಿಸಿದೆ; ಆಮೇಲೆ ಆ ದಾರಿಯಿಂದ ಹೊರಬಂದು ಪುರಕ್ಕೆ ಬಂದೆ. ಅಲ್ಲಿ ತನಗಾಗಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸಿದ ಕ್ರೂರನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಭ್ರಾತೃಸ್ನೇಹವನ್ನು ಮರೆತು ನನ್ನನ್ನು ಒಳಗೆ ಬಂಧಿಸಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದನು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಆ ವಾನರ ವಾಲಿ ಭಯವಿಲ್ಲದೆ ನನ್ನನ್ನು ಒಂದೇ ವಸ್ತ್ರದೊಡನೆ ಹೊರಗಟ್ಟಿದನು. ‘ಅವನಿಂದ ತಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟು, ಪತ್ನಿಯನ್ನೂ ಕಳೆದುಕೊಂಡು, ರಾಘವ, ಅವನ ಭಯದಿಂದ ವನ-ಸಾಗರಗಳುಳ್ಳ ಇಡೀ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸುತ್ತಿದೆ. ಪತ್ನಿಯ ಅಪಹರಣದಿಂದ ದುಃಖಿತನಾಗಿ, ಬೇರೊಂದು ಕಾರಣದಿಂದ ವಾಲಿಗೆ ದುರ್ಗಮವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತ ಋಷ್ಯಮೂಕವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದೇನೆ.’ ‘ಬೇರೊಂದು ಕಾರಣ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮತಂಗನ ಶಾಪ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಅದನ್ನು ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗುವುದು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯ ಆಕ್ಷೇಪದ ಕೇಂದ್ರ ಬಿಲದ ಬಾಯಿಯನ್ನು ಮುಚ್ಚಿದುದು. ಅವನು ಅದನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನ ಕಪಟವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಸುಗ್ರೀವನಾದರೋ ಮೊದಲೇ ಅದರ ಕಾರಣವನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿದ್ದನು — ರಕ್ತವನ್ನು ಕಂಡು ಅಣ್ಣ ಹತನಾದನೆಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಅಸುರರು ಹೊರಬರದಂತೆ ತಡೆಯಲೆಂದೇ ಅದನ್ನು ಮಾಡಿದೆ ಎಂದು. ಒಂದೇ ಕರ್ಮ ಎರಡು ದೃಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ಎರಡು ರೀತಿಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಈ ಕಾವ್ಯದ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆ. ‘ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದ’, ‘ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ವಾಲಿಯ ವೇದನೆ ನಿಜವೆಂದೇ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅವನ ನಿಷ್ಕರ್ಷೆ — ರಾಜ್ಯಲೋಭದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ನನ್ನನ್ನು ಒಳಗೆ ಬಂಧಿಸಿದನು ಎಂಬುದು — ಕೇವಲ ಅನುಮಾನ. ಅವನು ಒಂದೇ ವಸ್ತ್ರದೊಡನೆ ಹೊರಗಟ್ಟುತ್ತಾನೆ, ಪತ್ನಿಯನ್ನೂ ಅಪಹರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದಾದರೋ ಸರ್ವಥಾ ಅಧರ್ಮ, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನ ಮುಂದಿನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಸಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಹೃತದಾರ’ (ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ಸ್ಥಿತಿಯೂ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಇಬ್ಬರ ಮೈತ್ರಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗುತ್ತದೆ.
‘ಈ ಮಹಾ ವೈರದ ಕಥೆಯೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ; ಅಪರಾಧವಿಲ್ಲದ ನನಗೆ ಬಂದ ಸಂಕಟವನ್ನು ನೋಡು, ರಾಘವ. ಸರ್ವಲೋಕಗಳ ಭಯವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವವನೇ, ಆ ವಾಲಿಯ ಭಯದಿಂದ ಆರ್ತನಾದ ನನಗೆ ಅವನನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಿ ಅನುಗ್ರಹ ತೋರಬೇಕು’ ಎಂದು ಸುಗ್ರೀವನು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅನಾಗಸಾ’ (ಅಪರಾಧವಿಲ್ಲದ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದ ಅವನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಹೊತ್ತಿದೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಧರ್ಮಜ್ಞನೂ ಆದ ರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ನಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗಿದನು — ‘ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಅಮೋಘವಾದ, ಹರಿತವಾದ ನನ್ನ ಈ ಬಾಣಗಳು ದುರ್ನಡತೆಯ ಆ ವಾಲಿಯ ಮೇಲೆ ರೋಷದಿಂದ ಬೀಳುವುವು. ನಿನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ ಅವನನ್ನು ನಾನು ಕಾಣುವವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಆ ಪಾಪಾತ್ಮನೂ ಚಾರಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಕೆಡಿಸಿದವನೂ ಆದ ವಾಲಿ ಬದುಕಿರುವನು. ನನ್ನ ಅನುಭವದಿಂದಲೇ ಅಳೆದು ನೀನು ಶೋಕಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೇನೆ; ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ದಡ ಸೇರಿಸುವೆನು, ನೀನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿ ಪಡೆಯುವೆ.’ ಹರ್ಷವನ್ನೂ ಪೌರುಷವನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪರಮ ಪ್ರೀತನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಬಹಳ ಮಹತ್ತಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ರಾಮನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಂಶಗಳಿವೆ — ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ಕಾಲನಿರ್ದೇಶ, ಆಶ್ವಾಸನೆ. ‘ಅಮೋಘ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಬಾಣದ ನಿಶ್ಚಿತ ಫಲ, ‘ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ತೇಜಸ್ಸು, ‘ರೋಷದಿಂದ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಧರ್ಮಕೋಪ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಅವನನ್ನು ನಾನು ಕಾಣುವವರೆಗೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನು ವಧೆಯ ಕಾಲವನ್ನೂ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕಂಡ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ವಾಲಿಯ ಅಂತ್ಯ ಎಂದು. ‘ಆತ್ಮಾನುಮಾನಾತ್’ (ನನ್ನ ಅನುಭವದಿಂದ ಅಳೆದು) ಎಂಬ ಪದವಾದರೋ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೃದಯಸ್ಪರ್ಶಿ — ರಾಮನು ತಾನೂ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡವನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಶೋಕವನ್ನು ಅವನು ಅನುಮಾನದಿಂದಲ್ಲ, ಅನುಭವದಿಂದ ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ. ‘ದಡ ಸೇರಿಸುವೆನು’ ಎಂಬುದು ಶೋಕಸಾಗರದ ಉಪಮೆಯ ಮುಂದುವರಿಕೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ನಗುತ್ತಿರುವಂತೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ದುಷ್ಕರವಾದುದು ಅವನಿಗೆ ಕೇವಲ ಲೀಲೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे दशमः सर्गः॥ १०॥