॥वाल्मीकिरामायणम् ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ · 7ನೇ ಸರ್ಗ

ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಮನನ್ನು ಸಂತೈಸುವುದು ಮತ್ತು ರಾಮನ ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞೆ

ಸುಗ್ರೀವನ ಕಣ್ಣೀರಿನ ಉತ್ತರ, ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ಶೋಕನಿಂದೆ ಮತ್ತು ಧೈರ್ಯಪ್ರಶಂಸೆ, ರಾಮನಿಗೆ ಸ್ವಸ್ಥತೆ, ಸತ್ಯಶಪಥ, ಪರಸ್ಪರ ಸಂಭಾಷಣೆ

ಆರ್ತನಾದ ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ವಾನರ ಸುಗ್ರೀವನು ಕೈಮುಗಿದು, ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿ, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಗದ್ಗದನಾಗಿ ಹೇಳಿದನು. ಮೊದಲು ಅವನು ಸತ್ಯವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಆ ಪಾಪಿ ರಾಕ್ಷಸನ ನೆಲೆಯನ್ನು ನಾನು ಸರ್ವಥಾ ಅರಿಯೆನು; ಆ ನೀಚಕುಲದವನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನಾಗಲಿ ವಿಕ್ರಮವನ್ನಾಗಲಿ ಕುಲವನ್ನಾಗಲಿ ಅರಿಯೆನು.’ ತನ್ನ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸಂಕೋಚವಿಲ್ಲದೆ ಹೇಳಿದುದರಿಂದಲೇ ಅವನು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹನಾಗುತ್ತಾನೆ; ತಿಳಿಯದುದನ್ನು ತಿಳಿದಂತೆ ಹೇಳದಿರುವುದು ಮಿತ್ರನ ಮೊದಲ ಗುಣ. ಅನಂತರ ಅವನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಆದರೆ ಸತ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ, ಶೋಕವನ್ನು ಬಿಡು, ಅರಿಂದಮನೇ; ನೀನು ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವಂತೆ ನಾನು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವೆನು. ಪರಿವಾರಸಹಿತ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದು, ನನ್ನ ಪೌರುಷವನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿ, ನೀನು ಪ್ರೀತನಾಗುವಂತೆ ಬೇಗನೆ ಮಾಡುವೆನು.’ ಅನಂತರ ಸಾಂತ್ವನವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ವ್ಯಾಕುಲತೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವುದರಿಂದ ಏನು ಫಲ? ಸಾಕು ಇದು; ನಿನ್ನೊಳಗಿನ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ನೆನೆ. ನಿನ್ನಂಥ ಪುರುಷರಿಗೆ ಇಂಥ ಬುದ್ಧಿಯ ಹಗುರತನ ತಕ್ಕದ್ದಲ್ಲ. ನನಗೂ ಪತ್ನಿಯ ವಿರಹದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಮಹಾ ಸಂಕಟ ಒದಗಿದೆ, ಆದರೂ ನಾನು ಹೀಗೆ ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಧೈರ್ಯವನ್ನೂ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ತನ್ನದೇ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇತರರಿಗೆ ಕೊಡುವ ಉಪದೇಶ ತನ್ನ ಆಚರಣೆಯಿಂದ ಬೆಂಬಲಿತವಾದಾಗ ಮಾತ್ರ ಫಲಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ನೀತಿ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಅಂಶಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ — ಅಜ್ಞಾನದ ನಿವೇದನೆ, ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ಕಾರ್ಯನಿಶ್ಚಯ, ತನ್ನ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಸಾಂತ್ವನ. ‘ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿ, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಗದ್ಗದನಾಗಿ’ ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ಅವನ ಕರುಣೆ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ; ಮಿತ್ರನ ದುಃಖದಿಂದ ಅವನ ಕಂಠವೂ ಕಟ್ಟಿತು. ‘ದೌಷ್ಕುಲೇಯ’ (ನೀಚಕುಲದವನು) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ನಿಂದೆಯೂ ಅಡಗಿದೆ — ಕೀಳುಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು ಎಂದು. ‘ನನ್ನ ಪೌರುಷವನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ಬಲದ ಪ್ರಕಾಶನವೂ ಒಂದು ಪ್ರಯೋಜನ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ; ವೀರನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಕೇವಲ ಪರರಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಸ್ವಧರ್ಮರೂಪವೂ ಹೌದು.

‘ನಾನು ಸಾಮಾನ್ಯ ವಾನರನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವಳಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಮಹಾತ್ಮನೂ ವಿನೀತನೂ ಧೃತಿವಂತನೂ ಆದ ನೀನು ಮತ್ತೆ ಶೋಕಿಸುವುದೇಕೆ?’ ಎಂದು ಸುಗ್ರೀವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ಕಿರಿತನವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಇನ್ನೊಬ್ಬರ ಹಿರಿಮೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾ ಅವನು ಉಪದೇಶವನ್ನು ಮಧುರಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಉಕ್ಕಿಬಂದ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಧೈರ್ಯದಿಂದ ತಡೆಯಬೇಕು; ಸತ್ತ್ವಶಾಲಿಗಳ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನೂ ಧೃತಿಯನ್ನೂ ಬಿಡಬಾರದು. ಸಂಕಟದಲ್ಲಾಗಲಿ, ಹಣದ ಕಷ್ಟದಲ್ಲಾಗಲಿ, ಭಯದಲ್ಲಾಗಲಿ, ಪ್ರಾಣಕ್ಕೇ ಕುತ್ತು ತರುವ ಸಂಕಟದಲ್ಲಾಗಲಿ, ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ವಿಮರ್ಶಿಸುವ ಧೃತಿವಂತನು ಕುಸಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾವ ಮೂರ್ಖನು ನಿತ್ಯವೂ ವ್ಯಾಕುಲತೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ಭಾರದಿಂದ ಕುಸಿದ ನೀರಿನ ಮೇಲಿನ ದೋಣಿಯಂತೆ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಅಸಹಾಯಕನಾಗಿ ಮುಳುಗುತ್ತಾನೆ.’ ದೋಣಿಯ ಉಪಮೆ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ಭಾರ ಹೊರಗಿನದು, ಮುಳುಗುವುದು ಮಾತ್ರ ತಾನೇ ಮಾಡಿಕೊಂಡದ್ದು. ‘ಇಗೋ, ನಾನು ಕೈಮುಗಿದಿದ್ದೇನೆ; ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ — ಪೌರುಷವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸು, ಶೋಕಕ್ಕೆ ಎಡೆಕೊಡಬೇಡ. ಶೋಕವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವರಿಗೆ ಸುಖವಿಲ್ಲ, ತೇಜಸ್ಸೂ ಕ್ಷಯಿಸುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಶೋಕಿಸಬಾರದು. ಶೋಕಕ್ಕೆ ವಶನಾದವನ ಬದುಕಿನಲ್ಲೂ ಸಂಶಯವುಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜೇಂದ್ರ, ಶೋಕವನ್ನು ಬಿಡು, ಕೇವಲ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಶೋಕದ ಮೂರು ದೋಷಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸುಖನಾಶ, ತೇಜಃಕ್ಷಯ, ಜೀವಸಂಶಯ. ‘ಬಾಲಿಶ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮಗುವಿನಂತೆ ಅವಿವೇಕಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ವಿವೇಕವೇ ಧೈರ್ಯದ ಮೂಲ ಎಂಬುದು ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ‘ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ವಿಮರ್ಶಿಸುವ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಉಪಾಯಚಿಂತನೆಯೇ ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಶರಣು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಕೈಮುಗಿಯುವುದಾದರೋ ವಾನರರಾಜನ ವಿನಯದ ಪರಮ ಸೀಮೆ — ರಾಜನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಮಿತ್ರನ ಎದುರು ಯಾಚಕನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಶೋಕದ ‘ಅಂತರ’ ಎಂದರೆ ರಂಧ್ರ; ಶತ್ರು ರಂಧ್ರದ ಮೂಲಕ ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತೆ ಶೋಕವೂ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಶೋಕಕ್ಕೆ ವಶನಾದವನ ಬದುಕಿನಲ್ಲೂ ಸಂಶಯ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಇಡೀ ಉಪದೇಶದ ನಿಗಮನ — ಶೋಕ ಕೇವಲ ಮನಸ್ಸಿನ ಪೀಡೆಯಲ್ಲ, ಪ್ರಾಣಗಳಿಗೂ ಹಾನಿ.

‘ಮಿತ್ರಭಾವದಿಂದ ಹಿತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ನಿನಗೆ ಉಪದೇಶ ಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ; ಮಿತ್ರನು ಹಿತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಗುರುವಿನಂತೆ ಶಾಸನ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ‘ನನ್ನ ಮಿತ್ರತ್ವವನ್ನು ಗೌರವಿಸುವುದಾದರೆ ನೀನು ಶೋಕಿಸಬಾರದು’ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆ ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಮಧುರವಾಗಿ ಸಂತೈಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಘವನು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತೋಯ್ದ ಮುಖವನ್ನು ವಸ್ತ್ರದ ಅಂಚಿನಿಂದ ಒರೆಸಿಕೊಂಡನು. ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತಿನಿಂದ ಸ್ವಸ್ಥನಾದ ಪ್ರಭು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಸ್ನೇಹಪೂರ್ಣನೂ ಹಿತೈಷಿಯೂ ಆದ ಮಿತ್ರನು ಏನು ಮಾಡಬೇಕೋ, ಯಾವುದು ಅನುರೂಪವೂ ಯುಕ್ತವೂ ಆಗಿದೆಯೋ, ಅದನ್ನು ನೀನು ಮಾಡಿದೆ, ಸುಗ್ರೀವ. ಸಖನೇ, ನಿನ್ನಿಂದ ಸಮಾಧಾನಗೊಂಡ ನಾನು ಇಗೋ ಸ್ವಸ್ಥನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಇಂಥ ಬಂಧು ದುರ್ಲಭ.’ ‘ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಆಪತ್ಕಾಲದ ಮಹತ್ತ್ವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಸಂಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮಿತ್ರರು ಅನೇಕ, ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ವಿರಳ. ‘ನಿನಗೆ ಉಪದೇಶ ಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ಉಪದೇಶಕನ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ವರ್ಜಿಸುತ್ತಾನೆ; ಹಿತವಚನವನ್ನು ಮಿತ್ರನಾಗಿಯೇ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು. ರಾಮನು ವಸ್ತ್ರದ ಅಂಚಿನಿಂದ ಮುಖ ಒರೆಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಚಿಕ್ಕ ಕ್ರಿಯೆ, ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ಶೋಕದ ಅಂತ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಆಲಿಂಗನವು ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರದಂತೆ — ಸಂತೈಸಲ್ಪಟ್ಟವನೇ ಸಂತೈಸಿದವನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಇಂಥ ಬಂಧು ದುರ್ಲಭ’ ಎಂಬ ರಾಮನ ಮಾತು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಮಹಾ ಗೌರವ — ಯಾರು ಸಂತೈಸಬಲ್ಲನೋ ಅವನೇ ನಿಜವಾದ ಬಂಧು ಎಂದು.

‘ಆದರೆ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುವುದರಲ್ಲೂ, ರೌದ್ರನಾದ ದುರಾತ್ಮ ರಾಕ್ಷಸ ರಾವಣನನ್ನು ಅನ್ವೇಷಿಸುವುದರಲ್ಲೂ ನೀನು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಬೇಕು’ ಎಂದು ರಾಮನು ಕಾರ್ಯವನ್ನೇ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಾಂತ್ವನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೆ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮರೆತಿಲ್ಲ. ‘ನಾನು ಏನು ಮಾಡಬೇಕೋ ಅದನ್ನು ನಿಃಸಂಕೋಚವಾಗಿ ಹೇಳು; ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆಯ ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತಿದಂತೆ ನಿನಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ಫಲಿಸುತ್ತದೆ.’ ಒಳ್ಳೆಯ ಹೊಲದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಮನು ತನ್ನ ಸಹಾಯದ ನಿಶ್ಚಿತ ಫಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಬೀಜ ವ್ಯರ್ಥವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಕಪಿಶಾರ್ದೂಲನೇ, ನಾನು ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ಹೇಳಿದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಸತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿ. ನಾನು ಹಿಂದೆ ಸುಳ್ಳು ಹೇಳಿಲ್ಲ, ಎಂದಿಗೂ ಹೇಳುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಇದನ್ನು ನಿನಗೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ, ಸತ್ಯದ ಮೇಲೆಯೇ ಆಣೆಯಿಡುತ್ತೇನೆ’ — ರಾಮನ ಈ ಮಾತು ಇಡೀ ರಾಮಾಯಣದ ಮೂಲಸೂತ್ರದಂತಿದೆ. ‘ವಿಸ್ರಬ್ಧೇನ’ (ನಿಃಸಂಕೋಚವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದ ವಿಶ್ವಾಸದ ಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ — ಸಂಕೋಚವಿಲ್ಲದೆ ಹೇಳು ಎಂದು. ‘ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ಹೇಳಿದ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ರಾಮನು, ತಾನು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ವಾಲಿವಧೆಯ ಮಾತು ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘೆಯಲ್ಲ, ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸತ್ಯದ ಮೇಲೆಯೇ ಆಣೆಯಿಡುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸತ್ಯವನ್ನೇ ಶಪಥದ ಸಾಧನವನ್ನಾಗಿಸಲಾಗಿದೆ, ಬೇರೇನನ್ನೂ ಅಲ್ಲ.

ಅನಂತರ ರಾಘವನ ಮಾತನ್ನು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅವನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ, ಸಚಿವರಾದ ವಾನರರೊಡನೆ ಸುಗ್ರೀವನು ಹರ್ಷಗೊಂಡನು. ಹೀಗೆ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಾದ ಆ ನರ-ವಾನರರಿಬ್ಬರೂ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಹೋಲುವ ಸುಖದುಃಖಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡರು — ಸಮಾನ ದುಃಖವುಳ್ಳವರ ಸಮಾನ ಸಂಭಾಷಣೆ ಸಖ್ಯದ ಫಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ಕಪಿಗಳ ಮತ್ತು ರಾಜರ ಅಧಿಪತಿಯಾದ — ವಾನರರಿಗೂ ನೃಪರಿಗೂ ಸ್ವಾಮಿಯಾದ — ಆ ಮಹಾನುಭಾವ ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ವಿದ್ವಾಂಸನೂ ಕಪಿವೀರರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯನೂ ಆದ ಸುಗ್ರೀವನು ಆಗ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧವಾದಂತೆಯೇ ಭಾವಿಸಿದನು. ಕಾರ್ಯ ಇನ್ನೂ ಆಗಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ರಾಮನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೇ ಸಿದ್ಧಿ ಎಂಬುದು ಅವನ ವಿಶ್ವಾಸ — ಇದರೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಏಕಾಂತಸಂಪೃಕ್ತೌ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನಿರ್ಜನ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕುಳಿತಿದ್ದರು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ರಾಜನೀತಿಯಲ್ಲಿ ರಹಸ್ಯ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಸಖ್ಯದ ಲಕ್ಷಣ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧವಾದಂತೆ ಭಾವಿಸಿದನು’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಮಾನಸಿಕ ಸಿದ್ಧಿಯೇ ಆಗ ಅವನ ಲಾಭ ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे सप्तमः सर्गः॥ ७॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ