॥वाल्मीकिरामायणम् ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ · 8ನೇ ಸರ್ಗ

ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಸುಗ್ರೀವನ ದುಃಖನಿವೇದನೆ ಮತ್ತು ವೈರದ ಕಾರಣದ ಬಗ್ಗೆ ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆ

ಸಖ್ಯಧರ್ಮದ ವರ್ಣನೆ, ಸಾಲದ ಕೊಂಬೆಯ ಆಸನ, ವಾಲಿಯಿಂದಾದ ಅಪಮಾನ, ರಾಮನ ಬಾಣವರ್ಣನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ಸುಗ್ರೀವನು ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ತಡೆಯುವುದು, ವೈರದ ಕಾರಣದ ಪ್ರಶ್ನೆ

ರಾಮನ ಆ ಮಾತಿನಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟನೂ ಹರ್ಷಿತನೂ ಆದ ಸುಗ್ರೀವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಣ್ಣನಾದ ಶೂರ ರಾಮನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನಿಃಸಂಶಯವಾಗಿ ನಾನು ದೇವತೆಗಳ ಅನುಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಸರ್ವಥಾ ಪಾತ್ರನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಗುಣಸಂಪನ್ನನಾದ ನೀನು ನನಗೆ ಸಖನಾಗಿ ದೊರೆತಿರುವೆ. ಅನಘ, ನಿನ್ನಂಥ ಸಹಾಯಕನಿದ್ದರೆ ದೇವತೆಗಳ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಪಡೆಯಬಹುದು; ಇನ್ನು ನನ್ನ ಸ್ವಂತ ರಾಜ್ಯದ ಮಾತೇನು, ಪ್ರಭುವೇ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಬಂಧುಗಳಿಂದಲೂ ಸುಹೃದರಿಂದಲೂ ಗೌರವಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ನನಗೆ ರಾಘವವಂಶದ ಅಗ್ನಿಸಾಕ್ಷಿಕ ಮಿತ್ರ ದೊರೆತಿದ್ದಾನೆ. ನಾನೂ ನಿನಗೆ ಅನುರೂಪನಾದ ಮಿತ್ರನೆಂದು ನೀನು ಕ್ರಮೇಣ ತಿಳಿಯುವೆ; ನನ್ನೊಳಗಿನ ಗುಣಗಳನ್ನು ನಾನೇ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಮರ್ಥನಲ್ಲ.’ ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘೆಯನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುತ್ತಾ ಅವನು ಕಾಲವನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಸಖ್ಯದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಕೃತಾತ್ಮರಾದ ನಿನ್ನಂಥ ಮಹಾತ್ಮರ ಪ್ರೀತಿ ಆತ್ಮವಂತರ ಧೈರ್ಯದಂತೆ ನಿಶ್ಚಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಬೆಳ್ಳಿಯನ್ನೂ ಚಿನ್ನವನ್ನೂ ಶುಭವಾದ ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ ಸಜ್ಜನರು ಸಜ್ಜನರೊಡನೆ ವಿಭಜಿಸದ, ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಸೇರಿದ ಸ್ವತ್ತೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಶ್ರೀಮಂತನಾಗಲಿ ಬಡವನಾಗಲಿ, ದುಃಖಿತನಾಗಲಿ ಸುಖಿಯಾಗಲಿ, ನಿರ್ದೋಷಿಯಾಗಲಿ ದೋಷಿಯಾಗಲಿ — ಮಿತ್ರನೇ ಪರಮ ಗತಿ. ಧನತ್ಯಾಗ, ಸುಖತ್ಯಾಗ, ದೇಶತ್ಯಾಗವಾದರೂ — ಅಂಥ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಕಂಡು ಸಜ್ಜನರು ಮಿತ್ರನಿಗಾಗಿ ಮುಂದಾಗುತ್ತಾರೆ.’ ಇದು ಸಖ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಂಗ್ರಹ — ಮಿತ್ರನನ್ನು ಗುಣಗಳಿಂದಲ್ಲ, ಆಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ತೋರುವ ಸ್ಥೈರ್ಯದಿಂದಲೇ ಪರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತು ಎರಡು ಭಾಗವಾಗಿದೆ — ಮೊದಲರ್ಧದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸೌಭಾಗ್ಯದ ವರ್ಣನೆ, ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಖ್ಯದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಲಕ್ಷಣ. ‘ದೇವತೆಗಳ ಅನುಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ರಾಮನ ಲಾಭವನ್ನು ತನ್ನ ಪ್ರಯತ್ನದ ಫಲವೆಂದಲ್ಲ, ದೈವಾನುಗ್ರಹವೆಂದು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ವಿನಯದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ‘ದೇವತೆಗಳ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಪಡೆಯಬಹುದು’ ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಿಂದ ರಾಮನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಲಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ತನ್ನ ಬಯಕೆ ಸ್ವರಾಜ್ಯದಷ್ಟಕ್ಕೇ ಸೀಮಿತ ಎಂಬುದೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಕ್ರಮೇಣ ತಿಳಿಯುವೆ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಕಾಲದಿಂದಲೇ ಮಿತ್ರನ ಪರೀಕ್ಷೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಿಭಜಿಸದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಂಪತ್ತು, ಅವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದ ಪ್ರೀತಿ, ತ್ಯಾಗಸಾಮರ್ಥ್ಯ — ಸಖ್ಯದ ಈ ಮೂರು ಸ್ತಂಭಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಮಿತ್ರನೇ ಪರಮ ಗತಿ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಸರ್ಗದ ಉಪದೇಶಸಾರದಂತಿದೆ. ‘ಬೆಳ್ಳಿಯಾಗಲಿ ಚಿನ್ನವಾಗಲಿ’ ಎಂಬ ಮೂರು ಉದಾಹರಣೆಗಳಿಂದ ಧನದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರಗಳನ್ನೂ ಹಿಡಿಯಲಾಗಿದೆ; ‘ಶ್ರೀಮಂತನಾಗಲಿ ಬಡವನಾಗಲಿ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವಸ್ಥೆಗಳ ಮೂರು ದ್ವಂದ್ವಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಸಂಪತ್ತು, ಸುಖ, ದೋಷ. ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲೂ ಮಿತ್ರನು ಒಂದೇ ರೀತಿ ಇರುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧಾಂತ. ‘ಸಜ್ಜನರು ಸಜ್ಜನರೊಡನೆ’ ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ಇದು ಸತ್ಪುರುಷರ ಧರ್ಮವೇ, ಎಲ್ಲರದಲ್ಲ ಎಂಬ ನಿಯಮ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕರಣ ರಾಮಾಯಣದ ನೀತಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು.

ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಎದುರು — ಧೀಮಂತನಾದ ಇಂದ್ರನಂತೆ ಶ್ರೀಯಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಾ — ರಾಮನು ಪ್ರಿಯವಾದಿಯಾದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಸರಿ’ ಎಂದನು. ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಇಡೀ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸಲಾಯಿತು. ಅನಂತರ ನಿಂತಿದ್ದ ರಾಮನನ್ನೂ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಕಂಡು ಸುಗ್ರೀವನು ವನದಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಲೂ ಚಂಚಲವಾಗಿ ದೃಷ್ಟಿ ಹಾಯಿಸಿದನು. ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಆ ಕಪೀಶ್ವರನು ಒಂದು ಸಾಲವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕಂಡನು — ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ, ಸ್ವಲ್ಪ ಎಲೆಗಳುಳ್ಳ, ದುಂಬಿಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮರ. ಅದರ ಎಲೆಗಳು ತುಂಬಿದ ಸುಂದರವಾದ ಒಂದು ಕೊಂಬೆಯನ್ನು ಮುರಿದು, ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಹಾಸಿ, ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಘವನೊಡನೆ ಕುಳಿತನು. ಅವರಿಬ್ಬರು ಕುಳಿತದ್ದನ್ನು ಕಂಡು ಹನುಮಂತನೂ ಸಾಲದ ಕೊಂಬೆಯೊಂದನ್ನು ಕಿತ್ತು ವಿನೀತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕೂರಿಸಿದನು. ಸಾಲಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಹರಡಿದ ಆ ಉತ್ತಮ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಸುಖವಾಗಿ ಕುಳಿತ ರಾಮನು ಪ್ರಶಾಂತ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ಸಮುದ್ರದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವೂ ಶಾಂತಿಯೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಅನಂತರ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಸುಗ್ರೀವನು ನಯವಾದ ಶುಭವಾದ ವಾಣಿಯಿಂದ, ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ, ಹರ್ಷದಿಂದ ಅಕ್ಷರಗಳು ತೊದಲುತ್ತಾ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ಹರ್ಷದಿಂದ ಅಕ್ಷರಗಳೂ ಜಾರುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ‘ಇಂದ್ರನಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಮನ ಐಶ್ವರ್ಯವೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅನುಚರತ್ವವೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಚಂಚಲ ದೃಷ್ಟಿಯಾದರೋ ಅವನ ಸ್ವಭಾವಸಿದ್ಧ ವಾನರಚಾಪಲ್ಯವನ್ನೂ ಭಯದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮರದ ಕೊಂಬೆಯನ್ನು ಹಾಸುವುದು ಇಲ್ಲಿ ಆತಿಥ್ಯ, ಹನುಮಂತನ ಅನುಕರಣೆ ಸ್ವಾಮಿಭಕ್ತಿಯ ಲಕ್ಷಣ. ‘ವಿನೀತ’ ಎಂಬ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ಶೀಲವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಅಣ್ಣನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಅವನು ಸದಾ ವಿನಯದಿಂದ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಹೂಗಳು ಹರಡಿದ ಪರ್ವತಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತ ರಾಮ-ಸುಗ್ರೀವರ ಚಿತ್ರ ಇಲ್ಲಿ ರಮಣೀಯ, ಮುಂದಿನ ದುಃಖಕಥನಕ್ಕೆ ಹಿನ್ನೆಲೆಯೂ ಹೌದು. ‘ಸ್ವಲ್ಪ ಎಲೆಗಳುಳ್ಳ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ’ ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಮರದ ಋತುಶೋಭೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ದುಂಬಿಗಳ ಶೋಭೆ ಅಲ್ಲಿ ಮಧುವಿನ ಇರುವಿಕೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂಥ ರಮಣೀಯ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ದುಃಖಕಥೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ವಿರೋಧದಿಂದ ಕರುಣರಸ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ‘ಹಾಗೆಯೇ ಸರಿ’ ಎಂಬ ರಾಮನ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಉತ್ತರ ಅವನ ಸ್ವಭಾವಸಿದ್ಧ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಮಾತು ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಅವನು ಮಾತಾಡುತ್ತಾನೆ.

‘ಅಣ್ಣನಿಂದ ವಂಚಿತನಾಗಿ, ಭಯಪೀಡಿತನಾಗಿ ನಾನು ಹೀಗೆ ಅಲೆಯುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು, ಬಹಳ ದುಃಖಿತನಾಗಿ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತವಾದ ಋಷ್ಯಮೂಕವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಅಂಥ ನಾನು ಭಯಗೊಂಡು, ಭಯದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ, ಮನಸ್ಸು ಕಂಗೆಟ್ಟು ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ಅಣ್ಣ ವಾಲಿಯಿಂದ ವಂಚಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಅವನೊಡನೆ ವೈರ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ, ರಾಘವ. ಸರ್ವಲೋಕಗಳಿಗೂ ಅಭಯವನ್ನು ನೀಡುವವನೇ, ಭಯಾರ್ತನಾದ, ಅನಾಥನಾದ ನನಗೂ ನೀನು ಅನುಗ್ರಹ ತೋರಬೇಕು.’ ‘ಸರ್ವಲೋಕಗಳಿಗೂ ಅಭಯ ನೀಡುವವನೇ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಯಾಚನೆಯ ಬಲ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ — ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅಭಯ ನೀಡುವವನು ಒಬ್ಬನಿಗೆ ಏಕೆ ನೀಡನು? ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಧರ್ಮಜ್ಞನೂ ಧರ್ಮವತ್ಸಲನೂ ಆದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ನಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಉಪಕಾರವೇ ಮಿತ್ರನ ಫಲ, ಅಪಕಾರವೇ ಶತ್ರುವಿನ ಲಕ್ಷಣ; ನಿನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ ಆ ವಾಲಿಯನ್ನು ಇಂದೇ ಕೊಲ್ಲುವೆನು.’ ‘ಇಂದೇ’ ಎಂಬ ಪದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ತಕ್ಷಣತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ವಿನಿಕೃತ’ (ವಂಚಿತ) ಎಂಬ ಪದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ — ಐದನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲೂ ಅದನ್ನೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕರಣ ಎರಡು ಬಾರಿ ಮುದ್ರಿತವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನೆನಪಿಡಬೇಕು. ‘ನಗುತ್ತಿರುವಂತೆ’ ಎಂಬ ರಾಮನ ಮುಗುಳ್ನಗೆ ಮತ್ತೆ ಅವನ ನಿಶ್ಚಯದ ಚಿಹ್ನೆ. ‘ಉಪಕಾರವೇ ಮಿತ್ರನ ಫಲ, ಅಪಕಾರವೇ ಶತ್ರುವಿನ ಲಕ್ಷಣ’ ಎಂಬ ಸೂತ್ರರೂಪದ ವಾಕ್ಯ ಮಿತ್ರ-ಶತ್ರುಗಳ ಭೇದವನ್ನು ಎರಡೇ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು, ಬಹಳ ದುಃಖಿತನಾಗಿ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ದುಃಖ ರಾಮನ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಸಮಾನ ಎಂದು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ; ಸಮಾನ ದುಃಖವುಳ್ಳವರ ಸಖ್ಯ ಇನ್ನಷ್ಟು ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅನಾಥನಾದ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಜಪದವನ್ನು ಮರೆತು ಕೇವಲ ಶರಣಾರ್ಥಿಯಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ.

‘ಮಹಾಭಾಗ, ಗರಿಗಳುಳ್ಳ, ತೀಕ್ಷ್ಣತೇಜಸ್ಸಿನ, ಕಾರ್ತಿಕೇಯನ ಜನ್ಮಸ್ಥಾನವಾದ ಶರವನದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಈ ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿವೆ. ಕಂಕಪಕ್ಷಿಯ ಗರಿಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ, ಮಹೇಂದ್ರನ ವಜ್ರದಂತಿರುವ, ಸುಂದರ ಗಿಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಅತಿ ಹರಿತವಾದ ತುದಿಗಳುಳ್ಳ ಅವು ಕೋಪಗೊಂಡ ಸರ್ಪಗಳಂತಿವೆ.’ ಬಾಣಗಳ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಆಯುಧದ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಆಕಾರ, ತೀಕ್ಷ್ಣತೆ, ಭಯಂಕರತೆಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ವಾಲಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ, ಪಾಪಕೃತ್ಯ ಮಾಡಿದ, ನಿನ್ನ ಅಣ್ಣನಾದ ಆ ಶತ್ರುವನ್ನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹತನಾಗಿ ಚದುರಿದ ಪರ್ವತದಂತೆ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡು’ ಎಂದೂ ಹೇಳಿದನು. ‘ಅಣ್ಣನಾದ ಶತ್ರು’ ಎಂಬ ವಿರೋಧಾಭಾಸದಿಂದ ವಾಲಿಯ ದೋಷವೇ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಅಣ್ಣನಾಗಿದ್ದೂ ಶತ್ರುವಾದವನು. ರಾಘವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸೇನಾಪತಿಯಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಅಪಾರ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೊಂದಿ ‘ಒಳ್ಳೆಯದು, ಒಳ್ಳೆಯದು’ ಎಂದನು. ಕಾರ್ತಿಕೇಯನ ಜನ್ಮಸ್ಥಾನವಾದ ಶರವನದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವು ಎಂದು ಬಾಣಗಳ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಅವುಗಳ ಅಭೇದ್ಯತೆ ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಕೋಪಗೊಂಡ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಬಾಣಗಳ ಗತಿಯನ್ನೂ ವಿಷವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಒಳ್ಳೆಯದು, ಒಳ್ಳೆಯದು’ ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಆನಂದಾತಿಶಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಚದುರಿದ ಪರ್ವತದಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ವಾಲಿಯ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ, ಅವನ ಪತನ ನಿಶ್ಚಿತ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತ’ ಎಂದು ಬಾಣಗಳ ಶೋಭೆಯನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಆಯುಧವೂ ರಾಜಯೋಗ್ಯ ಎಂಬುದು ಧ್ವನಿ.

‘ರಾಮ, ನಾನು ಶೋಕದಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನೀನಾದರೋ ಶೋಕಾರ್ತರಿಗೆ ಗತಿ; ಮಿತ್ರನೆಂದು ಭಾವಿಸಿಯೇ ನಾನು ನಿನ್ನ ಬಳಿ ಗೋಳಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಕೈಕೊಟ್ಟು ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಅಗ್ನಿಸಾಕ್ಷಿಕ ಮಿತ್ರನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವೆ, ನೀನು ನನಗೆ ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯ — ಸತ್ಯದ ಮೇಲೆ ಆಣೆಯಿಡುತ್ತೇನೆ. ಮಿತ್ರನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ನಿಃಸಂಕೋಚವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ — ನನ್ನೊಳಗಿರುವ ಯಾವ ದುಃಖ ನಿತ್ಯವೂ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕೊರೆಯುತ್ತಿದೆಯೋ, ಅದನ್ನೇ ನಿವೇದಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಇಷ್ಟು ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಮಸುಕಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಅವನು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಕಟ್ಟಿದ ಕಂಠದಿಂದ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಮಾತಾಡಲಾರದೆ ಹೋದನು. ನದಿಯ ಪ್ರವಾಹದಂತೆ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಉಕ್ಕಿಬಂದ ಕಣ್ಣೀರಿನ ವೇಗವನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಮನ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಧೈರ್ಯದಿಂದ ತಡೆದನು. ನದೀವೇಗದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಶೋಕದ ಆಕಸ್ಮಿಕತೆಯನ್ನೂ ಪ್ರಬಲತೆಯನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ತಡೆದು, ಸುಂದರವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಒರೆಸಿಕೊಂಡು, ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಟ್ಟು, ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು ರಾಘವನಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು. ಮಿತ್ರನ ಎದುರೂ ಅಳುವುದು ಶೋಭಿಸದು ಎಂಬ ವೀರನ ಮರ್ಯಾದೆ ಇಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಶೋಕಾರ್ತರಿಗೆ ನೀನೇ ಗತಿ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಮನನ್ನು ಕೇವಲ ಮಿತ್ರನೆಂದಲ್ಲ, ಆಶ್ರಯವೆಂದೂ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಗ್ನಿಸಾಕ್ಷಿಕ ಸಖ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ — ಐದನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದುದು ಇಲ್ಲಿ ಫಲಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಮಿತ್ರನು ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ತಡೆದುದು ಸುಗ್ರೀವನ ವೀರತ್ವದ ಪ್ರಮಾಣ — ಇನ್ನೊಬ್ಬರಿಗೆ ಧೈರ್ಯದ ಉಪದೇಶ ಮಾಡಿದವನು ತಾನೂ ಅದನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಮಾತಾಡಲಾರದೆ ಹೋದನು’ ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಶೋಕದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಮಾತು ಕಟ್ಟುವುದೇ ಒಳಗಿನ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ. ‘ನದಿಯ ಪ್ರವಾಹದಂತೆ ಬಂದ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ವೇಗ, ಹರಿವು ಎರಡೂ ಅಡಕವಾಗಿವೆ; ತಡೆಯುವುದು ದಡದ ಕಟ್ಟೆಯಂತೆ.

‘ರಾಮ, ಹಿಂದೆ ವಾಲಿ ನನ್ನನ್ನು ನನ್ನ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಕೆಳಗಿಳಿಸಿದನು; ಕಟುವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿಸಿ ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ಹೊರಗಟ್ಟಿದನು. ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾದ ನನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಅವನು ಅಪಹರಿಸಿದನು; ನನ್ನವರಾದ ಸುಹೃದರನ್ನು ಬಂಧನದಲ್ಲಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಆ ದುಷ್ಟಾತ್ಮನು ನನ್ನ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಅವನು ಕಳುಹಿಸಿದ ಅನೇಕ ವಾನರರನ್ನು ನಾನು ಕೊಂದಿದ್ದೇನೆ. ಇದೇ ಶಂಕೆಯಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡೂ ನಾನು ಭಯದಿಂದ ಹತ್ತಿರ ಬರಲಿಲ್ಲ — ಭಯದಲ್ಲಿರುವವರೆಲ್ಲರೂ ಹೆದರುತ್ತಾರಲ್ಲವೇ. ಹನುಮಂತನೇ ಮೊದಲಾದ ಇವರಷ್ಟೇ ನನ್ನ ಸಹಾಯಕರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಕಷ್ಟದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ನಾನು ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಹಿಡಿದಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ. ಸ್ನೇಹಪೂರ್ಣರಾದ ಈ ಕಪಿಗಳು ನನ್ನನ್ನು ಸುತ್ತಲೂ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ, ನಾನು ಹೋಗುವಲ್ಲಿಗೆ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಾರೆ, ನಾನು ನಿಂತಲ್ಲಿ ಸದಾ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾರೆ. ಇದು ನನ್ನ ಕಥೆಯ ಸಂಕ್ಷೇಪ; ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಿ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪೌರುಷವುಳ್ಳ ನನ್ನ ಅಣ್ಣ ವಾಲಿಯೇ ನನ್ನ ಶತ್ರು. ಅವನ ವಿನಾಶವಾದ ತಕ್ಷಣವೇ ನನ್ನ ದುಃಖ ಅಳಿಸಿಹೋಗುತ್ತದೆ; ನನ್ನ ಸುಖವೂ ಬದುಕೂ ಅವನ ವಿನಾಶವನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿವೆ. ಶೋಕಾರ್ತನಾದ ನಾನು ನನ್ನ ಶೋಕದ ಕೊನೆಯನ್ನು ಹೀಗೆ ನಿವೇದಿಸಿದ್ದೇನೆ; ದುಃಖಿತನಾಗಲಿ ಸುಖಿಯಾಗಲಿ, ಸಖನಿಗೆ ಸಖನೇ ನಿತ್ಯ ಗತಿ.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನ ದುಃಖದ ಕಾರಣವನ್ನೂ ಫಲವನ್ನೂ ಒಂದೆಡೆ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಮಿತ್ರನಿಗೆ ಶರಣಾಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ತಾನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ನಾಲ್ಕನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜ್ಯ, ಪತ್ನಿ, ಸುಹೃದರು, ನಿರ್ಭಯತೆ; ಇವೆಲ್ಲದರ ಪ್ರತೀಕಾರ ಒಂದೇ ವಾಲಿವಧೆಯಿಂದ ಸಾಧ್ಯ ಎಂದು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಭಯದಲ್ಲಿರುವವರೆಲ್ಲರೂ ಹೆದರುತ್ತಾರೆ’ ಎಂಬ ಸಾಮಾನ್ಯವಚನದಿಂದ ತನ್ನ ಭಯ ನಾಚಿಕೆಗೇಡಲ್ಲ ಎಂದು ಅವನು ಸಾಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹನುಮಂತಾದಿ ಸಹಾಯಕರ ವರ್ಣನೆಯೂ ಕೃತಜ್ಞತೆಯ ಪ್ರಕಾಶ — ಅವರಿಂದಲೇ ಅವನು ಪ್ರಾಣ ಹಿಡಿದಿದ್ದಾನೆ. ‘ಇದು ಸಂಕ್ಷೇಪ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಥೆಯನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪಿಸಲಾಗಿದೆ, ವಿಸ್ತಾರ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪೌರುಷವುಳ್ಳ’ ಎಂಬ ವಾಲಿಯ ವಿಶೇಷಣ, ಶತ್ರುವಿನ ಬಲವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವ ಸುಗ್ರೀವನ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಭಯದಿಂದಲೂ ಅವನು ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೀಳಾಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಅವನ ವಿನಾಶವನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿವೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸುಖಕ್ಕೂ ಬದುಕಿಗೂ ಒಂದೇ ಮೂಲ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಸಖನೇ ಗತಿ’ ಎಂಬ ಸಮಾಪನವಾಕ್ಯ ಮತ್ತೆ ಸಖ್ಯಧರ್ಮವನ್ನೇ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಸರ್ಗದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದುದರೊಡನೆ ಅಂತ್ಯ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ‘ಅವನು ಕಳುಹಿಸಿದ ಅನೇಕ ವಾನರರು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ವಾಲಿಯ ದ್ವೇಷದ ನಿರಂತರತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಒಮ್ಮೆಯಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಅವನು ವಧೆಗಾಗಿ ದೂತರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಸುಗ್ರೀವನು ಅವರನ್ನು ಕೊಂದದ್ದು ಅನಿಚ್ಛೆಯಿಂದ ಎಂಬುದೂ ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ.

ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಈ ವೈರ ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿತು? ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ವಾನರನೇ, ವೈರದ ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಬಲಾಬಲಗಳನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಿ, ತಕ್ಷಣವೇ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ವಿಧಿಸುವೆನು.’ ನ್ಯಾಯನಿಷ್ಠನಾದ ರಾಮನ ಮರ್ಯಾದೆ ಇದು — ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ ಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ವಿಚಾರಪೂರ್ವಕವಾಗಿಯೇ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನೀನು ಅವಮಾನಿತನಾದುದನ್ನು ಕೇಳಿ ನನ್ನ ಕೋಪ ಬಲವಾಗಿದೆ; ಮಳೆಗಾಲದ ನೀರಿನ ವೇಗದಂತೆ ಅದು ಹೃದಯವನ್ನು ನಡುಗಿಸುತ್ತಾ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದೆ. ಹರ್ಷದಿಂದಲೂ ನಿಃಸಂಕೋಚವಾಗಿಯೂ ಹೇಳು — ಬಿಲ್ಲಿಗೆ ಹೆದೆಯೇರಿಸಿ ನಾನು ಬಾಣ ಬಿಡುವಷ್ಟರಲ್ಲೇ ನಿನ್ನ ಶತ್ರು ನಿರಸ್ತನಾದನೆಂಬುದು ನಿಶ್ಚಯ.’ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಸುಗ್ರೀವನು ನಾಲ್ವರು ವಾನರರೊಡನೆ ಅಪಾರ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ಅನಂತರ ಪ್ರಸನ್ನವದನನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಣ್ಣನಿಗೆ ವೈರದ ಕಾರಣವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಹೇಳತೊಡಗಿದನು — ಇದರೊಂದಿಗೆ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕಥೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಎರಡು ಪ್ರಯೋಜನಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತದೆ — ವೈರದ ಮೂಲವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು, ಬಲಾಬಲಗಳನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುವುದು; ಇದರಿಂದ ಅವನ ರಾಜನೀತಿಕೌಶಲ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಮಳೆಗಾಲದ ನೀರಿನ ವೇಗದಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕೋಪದ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವೂ ಅನಿವಾರ್ಯವೂ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಬಿಲ್ಲಿಗೆ ಹೆದೆಯೇರಿಸುವಷ್ಟರಲ್ಲೇ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕಾಲದ ಅಲ್ಪತೆಯೂ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ದೃಢತೆಯೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ’ ಎಂಬ ಪದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಕೆಯಾಗಿದೆ — ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ, ಸುಗ್ರೀವನ ಕಥಾರಂಭದಲ್ಲಿ; ಅದರಿಂದ ಕಥೆಯ ಯಾಥಾರ್ಥ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ನಾಲ್ವರು ವಾನರರೊಡನೆ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಪರಿವಾರವನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ — ಹನುಮಂತನೇ ಮೊದಲಾದ ನಾಲ್ವರೇ ಅವನ ಉಳಿದ ಬಲ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डेऽष्टमः सर्गः॥ ८॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ