ಸರ್ಗ
ವೈರದ ಕಾರಣದ ನಿವೇದನೆ
ಮಾಯಾವಿಯ ಆಹ್ವಾನ, ವಾಲಿಯ ಬಿಲಪ್ರವೇಶ, ಒಂದು ವರ್ಷದ ಕಾಯುವಿಕೆ, ಬಂಡೆಯಿಂದ ಬಿಲದ ಬಾಯಿ ಮುಚ್ಚುವುದು, ಸುಗ್ರೀವನ ಅಭಿಷೇಕ, ವಾಲಿಯ ಕ್ರೋಧ
ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಮನಿಗೆ ತನ್ನ ವೈರದ ಮೂಲವನ್ನು ಹೇಳಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ವಾಲಿ ಎಂಬವನು ನನ್ನ ಅಣ್ಣ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವವನು; ತಂದೆ ಅವನನ್ನು ಸದಾ ಬಹಳ ಗೌರವಿಸುತ್ತಿದ್ದನು, ವೈರಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ನನಗೂ ಅವನು ಹಾಗೆಯೇ ಗೌರವಾರ್ಹನಾಗಿದ್ದನು.’ ಈ ಮೊದಲ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ಸುಗ್ರೀವನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಈ ವೈರ ಹುಟ್ಟಿನಿಂದ ಬಂದದ್ದಲ್ಲ, ಆಮೇಲೆ ಹುಟ್ಟಿದ್ದು. ‘ತಂದೆ ತೀರಿಕೊಂಡಾಗ ಮಂತ್ರಿಗಳು “ಇವನೇ ಹಿರಿಯವನು” ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಕಪಿಗಳ ಒಡೆಯನನ್ನಾಗಿ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದರು; ಅವನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಪರಮ ಸಮ್ಮತನಾದನು.’ ‘ಪರಮ ಸಮ್ಮತ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಾಲಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಪಡೆಯಲಿಲ್ಲ, ಎಲ್ಲರೂ ಅನುಮೋದಿಸಿದರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಯಾವ ವಿವಾದವೂ ಇಲ್ಲ. ‘ತಂದೆ-ತಾತಂದಿರಿಂದ ಬಂದ ಆ ಮಹಾರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಾಲಿ ಆಳುತ್ತಿದ್ದಾಗ ನಾನು ಎಲ್ಲ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ವಿನೀತನಾಗಿ ಸೇವಕನಂತೆ ಇದ್ದೆನು.’ ‘ಸೇವಕನಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ತನ್ನ ವಿನಯವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದ್ದಾನೆ — ಅವನು ಅಣ್ಣನ ಭೃತ್ಯನಂತಿದ್ದನು, ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಯಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ವೈರದ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಸೌಹಾರ್ದದಿಂದಲೇ ಆರಂಭವಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಮುಂದೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗುವ ಬಿರುಕು ಇನ್ನಷ್ಟು ಕರುಣಾಜನಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಯಾವ ದೋಷಾರೋಪಣೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಮೊದಲ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲೇ ವಾಲಿಯ ಹಿರಿತನ, ಮಂತ್ರಿಗಳ ಅನುಮತಿ, ಸುಗ್ರೀವನ ಸೇವೆ ಎಂಬ ಮೂರು ಸತ್ಯಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ರಾಮನಿಗೆ ವೈರದ ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತ ಚಿತ್ರ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.
ಮಾಯಾವಿ ಎಂಬ ತೇಜಸ್ವಿ ದಾನವನಿದ್ದನು, ದುಂದುಭಿಯ ಅಣ್ಣ; ಅವನಿಗೂ ವಾಲಿಗೂ ಒಬ್ಬ ಸ್ತ್ರೀಯ ನಿಮಿತ್ತ ದೊಡ್ಡ ವೈರವಿತ್ತು. ‘ಸ್ತ್ರೀಕೃತ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವೈರದ ಮೂಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ, ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಮಾಡಿಲ್ಲ. ಒಮ್ಮೆ ರಾತ್ರಿ ಜನರೆಲ್ಲರೂ ಮಲಗಿದ್ದಾಗ ಅವನು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಬಂದು ಬಹಳ ಕೆರಳಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ವಾಲಿಯನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಆಹ್ವಾನಿಸಿದನು. ರಾತ್ರಿ, ಮಲಗಿದ ನಗರ, ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಗರ್ಜನೆ — ಈ ಚಿತ್ರದಿಂದ ಕವಿ ಆಕಸ್ಮಿಕ ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗಾಢನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿದ್ದರೂ ವಾಲಿ ಆ ಭೈರವ ಸ್ವರವನ್ನು ಕೇಳಿ ಸಹಿಸಲಾರದೆ ವೇಗದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಧಾವಿಸಿದನು; ‘ನ ಮಮೃಷೇ’ (ಸಹಿಸಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಅಸಹಿಷ್ಣು ಸ್ವಭಾವ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅದೇ ಮುಂದೆ ಅನರ್ಥಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಹೊರಟು ಆ ಅಸುರೋತ್ತಮನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಸುಗ್ರೀವನೂ ವಿನಯದಿಂದ ತಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು, ಆದರೆ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಅವನು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ತಳ್ಳಿ ಹೊರಟನು. ಆಗ ಸೌಹಾರ್ದದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನೂ ಅವನೊಡನೆ ಹೊರಟನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಸೌಹಾರ್ದದಿಂದ’ ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು — ಸುಗ್ರೀವನು ಲೋಭದಿಂದಲ್ಲ, ಭಯದಿಂದಲ್ಲ, ಸ್ನೇಹದಿಂದಲೇ ಅಣ್ಣನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದನು. ರಾತ್ರಿ ಬಂದು, ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಗರ್ಜಿಸಿ, ಸ್ತ್ರೀಯ ಕಾರಣದ ವೈರವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾ — ಹೀಗೆ ಮಾಯಾವಿ ಸರ್ವಥಾ ಆಕ್ರಮಣಕಾರಿಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ವಾಲಿಯದಾದರೋ ಒಂದೇ ದೋಷ — ಅಸಹನೆಯಿಂದ ಅವನು ರಾತ್ರಿ ಒಬ್ಬನೇ ಹೊರಟನು. ಸುಗ್ರೀವನ ಅನುಗಮನ ಶುದ್ಧ ಸ್ನೇಹಮೂಲವಾದುದು, ಇದೇ ಮುಂದಿನ ಕಥೆಯ ಆಧಾರ; ಇದೆಲ್ಲವೂ ರಾಮನಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಲಿ ಎಂಬುದು ಸುಗ್ರೀವನ ಆಶಯ.
ಅಸುರನು ದೂರದಿಂದಲೇ ಸೋದರರಿಬ್ಬರನ್ನು ಕಂಡು ಭಯಗೊಂಡು ವೇಗವಾಗಿ ಓಡಿದನು. ಅವನು ಓಡುತ್ತಿರಲು ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಇನ್ನಷ್ಟು ವೇಗವಾಗಿ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು; ಆಗ ಉದಯಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಚಂದ್ರನಿಂದ ದಾರಿ ಬೆಳಗಿತು — ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲೂ ಪಲಾಯನ ಸಫಲವಾಗದು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾ ಕವಿ ಚಂದ್ರನನ್ನೇ ಸಾಕ್ಷಿಯನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಹುಲ್ಲಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ, ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಕಷ್ಟವಾದ, ಭೂಮಿಯ ದೊಡ್ಡ ಬಿಲವನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ಹೊಕ್ಕನು; ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಅಲ್ಲಿಗೆ ತಲುಪಿ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಂತರು. ಶತ್ರು ಒಳಹೊಕ್ಕದ್ದನ್ನು ಕಂಡು ರೋಷಕ್ಕೆ ವಶನಾಗಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡ ವಾಲಿ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನಾನು ಒಳಹೊಕ್ಕು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವರೆಗೆ ನೀನು ಇಂದು ಇಲ್ಲಿ ಬಿಲದ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರದಿಂದ ನಿಲ್ಲು.’ ‘ಕ್ಷುಭಿತೇಂದ್ರಿಯ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾಲಿಯ ವಿಚಾರಶಕ್ತಿಯ ನಾಶ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಸುಗ್ರೀವನು ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ತಾನೂ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಬರುವುದಾಗಿ ಬೇಡಿದನು, ಆದರೆ ಶತ್ರುತಾಪನನಾದ ಅವನು ಪಾದಗಳ ಮೇಲೆ ಆಣೆಯಿಡಿಸಿ — ತನ್ನ ಚರಣಗಳ ಮೇಲೆ ಶಪಥ ಮಾಡಿಸಿ — ಒಬ್ಬನೇ ಬಿಲವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ಮುಂದೆ ವೈರಕ್ಕೆ ನಿಮಿತ್ತವಾಗುವ ಆದೇಶವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹದಿಂದಲೇ ಕೊಡಲಾಯಿತು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಬಿಲದ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಬೇಕೆಂಬ ಆದೇಶವನ್ನು ವಾಲಿಯೇ ಕೊಟ್ಟನು, ಸುಗ್ರೀವನು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ — ಇದು ಮುಂದೆ ಮಹತ್ತ್ವ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ವಾಲಿಯೇ ಆಮೇಲೆ ಸುಗ್ರೀವನು ಅಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದನ್ನೇ ದೋಷವಾಗಿ ಹೇಳುವನು. ‘ಪಾದಗಳ ಮೇಲೆ ಆಣೆಯಿಡಿಸಿ’ ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆ ವಾಲಿಯ ಅತಿವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಅವನು ತಮ್ಮನನ್ನು ಬಂಧುವಿನಂತಲ್ಲ, ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಬದ್ಧ ಕಾವಲುಗಾರನಂತೆ ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಒಳಹೊಕ್ಕ ಅವನಿಗೆ ಒಂದು ವರ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಕಳೆಯಿತು; ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೂ ಅಷ್ಟೇ ಕಾಲ ಕಳೆಯಿತು. ‘ನಾಶವಾದನು’ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಕಳವಳಗೊಂಡ ಅವನಿಗೆ ಅಣ್ಣ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ, ಮನಸ್ಸು ಕೆಡುಕನ್ನು ಶಂಕಿಸತೊಡಗಿತು. ದೀರ್ಘಕಾಲದ ನಂತರ ಆ ಬಿಲದಿಂದ ನೊರೆಯುಕ್ತ ರಕ್ತ ಹೊರಬಂತು; ಅದನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಬಹಳ ದುಃಖಿತನಾದನು. ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅಸುರರ ಧ್ವನಿ ಮಾತ್ರ ಅವನ ಕಿವಿಗೆ ಬಿತ್ತು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿ ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದ ಹಿರಿಯವನ ಸ್ವರ ಮಾತ್ರ ಬರಲಿಲ್ಲ. ಈ ಮೂರು ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು — ರಕ್ತ, ಅಸುರರ ಗರ್ಜನೆ, ಅಣ್ಣನ ಸ್ವರದ ಅಭಾವ — ಕಂಡು ಸುಗ್ರೀವನು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಅಣ್ಣ ಹತನಾದನೆಂದು ತಿಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸುಗ್ರೀವನ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ದುಷ್ಟವಾದುದೆಂದು ತೋರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಸಾಕ್ಷ್ಯಾನುಸಾರಿಯಾದುದೆಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅಸುರರು ಹೊರಬರದಿರಲಿ ಎಂದು ಬೆಟ್ಟದಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಬಂಡೆಯಿಂದ ಬಿಲದ ಬಾಗಿಲನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ, ಅಣ್ಣನಿಗೆ ಜಲತರ್ಪಣ ಮಾಡಿ, ಶೋಕಾರ್ತನಾಗಿ ಅವನು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಬಂದನು. ಅವನು ಸತ್ಯವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಆ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಕೇಳಿ ತಿಳಿದರು. ಒಂದು ವರ್ಷ ಎಂಬುದು ದೀರ್ಘ ಕಾಲಮಾನ; ಅಷ್ಟು ಕಾಲ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಂತ ಸುಗ್ರೀವನು ಓಡಿಹೋಗಲಿಲ್ಲ, ಇದರಿಂದ ಅವನ ನಿಷ್ಠೆ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ಬಂಡೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದುದೂ ಲೋಭದಿಂದಲ್ಲ, ಅಸುರರು ಹೊರಬಂದಾರೆಂಬ ಭಯದಿಂದ; ಜಲತರ್ಪಣವೂ ಅಣ್ಣ ಸತ್ತನೆಂಬ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ. ಈ ಎರಡೂ ಕರ್ಮಗಳು ಧರ್ಮಸಮ್ಮತವಾದವು, ಆದರೂ ಅವನ್ನೇ ವಾಲಿ ಆಮೇಲೆ ಅಪರಾಧವೆಂದು ಎಣಿಸಿದನು ಎಂಬುದು ಸುಗ್ರೀವನ ವೇದನೆ.
ಅನಂತರ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಸೇರಿ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕವಾಯಿತು; ಅವನು ನ್ಯಾಯವಾಗಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆಳುತ್ತಿದ್ದಾಗ ವಾಲಿ ದಾನವನನ್ನು ಕೊಂದು ಮರಳಿ ಬಂದನು. ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೆಂಪಾದ ವಾಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನು ಬಂಧಿಸಿ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು. ಅವನನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದರೂ, ಅಣ್ಣನ ಮೇಲಿನ ಗೌರವದಿಂದ ಕಟ್ಟಿಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟ ಸುಗ್ರೀವನ ಬುದ್ಧಿ ಆ ಪಾಪಕ್ಕೆ ಮುಂದಾಗಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ಔದಾರ್ಯವನ್ನು ಹೊಗಳಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಭ್ರಾತೃಗೌರವಯಂತ್ರಿತಾ’ (ಅಣ್ಣನ ಮೇಲಿನ ಗೌರವದಿಂದ ಕಟ್ಟಿಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ತನ್ನ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೊಂದು ಅಣ್ಣ ಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು; ಆ ಮಹಾತ್ಮನನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾ ಸುಗ್ರೀವನು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು, ಆದರೆ ಅವನು ಸಂತೋಷದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಆಶೀರ್ವಾದದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ಕಿರೀಟದಿಂದ ಅವನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತಾ ಬಾಗಿ ನಿಂತನು, ಆದರೂ ವಾಲಿ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವೈರದ ಕಾರಣವನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿವೇದಿಸಲಾಯಿತು. ‘ನನ್ನ ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾಲಿ ತನ್ನ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನ ಮೇಲೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅವನ ಪಕ್ಷದವರ ಮೇಲೂ ಹರಿಸಿದನು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವನಾದರೋ ಎದುರು ಮಾತಾಡಲಿಲ್ಲ, ಪ್ರತೀಕಾರವನ್ನೂ ಆರಂಭಿಸಲಿಲ್ಲ. ಕಿರೀಟದಿಂದ ಪಾದ ಮುಟ್ಟುವುದು ಪರಮ ವಿನಯ — ರಾಜಚಿಹ್ನೆಯಿಂದಲೇ ಅಣ್ಣನ ಚರಣಗಳನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದನು, ಅದರಿಂದ ತನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದನು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ವಾಲಿ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಲಿಲ್ಲ; ಈ ಸರ್ಗಾಂತದಿಂದಲೇ ಕವಿ ಕೇಳುಗನ ಸಹಾನುಭೂತಿಯನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನ ಕಡೆಗೆ ನೆಲೆಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे नवमः सर्गः॥ ९॥