- सन्धिः
- अन्तर् + पुर → अन्तःपुर — रेफस्य विसर्गः; ‘शुश्राव + अन्तःपुरगतः’ इति बाह्यसन्धौ दीर्घः
- समासः
- अन्तःपुरं गतः — द्वितीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (वालिनः विशेषणम्)
ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ — 15ನೇ ಸರ್ಗ
ತಾರೆಯ ಹಿತೋಪದೇಶ
ವಾಲಿಗೆ ಗರ್ಜನೆ ಕೇಳಿಸುವುದು, ಕೋಪದಿಂದ ಹೊರಡುವಿಕೆ, ತಾರೆಯ ತಡೆ, ರಾಮನ ಗುಣಕಥನ, ಯೌವರಾಜ್ಯದ ಉಪದೇಶ, ಮಾತಿನ ನಿಷ್ಫಲತೆ
अन्तःपुरगतः अमर्षणः वाली सुग्रीवस्य सर्वभूतप्रकम्पनं निनादं श्रुत्वा एकपदे एव गतमदः महाक्रोधयुक्तः च अभवत्। रोषपरीताङ्गः कनकप्रभः सः उपरक्तः आदित्यः इव निष्प्रभः, दंष्ट्राकरालः दीप्ताग्निलोचनः च सन् पदन्यासैः मेदिनीं दारयन् इव निष्पपात। तं तारा स्नेहात् परिष्वज्य त्रस्ता हितोदर्कं वचनम् उवाच — ‘नदीवेगम् इव आगतं क्रोधं त्यज; काल्यम् एतेन संग्रामं करिष्यसि। तव सहसा निष्क्रामः मम न रोचते। पूर्वं त्वया निरस्तः पीडितश्च सुग्रीवः पुनः आह्वयति — एतत् शङ्कां जनयति। निपुणः बुद्धिमांश्च सः अपरीक्षितवीर्येण सह सख्यं न एष्यति; अवष्टब्धसहायः एव गर्जति। अङ्गदेन कथितं चारनिवेदितं वृत्तान्तम् अहं श्रुतवती — अयोध्याधिपतेः पुत्रौ समरदुर्जयौ रामलक्ष्मणौ सुग्रीवस्य प्रियार्थं प्राप्तौ। रामः परबलामर्दी युगान्ताग्निः इव, साधूनां निवासवृक्षः, आर्तानां संश्रयः, गुणानाम् आकरः; तेन सह ते विरोधः न क्षमः। सुग्रीवं यौवराज्येन अभिषेचय, यवीयसा भ्रात्रा सह विग्रहं मा कृथाः; दानमानादिभिः तं प्रत्यनन्तरं कुरु।’ एवं हितं पथ्यं च उक्तम् अपि विनाशकाले कालाभिपन्नस्य वालिनः न अरोचत।
१वालिना नादश्रवणम्, तस्य क्रोधः, निष्क्रमणं च
१अथ तस्य निनादं तं सुग्रीवस्य महात्मनः।
शुश्रावान्तःपुरगतो वाली भ्रातुरमर्षणः॥Meanwhile Vālin, who could not brook his brother, was in the women's quarters, and from there he heard that roar of the great-souled Sugrīva.
२श्रुत्वा तु तस्य निनदं सर्वभूतप्रकम्पनम्।
मदश्चैकपदे नष्टः क्रोधश्चापादितो महान्॥Hearing that cry which made every creature tremble, his intoxication vanished in a single instant and a great rage came upon him.
३ततो रोषपरीताङ्गो वाली स कनकप्रभः।
उपरक्त इवादित्यः सद्यो निष्प्रभतां गतः॥Then Vālin, golden-hued, every limb seized by fury, lost his brightness at once like a sun in eclipse.
४वाली दंष्ट्राकरालस्तु क्रोधाद्दीप्ताग्निलोचनः।
भात्युत्पतितपद्माभः समृणाल इव ह्रदः॥Vālin, terrible with his fangs, his eyes blazing like kindled fire, looked like a pool whose lotuses have been plucked away and only the stalks remain.
५शब्दं दुर्मर्षणं श्रुत्वा निष्पपात ततो हरिः।
वेगेन च पदन्यासैर्दारयन्निव मेदिनीम्॥Hearing that intolerable sound the monkey rushed out, seeming to split the earth with the force of his tread.
ತಮ್ಮನ ಬಗ್ಗೆ ಅಸಹನೆಯುಳ್ಳ ವಾಲಿಯು ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸುಗ್ರೀವನ ಆ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ಸಕಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನೂ ನಡುಗಿಸುವ ಆ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನ ಮದವು ಒಮ್ಮೆಲೇ ನಾಶವಾಯಿತು, ಮಹಾಕ್ರೋಧವು ಆವರಿಸಿತು. ಅನಂತರ ರೋಷದಿಂದ ಮೈಯೆಲ್ಲ ವ್ಯಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಚಿನ್ನದ ಕಾಂತಿಯ ವಾಲಿಯು ಗ್ರಹಣಗ್ರಸ್ತನಾದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ತಕ್ಷಣವೇ ಕಾಂತಿಹೀನನಾದನು. ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಭಯಂಕರನಾಗಿ, ಕೋಪದಿಂದ ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿಯಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಅವನು ಕಮಲಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತುಹಾಕಿದ, ದಂಟುಗಳು ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿರುವ ಸರೋವರದಂತೆ ಕಾಣಿಸಿದನು — ಅದರ ಕಮಲಗಳು ನಾಶವಾಗಿವೆ, ದಂಟುಗಳು ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿವೆ; ಈ ಉಪಮೆ ಶ್ರೀಹೀನತೆಯನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸಹಿಸಲಾಗದ ಆ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ವಾನರನು ತನ್ನ ಹೆಜ್ಜೆಗಳಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನೇ ಸೀಳುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ರಭಸದಿಂದ ಹೊರಕ್ಕೆ ಧುಮುಕಿದನು. ‘ಏಕಪದೇ’ (ಒಮ್ಮೆಲೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮದದ ಕ್ಷಣಿಕತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಸುಖದ ಆಧಾರವು ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಒಡೆದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಚಿನ್ನದ ಕಾಂತಿಯವನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಗ್ರಹಣದ ಉಪಮೆ ಮುಂಬರುವ ಪತನದ ಮುನ್ಸೂಚನೆ. ‘ಅಂತಃಪುರಗತಃ’ (ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿದ್ದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾಲಿಯ ಆಗಿನ ಸ್ಥಿತಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವನು ಭೋಗದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದಾನೆ, ಶತ್ರುವಾದರೋ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ. ‘ತಮ್ಮನ ಬಗ್ಗೆ ಅಸಹನೆಯುಳ್ಳ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ವೈರದ ಮೂಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಸೋದರತ್ವವೇ ಅಸಹನೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಗ್ರಹಣದ ಉಪಮೆ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಮೊದಲು ಕಾಂತಿಹೀನತೆ, ಆಮೇಲೆ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳ ಭೀಕರತೆ, ಅನಂತರ ಶ್ರೀಹೀನ ಸರೋವರದ ಚಿತ್ರ; ಹೀಗೆ ಕೋಪದ ಮೂರು ರೂಪಗಳು — ತೇಜೋಹಾನಿ, ಭೀಕರತೆ, ಶೋಭಾಭ್ರಂಶ — ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನ ರಭಸವು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸೀಳುವಂತೆ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಮುಂದೆ ತಾರೆ ತಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವುದು ಇದೇ ರಭಸವನ್ನು.
Vālī, who could not bear his brother, was in the women's quarters when he heard the roar of great-souled Sugrīva — lost in pleasure while his enemy stood at the gate; and it was their very brotherhood that made the challenge unbearable to him. Hearing that cry, which shook every creature, his intoxication vanished in a single instant and a great rage came over him; the ground of his pleasure was shattered in a moment. Every limb seized by fury, golden Vālī at once lost his brightness, like the sun in eclipse. Terrible with his fangs, his eyes blazing like fire, he looked like a pool whose lotuses have been torn out, leaving only the stalks — an image that quietly shows him robbed of his glory. The eclipse, told here of a golden-hued hero, foreshadows his fall. Over three verses his anger is shown in three forms — loss of radiance, fearsomeness, and fallen beauty. Hearing that intolerable sound, the monkey rushed out, as though splitting the earth with his stride; it is this very rush that Tārā will try to stop.
२तारायाः परिष्वङ्गः, प्रथमं निवारणम्
६तं तु तारा परिष्वज्य स्नेहाद्दर्शितसौहृदा।
उवाच त्रस्तसम्भ्रान्ता हितोदर्कमिदं वचः॥But Tārā embraced him in affection, showing her love, and, frightened and bewildered, spoke these words meant for his ultimate good:
७साधु क्रोधमिमं वीर नदीवेगमिवागतम्।
शयनादुत्थितः काल्यं त्यज भुक्तामिव स्रजम्॥“Be gracious, hero; let go of this anger that has come like a river in flood, as a man who has risen from sleep at daybreak throws away a garland already worn.
८काल्यमेतेन संग्रामं करिष्यसि च वानर।
वीर ते शत्रुबाहुल्यं फल्गुता वा न विद्यते॥You shall fight with him at dawn, monkey; hero, your enemies are not many, nor is there any weakness in you.
९सहसा तव निष्क्रामो मम तावन्न रोचते।
श्रूयतामभिधास्यामि यन्निमित्तं निवार्यते॥This sudden rushing out of yours does not please me. Listen, and I shall tell you why you are being held back.
ತಾರೆಯು ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿ, ತನ್ನ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ, ಹೆದರಿ ಗಾಬರಿಗೊಂಡವಳಾಗಿ, ಹಿತವನ್ನೇ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಉಳ್ಳ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು — ‘ವೀರನೇ, ನದಿಯ ರಭಸದಂತೆ ಬಂದ ಈ ಕೋಪವನ್ನು, ಹಾಸಿಗೆಯಿಂದ ಎದ್ದ ಮನುಷ್ಯನು ರಾತ್ರಿ ತೊಟ್ಟ ಹೂಮಾಲೆಯನ್ನು ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ತೆಗೆದೆಸೆಯುವಂತೆ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ತ್ಯಜಿಸು. ವಾನರ, ನಾಳೆ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಇವನೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವೆಯಂತೆ; ವೀರನೇ, ನಿನಗೆ ಶತ್ರುಗಳ ಆಧಿಕ್ಯವಾಗಲಿ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ದುರ್ಬಲತೆಯಾಗಲಿ ಇಲ್ಲ. ಆದರೂ ನೀನು ಹೀಗೆ ಥಟ್ಟನೆ ಹೊರಡುವುದು ನನಗೆ ಸರಿಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ; ಕೇಳು — ಯಾವ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ತಾರೆಯ ಮಾತು ಭಯದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದಲ್ಲ, ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕವಾದುದು — ಮೊದಲು ಸಾಂತ್ವನ, ಆಮೇಲೆ ತಡಮಾಡುವಂತೆ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ಅನಂತರ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುವ ವಾಗ್ದಾನ. ಉಪಯೋಗಿಸಿದ ಹೂಮಾಲೆಯ ಉಪಮೆ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು — ಕೋಪವೂ ಉಪಭೋಗಿಸಿದ ಮಾಲೆಯಂತೆ ತ್ಯಜಿಸಬೇಕಾದುದು. ಆಲಿಂಗನವೇ ತಾರೆಯ ಮೊದಲ ಆಯುಧ — ಮಾತಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ತಡೆಯುವುದು. ‘ತ್ರಸ್ತಾ ಸಂಭ್ರಾಂತಾ’ (ಹೆದರಿದ, ಗಾಬರಿಗೊಂಡ) ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಅವಳ ಒಳಗಿನ ಭಯವೂ, ‘ಹಿತೋದರ್ಕಮ್’ (ಹಿತಕರವಾದ ಪರಿಣಾಮವುಳ್ಳ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವಳ ಮಾತಿನ ಪರಿಣಾಮವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ — ಹೆದರಿದ್ದರೂ ಅವಳು ಹಿತವನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಎಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವಳು ವಾಲಿಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಕಡಿಮೆಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ — ‘ನಿನಗೆ ಶತ್ರುಗಳ ಆಧಿಕ್ಯವಾಗಲಿ ದುರ್ಬಲತೆಯಾಗಲಿ ಇಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಅವನ ಮಾನವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾಳೆ, ಕೇವಲ ಕಾಲಾವಕಾಶವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಈ ನೀತಿ ಸ್ಮರಣೀಯ — ಬಲಶಾಲಿಯನ್ನು ತಡೆಯಬಯಸುವವರು ಅವನ ಬಲವನ್ನು ನಿಂದಿಸಬಾರದು.
But Tārā threw her arms round him in love and, frightened and bewildered, spoke words meant for his lasting good. Her embrace was her first weapon: before any word, she tried to hold him back by touch. Afraid as she was, she spoke only what was good for him. "Be gracious, my hero; let go of this anger that has come on you like a river in flood, as a man who rises at dawn throws away the garland he wore the night before" — anger, too, once spent, should be cast off like a used garland. "You can fight with him at dawn, monkey. It is not that your enemies are many, hero, or that there is any weakness in you. But this sudden rushing out does not please me. Listen, and I will tell you why I hold you back." Her words come not from fear but from reason: first she soothes him, then she asks for delay, then she promises to give her reason. She does not belittle Vālī's strength; she guards his pride and asks only for time — a wise policy, for one who would restrain a strong man must not scorn his strength.
३तारायाः शङ्का — सुग्रीवः सहायवान् इति
१०पूर्वमापतितः क्रोधात्स त्वामाह्वयते युधि।
निष्पत्य च निरस्तस्ते हन्यमानो दिशो गतः॥Once before he came in anger and challenged you to fight; he rushed out, was driven off by you, and fled beaten in every direction.
११त्वया तस्य निरस्तस्य पीडितस्य विशेषतः।
इहैत्य पुनराह्वानं शङ्कां जनयतीव मे॥That he, who was driven off by you and grievously hurt at that, should come here again and call you out — that raises a suspicion in me.
१२दर्पश्च व्यवसायश्च यादृशस्तस्य नर्दतः।
निनादस्य च संरम्भो नैतदल्पं हि कारणम्॥The pride and the resolution with which he bellows, and the violence of that cry — this is no small matter.
१३नासहायमहं मन्ये सुग्रीवं तमिहागतम्।
अवष्टब्धसहायश्च यमाश्रित्यैष गर्जति॥I do not believe that Sugrīva has come here without help. He has secured an ally, and it is by leaning on him that he roars.
१४प्रकृत्या निपुणश्चैव बुद्धिमांश्चैव वानरः।
नापरीक्षितवीर्येण सुग्रीवः सख्यमेष्यति॥That monkey is by nature clever and intelligent; Sugrīva will not make an alliance with anyone whose strength he has not tested.
‘ಹಿಂದೆ ಅವನು ಕೋಪದಿಂದ ಬಂದು ನಿನ್ನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕರೆದಿದ್ದನು; ನೀನು ಹೊರಹೋಗಿ ಅವನನ್ನು ಸದೆಬಡಿಯಲು, ಹೊಡೆತ ತಿನ್ನುತ್ತಾ ಅವನು ದಿಕ್ಕುಪಾಲಾಗಿ ಓಡಿಹೋದನು. ನಿನ್ನಿಂದ ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪೀಡಿತನಾದ ಅವನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ಮತ್ತೆ ಕರೆಯುತ್ತಿರುವುದು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಶಂಕೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವಂತಿದೆ. ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವ ಅವನಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ದರ್ಪ, ದೃಢನಿಶ್ಚಯ, ಗರ್ಜನೆಯ ಆವೇಶ — ಇವೆಲ್ಲಕ್ಕೂ ಸಣ್ಣ ಕಾರಣವಿರಲಾರದು. ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ನಾನು ಅಸಹಾಯಕನೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ದೃಢವಾದ ಸಹಾಯವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡೇ, ಅದನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿಯೇ ಇವನು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಈ ವಾನರನು ಸ್ವಭಾವತಃ ನಿಪುಣನೂ ಬುದ್ಧಿವಂತನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ; ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸದ ಯಾರೊಡನೆಯೂ ಸುಗ್ರೀವನು ಸ್ನೇಹ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ.’ ತಾರೆ ಇಲ್ಲಿ ಭಯದಿಂದಲ್ಲ, ಅನುಮಾನಪ್ರಮಾಣದಿಂದ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾಳೆ — ಕಾರ್ಯದಿಂದ ಕಾರಣ, ಗರ್ಜನೆಯಿಂದ ಸಹಾಯಕ, ಸಹಾಯಕನಿಂದ ವಿಪತ್ತು. ಇದೇ ಬುದ್ಧಿವಂತೆಯಾದ ಸ್ತ್ರೀಯ ನೀತಿ. ತಾರೆಯ ತರ್ಕ ಐದು ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ — ಹಿಂದೆ ಸುಗ್ರೀವನು ಸೋತಿದ್ದನು, ಈಗ ಅವನೇ ಮತ್ತೆ ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಅವನ ಗರ್ಜನೆಯಲ್ಲಿ ಅಸಾಧಾರಣ ದರ್ಪ ಕೇಳಿಸುತ್ತಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಯಾರೋ ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಸಹಾಯಕನಿದ್ದಾನೆ. ಐದನೆಯ ಮೆಟ್ಟಿಲು ಸುಗ್ರೀವನ ಸ್ವಭಾವದಿಂದ — ಅವನು ನಿಪುಣನೂ ಬುದ್ಧಿವಂತನೂ, ಆದ್ದರಿಂದ ಪರೀಕ್ಷಿಸದವನೊಡನೆ ಸ್ನೇಹ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಶಂಕಾಂ ಜನಯತೀವ’ (ಶಂಕೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವಂತಿದೆ) ಎಂಬಲ್ಲಿನ ‘ಇವ’ (ಅಂತೆ) ಎಂಬ ಶಬ್ದದಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಹಠದಿಂದಲ್ಲ, ಮೃದುವಾಗಿ ಮಂಡಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇದೇ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪತ್ನಿಯ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಿಣಿಯ ಪಾತ್ರ.
"Once before he came in anger and challenged you to fight; you rushed out, drove him off and beat him, and he fled in all directions. That he should come back here and challenge you again, after being driven off and badly hurt, makes me suspicious. The pride and resolve with which he roars, and the fury of that cry, are no small matter. I do not believe Sugrīva has come here without help; he has found an ally, and it is on him that he leans as he roars. That monkey is clever and intelligent by nature; Sugrīva would not make an alliance with anyone whose strength he had not tested." Tārā speaks not from fear but by inference, reasoning from effect to cause: from the roar to an ally, and from an ally to danger. Her argument moves step by step — Sugrīva was beaten before; now he challenges again; his roar rings with unusual pride; so he must have a mighty ally; and, from his character, he would never ally himself with someone untested. She says it only "raises a suspicion", putting forward her view gently rather than insisting — the part of a wife and a counsellor at once.
४अङ्गदवृत्तान्तः, रामस्य गुणवर्णनम्
१५पूर्वमेव मया वीर श्रुतं कथयतो वचः।
अङ्गदस्य कुमारस्य वक्ष्याम्यद्य हितं वचः॥Hero, I heard before the words spoken by prince Aṅgada, and today I shall tell you what is for your good.
१६अङ्गदस्तु कुमारोऽयं वनान्तमुपनिर्गतः।
प्रवृत्तिस्तेन कथिता चारैरासीन्निवेदिता॥This prince Aṅgada had gone out to the edge of the forest; the news was brought by skilled spies and he repeated it.
१७अयोध्याधिपतेः पुत्रौ शूरौ समरदुर्जयौ।
इक्ष्वाकूणां कुले जातौ प्रथितौ रामलक्ष्मणौ॥The two sons of the lord of Ayodhyā, heroes hard to conquer in battle, born in the line of Ikṣvāku and famed as Rāma and Lakṣmaṇa,
१८सुग्रीवप्रियकामार्थं प्राप्तौ तत्र दुरासदौ।
स ते भ्रातुर्हि विख्यातः सहायो रणकर्मणि॥have come there, both unassailable, to do what Sugrīva desires. And of them the one renowned as your brother's helper in the work of war —
१९रामः परबलामर्दी युगान्ताग्निरिवोत्थितः।
निवासवृक्षः साधूनामापन्नानां परा गतिः॥that is Rāma, crusher of hostile armies, risen like the fire at the world's end, the sheltering tree of the good, the last refuge of those in trouble,
२०आर्तानां संश्रयश्चैव यशसश्चैकभाजनम्।
ज्ञानविज्ञानसम्पन्नो निदेशे निरतः पितुः॥the resort of the afflicted, the one vessel of glory, endowed with knowledge and discernment, intent upon his father's command,
२१धातूनामिव शैलेन्द्रो गुणानामाकरो महान्।
तत्क्षमो न विरोधस्ते सह तेन महात्मना॥and as the king of mountains is of minerals, so is he a great mine of virtues. Therefore enmity with that great one is not fitting for you,
२२दुर्जयेनाप्रमेयेण रामेण रणकर्मसु।
शूर वक्ष्यामि ते किंचिन्न चेच्छाम्यभ्यसूयितुम्॥with Rāma, unconquerable and immeasurable in the business of war. Hero, I shall say something to you; I have no wish to find fault.
‘ವೀರನೇ, ಕುಮಾರ ಅಂಗದನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ಮೊದಲೇ ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ; ಇಂದು ನಿನಗೆ ಹಿತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಈ ಕುಮಾರ ಅಂಗದನು ಕಾಡಿನ ಅಂಚಿಗೆ ಹೋಗಿದ್ದನು; ನಿಪುಣರಾದ ಗೂಢಚಾರರು ತಿಳಿಸಿದ ವರ್ತಮಾನವನ್ನು ಅವನು ಹೇಳಿದನು. ಅಯೋಧ್ಯಾಧಿಪತಿಯ ಮಕ್ಕಳು, ಶೂರರು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜಯಿಸಲಸಾಧ್ಯರು, ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು — ಎದುರಿಸಲಾಗದವರಾದ ಅವರು — ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಅವರಿಬ್ಬರಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ತಮ್ಮನಿಗೆ ಯುದ್ಧಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಆ ರಾಮನು ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವನ್ನು ಮರ್ದಿಸುವವನು, ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಎದ್ದುನಿಂತವನು, ಸಜ್ಜನರಿಗೆ ಆಶ್ರಯವೃಕ್ಷ, ಆಪತ್ತಿನಲ್ಲಿರುವವರಿಗೆ ಪರಮ ಗತಿ, ಆರ್ತರಿಗೆ ಆಸರೆ, ಯಶಸ್ಸಿನ ಏಕೈಕ ಭಾಜನ, ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನಸಂಪನ್ನ, ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತ, ಧಾತುಗಳಿಗೆ ಪರ್ವತರಾಜನು ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ ಗುಣಗಳ ಮಹಾ ಆಕರ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನೊಡನೆ — ಯುದ್ಧಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಜಯಿಸಲಾಗದ, ಅಳೆಯಲಾಗದ ರಾಮನೊಡನೆ — ನಿನ್ನ ವಿರೋಧ ಉಚಿತವಲ್ಲ. ಶೂರನೇ, ನಿನಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ; ನಿನ್ನನ್ನು ದೂಷಿಸಬೇಕೆಂಬ ಇಚ್ಛೆ ನನಗಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವರ್ಣನೆ ವೈರಿಪಕ್ಷದಿಂದ ಬಂದಿರುವುದರಿಂದ ಅದು ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಮಾಣಭೂತವಾದುದು. ಅಂಗದನು ಗೂಢಚಾರರ ಮುಖದಿಂದ ಕೇಳಿದ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಮುಂದಿಡಲಾಗಿದೆ — ಸುದ್ದಿ ಕಲ್ಪಿತವಲ್ಲ, ಪರೀಕ್ಷಿತವಾದುದು ಎಂದು ತಾರೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ. ರಾಮನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಏಳು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ — ಶತ್ರುಸೇನಾಮರ್ದಕ, ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಸದೃಶ, ಸಜ್ಜನರ ಆಶ್ರಯವೃಕ್ಷ, ಆಪನ್ನರ ಗತಿ, ಆರ್ತರ ಆಸರೆ, ಯಶಸ್ಸಿನ ಏಕೈಕ ಆಧಾರ, ಪಿತೃವಚನನಿರತ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಎರಡು ಭಯ ಹುಟ್ಟಿಸುವಂಥವು, ನಡುವಿನ ನಾಲ್ಕು ಆಶ್ವಾಸನೆ ನೀಡುವಂಥವು, ಕೊನೆಯದು ಧರ್ಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವಂಥದು; ಹೀಗೆ ತಾರೆ ವಾಲಿಯಲ್ಲಿ ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಲೇ ರಾಮನ ಧಾರ್ಮಿಕತೆಯನ್ನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಧಾತೂನಾಮಿವ ಶೈಲೇಂದ್ರಃ’ (ಧಾತುಗಳಿಗೆ ಪರ್ವತರಾಜನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಗುಣಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯವನ್ನೂ ಆಳವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಗುಣಗಳು ಹೊರಗಿನವಲ್ಲ, ಸ್ವಭಾವಸಿದ್ಧವಾದವು. ‘ನ ಚೇಚ್ಛಾಮ್ಯಭ್ಯಸೂಯಿತುಮ್’ (ನಿನ್ನನ್ನು ದೂಷಿಸಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನ ನಿಷ್ಕಪಟತೆಯನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾಳೆ.
"Hero, I have already heard what prince Aṅgada told me, and today I will tell you what is for your good. Prince Aṅgada had gone out to the edge of the forest, and he reported news brought by skilled spies. The two sons of the king of Ayodhyā, heroes hard to conquer in battle, born in the line of Ikṣvāku and famous as Rāma and Lakṣmaṇa, have come there, unassailable, to do what Sugrīva wants. And the one said to be your brother's ally in war is Rāma — crusher of enemy armies, like the fire at the end of an age, the sheltering tree of the good, the last refuge of those in trouble, the resort of the afflicted, the one vessel of glory, rich in knowledge and understanding, devoted to his father's command, a great mine of virtues as the king of mountains is of minerals. So a quarrel with that great soul, Rāma, unconquerable and immeasurable in war, does not become you. Hero, I will say something to you, and I do not mean it as a reproach." Coming from the enemy's own household, this praise of Rāma carries all the more weight. By citing Aṅgada's report from the spies, Tārā shows that her news is not imagined but tested. Of the qualities she names, the first two — crusher of armies, fire of the world's end — inspire fear, the middle ones reassure, and the last, devotion to his father's word, speaks of his righteousness: while trying to make Vālī afraid she does not forget Rāma's goodness. The mountain full of minerals shows how many and how deep his virtues are, natural to him rather than put on; and her disclaimer of reproach declares her sincerity.
५यौवराज्योपदेशः, सुग्रीवेण सन्धिप्रार्थना
२३श्रूयतां क्रियतां चैव तव वक्ष्यामि यद्धितम्।
यौवराज्येन सुग्रीवं तूर्णं साध्वभिषेचय॥Let it be heard and acted on; I shall tell you what is for your good. Consecrate Sugrīva at once, and properly, as heir apparent.
२४विग्रहं मा कृथा वीर भ्रात्रा राजन्यवीयसा।
अहं हि ते क्षमं मन्ये तेन रामेण सौहृदम्॥Do not quarrel, hero, with your younger brother, O king. I hold it fitting for you to be friends with that Rāma,
२५सुग्रीवेण च सम्प्रीतिं वैरमुत्सृज्य दूरतः।
लालनीयो हि ते भ्राता यवीयानेष वानरः॥and to be on good terms with Sugrīva, casting your enmity far away. This monkey is your younger brother, and deserves to be cherished.
२६तत्र वा सन्निहस्थो वा सर्वथा बन्धुरेव ते।
नहि तेन समं बन्धुं भुवि पश्यामि कंचन॥Whether he stays there or dwells here, he is in every way your kinsman. I see no kinsman on earth who is his equal.
२७दानमानादिसत्कारैः कुरुष्व प्रत्यनन्तरम्।
वैरमेतत्समुत्सृज्य तव पार्श्वे स तिष्ठतु॥By gifts, by honours and such attentions make him your closest friend, so that he may lay aside this enmity and remain at your side.
२८सुग्रीवो विपुलग्रीवो महाबन्धुर्मतस्तव।
भ्रातृसौहृदमालम्ब्य नान्या गतिरिहास्ति ते॥Broad-necked Sugrīva is, I hold, a great kinsman of yours; save by taking hold of a brother's affection you have no other course here.
२९यदि ते मत्प्रियं कार्यं यदि चावैषि मां हिताम्।
याच्यमानः प्रियत्वेन साधु वाक्यं कुरुष्व मे॥If you would do what pleases me, and if you know me to be your well-wisher, then, since I beg you out of love, be good and do as I say.”
‘ಕೇಳು, ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡು — ನಿನಗೆ ಹಿತವಾದುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಬೇಗನೆ ಯೌವರಾಜ್ಯದ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಮಾಡು. ವೀರನಾದ ರಾಜನೇ, ಕಿರಿಯ ತಮ್ಮನೊಡನೆ ಕಲಹ ಮಾಡಬೇಡ. ಆ ರಾಮನೊಡನೆ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿ, ವೈರವನ್ನು ದೂರದಿಂದಲೇ ತ್ಯಜಿಸಿ, ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದಿರುವುದೇ ನಿನಗೆ ಉಚಿತವೆಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ಈ ವಾನರನು ನಿನ್ನ ಕಿರಿಯ ತಮ್ಮ, ಆದ್ದರಿಂದ ಮುದ್ದಿನಿಂದ ಪೋಷಿಸಬೇಕಾದವನು. ಅಲ್ಲಿರಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿರವಿರಲಿ, ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಅವನು ನಿನ್ನ ಬಂಧುವೇ; ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಸಮನಾದ ಬಂಧುವನ್ನು ನಾನು ಯಾರನ್ನೂ ಕಾಣೆನು. ದಾನ, ಮಾನ ಮುಂತಾದ ಸತ್ಕಾರಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ನಿನಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಆಪ್ತನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೋ, ಇದರಿಂದ ಅವನು ಈ ವೈರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನಿನ್ನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಲಿ. ಅಗಲವಾದ ಕೊರಳಿನ ಸುಗ್ರೀವನು ನಿನ್ನ ಮಹಾಬಂಧು ಎಂಬುದು ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ; ಸೋದರಸ್ನೇಹವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸದೆ ನಿನಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಗತಿಯಿಲ್ಲ. ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಮಾಡಬೇಕೆಂದಿದ್ದರೆ, ನನ್ನನ್ನು ನಿನ್ನ ಹಿತೈಷಿಣಿ ಎಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದರೆ, ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ನೀನು ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಡೆಸಿಕೊಡು.’ ರಾಣಿ ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನೀತಿಯನ್ನೂ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಯೌವರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಡುವುದರಿಂದಲೇ ವೈರದ ಬೇರನ್ನು ಕಡಿಯಲು ಸಾಧ್ಯ. ಉಪದೇಶ ಮೂರು ಬಗೆಯದು — ರಾಜನೀತಿ, ಬಂಧುತ್ವ, ಪ್ರಾರ್ಥನೆ. ಯೌವರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕವೇ ವೈರದ ಮೂಲಚ್ಛೇದನ, ಏಕೆಂದರೆ ಸುಗ್ರೀವನ ದುಃಖವು ರಾಜ್ಯಭ್ರಂಶದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದೇ ಆಗಿತ್ತು. ‘ಯವೀಯಾನ್’ (ಕಿರಿಯವನು) ಎಂಬ ಪದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಕಿರಿಯವನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಪೋಷಿಸಬೇಕಾದವನು, ಕೊಲ್ಲಬೇಕಾದವನಲ್ಲ. ‘ತತ್ರ ವಾ ಸನ್ನಿಹಸ್ಥೋ ವಾ’ (ಅಲ್ಲಿರಲಿ ಹತ್ತಿರವಿರಲಿ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳು ಸುಗ್ರೀವನು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯಲ್ಲಿರಲಿ ಋಷ್ಯಮೂಕದಲ್ಲಿರಲಿ ಎರಡನ್ನೂ ಸಮಾನವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಸ್ಥಳವು ಬಂಧುತ್ವಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ದಾನಮಾನಾದಿಸತ್ಕಾರೈಃ’ ಎಂಬ ಉಪಾಯಕಥನವು ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾದುದು — ಸಾಮ ಮತ್ತು ದಾನಗಳಿಂದ ಶತ್ರುವನ್ನು ಮಿತ್ರನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ರಾಣಿಯ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಪತ್ನಿಯಾಗಿ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ನನ್ನನ್ನು ಹಿತೈಷಿಣಿ ಎಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದರೆ’ ಎಂದು. ಇದೇ ಅವಳ ಮಾತಿನ ಪರಮ ಹಂತ.
"Listen and act on it: I will tell you what is for your good. Consecrate Sugrīva as heir apparent at once, and properly. Do not quarrel with your younger brother, hero and king. I think it right for you to be friends with Rāma and at peace with Sugrīva, casting your enmity far away. This monkey is your younger brother and deserves your care. Whether he lives there or here, he is in every way your kinsman; I see no kinsman on earth equal to him. Win him with gifts, honours and other courtesies and make him your closest friend, so that he lays aside this enmity and stays by your side. Broad-necked Sugrīva is, I believe, your great kinsman; you have no other course here but to hold fast to a brother's affection. If you want to please me, and if you know I wish you well, then do as I say, for I beg you out of love." The queen gives sound counsel of state: only by making Sugrīva heir can the root of the feud be cut, since his sorrow came from losing his kingdom. Her counsel is threefold — policy, kinship and entreaty. Twice she calls him "younger brother": one to be cherished, not killed. Whether in Kiṣkindhā or on Ṛṣyamūka, place does not break kinship. Winning a rival with gifts and honours follows the teaching of statecraft, that an enemy should be made a friend by conciliation and gifts. At the end she sets aside her place as queen and pleads as a wife: "if you know I wish you well" — the highest ground of her appeal.
६तारायाः अन्तिमः प्रबोधः, तस्य निष्फलता
३०प्रसीद पथ्यं शृणु जल्पितं हि मे न रोषमेवानुविधातुमर्हसि।
क्षमो हि ते कोशलराजसूनुना न विग्रहः शक्रसमानतेजसा॥“Be gracious; listen to the wholesome thing I say; you ought not to follow anger and nothing else. Patience towards the son of the king of Kosala is what becomes you, not a quarrel with one whose splendour equals Śakra's.”
३१तदा हि तारा हितमेव वाक्यं तं वालिनं पथ्यमिदं बभाषे।
न रोचते तद्वचनं हि तस्य कालाभिपन्नस्य विनाशकाले॥Tārā did then speak to Vālin a word that was truly for his good and wholesome; but that word of hers did not please him, for he was in the grip of fate and his hour of destruction had come.
‘ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು, ನನ್ನ ಪಥ್ಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು; ರೋಷವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುವುದು ನಿನಗೆ ತಕ್ಕುದಲ್ಲ. ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಕೋಸಲರಾಜಕುಮಾರನೊಡನೆ ನಿನಗೆ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯೇ ಸರಿ, ಕಲಹವಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ಆಗ ತಾರೆಯು ವಾಲಿಗೆ ಹಿತವೂ ಪಥ್ಯವೂ ಆದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು; ಆದರೆ ವಿನಾಶಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಾಲನ ವಶನಾಗಿದ್ದ ಅವನಿಗೆ ಆ ಮಾತು ರುಚಿಸಲಿಲ್ಲ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ತಾನೇ ತೀರ್ಮಾನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಎಲ್ಲಿ ಕಾಲನು (ಮೃತ್ಯುವು) ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದಾನೋ ಅಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಜಲ್ಪಿತಮ್’ (ಹರಟೆ) ಎಂಬುದು ವಿನಯದ ನುಡಿ — ತನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಅವಳು ಸಾಧಾರಣವಾದ ಮಾತುಕತೆ ಎಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ.
"Be gracious and listen to my plain and wholesome words; you should not follow anger alone. Patience towards the son of the king of Kosala, whose splendour equals Indra's, is what becomes you, not a quarrel." She calls her own words mere talk, out of humility. So Tārā spoke to Vālī words that were truly for his good; but they did not please him, for he was in the grip of fate and the hour of his destruction had come. At the end of the sarga the poet gives his own verdict: good counsel cannot enter where Time has already entered.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे पञ्चदशः सर्गः॥ १५॥
ಪದವಿವರಣೆ
ಕಠಿಣ ಪದಗಳ ಸಂಧಿ, ಸಮಾಸ, ವಿಭಕ್ತಿ, ಅರ್ಥ.
- सन्धिः
- न + मर्षण → अमर्षण — नञ्समासे ‘अ’ आदेशः
- समासः
- न मर्षणं यस्य सः — नञ्बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्र + कम्पन → प्रकम्पन — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सर्वाणि भूतानि प्रकम्पयति तत् — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (निनदस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- एक + पद → एकपद; ‘मदश्च + एकपदे’ इति बाह्यसन्धौ वृद्धिः (अ + ए = ऐ)
- समासः
- एकस्मिन् पदे — कर्मधारयः, अव्ययीभाववत् प्रयुक्तः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् — क्रियाविशेषणम्
- सन्धिः
- परीत + अङ्ग → परीताङ्ग — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); परि + इत → परीत इत्यत्र सवर्णदीर्घः
- समासः
- रोषेण परीतानि अङ्गानि यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (वालिनः विशेषणम्)
- सन्धिः
- उप + रक्त → सन्धिकार्यं नास्ति; ‘उपरक्तः + इव’ इति बाह्यसन्धौ विसर्गलोपः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘रञ्ज्’ धातोः क्तान्तम्, ‘उप’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (आदित्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- दंष्ट्रा + कराल → सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दंष्ट्राभिः करालः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- दीप्त + अग्नि → दीप्ताग्नि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- दीप्तः अग्निः इव लोचने यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- दुस् + मर्षण → दुर्मर्षण — सकारस्य रेफः
- समासः
- दुःखेन मर्ष्यते इति — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (शब्दस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- नि + आस → न्यास — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
- समासः
- पदानां न्यासः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सु + हृद → सौहृद — वृद्धिः (तद्धिते)
- समासः
- दर्शितं सौहृदं यया सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (तारायाः विशेषणम्)
- सन्धिः
- हित + उदर्क → हितोदर्क — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- हितः उदर्कः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (वचनस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- काल + यत् → काल्य (तद्धितः); सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- अव्ययवत् प्रयुक्तं द्वितीयान्तम् — कालवाचकम्
- सन्धिः
- फल्गु + तल् → फल्गुता; सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- फल्गोः भावः — तद्धितान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- आ + ह्वयते → आह्वयते; ‘त्वाम् + आह्वयते’ इति बाह्यसन्धौ मकारस्य लोपः पूर्वस्वरदीर्घश्च
- समासः
- समासः नास्ति — ‘ह्वे’ धातोः लट्, ‘आ’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्, आत्मनेपदम्
- सन्धिः
- वि + अवसाय → व्यवसाय — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सो’ धातोः घञन्तम्, ‘वि’ ‘अव’ इति उपसर्गौ
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- अव + स्तब्ध → अवष्टब्ध — सकारस्य षत्वं टकारश्च
- समासः
- अवष्टब्धः सहायः येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (सुग्रीवस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- न + परीक्षित → अपरीक्षित — नञ्समासे ‘अ’ आदेशः; ‘न + अपरीक्षित’ इति बाह्यसन्धौ दीर्घः
- समासः
- अपरीक्षितं वीर्यं यस्य सः — नञ्बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- दुस् + जय → दुर्जय — सकारस्य रेफः
- समासः
- समरे दुर्जयौ — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम् (पुत्रयोः विशेषणम्)
- सन्धिः
- बल + आमर्दिन् → बलामर्दिन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- परेषां बलं आमृद्नाति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘परबलामर्दिन्’ इति प्रातिपदिकम्)
- सन्धिः
- युगान्त + अग्नि → युगान्ताग्नि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); युग + अन्त इत्यत्र अपि सवर्णदीर्घः
- समासः
- युगस्य अन्ते अग्निः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- नि + वास → निवास — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- निवासस्य वृक्षः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (रामस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- शैल + इन्द्र → शैलेन्द्र — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
- समासः
- शैलानाम् इन्द्रः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- अभि + असूयितुम् → अभ्यसूयितुम् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘असूय्’ धातोः तुमुन्नन्तम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् — तुमुन्नन्तम्
- सन्धिः
- युवन् + ईयसुन् → यवीयस् — गुणसन्धिवत् आदेशः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘युवन्’ इत्यस्य ईयसुन्नन्तम्
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (भ्रातुः विशेषणम्)
- सन्धिः
- मान + आदि → मानादि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- दानं मानम् आदिः येषां ते सत्काराः — बहुव्रीहिगर्भितः कर्मधारयः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- प्रति + अनन्तर → प्रत्यनन्तर — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- प्रति अनन्तरम् — अव्ययीभावः, अत्र विशेषणतया प्रयुक्तः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- काल + अभिपन्न → कालाभिपन्न — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- कालेन अभिपन्नः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (वालिनः विशेषणम्)