॥वाल्मीकिरामायणम् ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ · 16ನೇ ಸರ್ಗ

ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ವಾಲಿ-ಸುಗ್ರೀವರ ಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ವಾಲಿವಧೆ

ತಾರೆಗೆ ಗದರಿಕೆ, ವಾಲಿಯ ಹೊರಡುವಿಕೆ, ಮುಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳ ಯುದ್ಧ, ಸುಗ್ರೀವನ ಕುಸಿತ, ರಾಮನಿಂದ ಬಾಣಪ್ರಯೋಗ, ವಾಲಿಯ ಪತನ

ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ, ಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳ ತಾರೆಯನ್ನು ವಾಲಿಯು ಗದರಿಸಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಸುಮುಖಿಯೇ, ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವ ಈ ತಮ್ಮನ, ಅದರಲ್ಲೂ ಶತ್ರುವಿನ, ಈ ಅತ್ಯಂತ ಉದ್ರಿಕ್ತ ವರ್ತನೆಯನ್ನು ನಾನು ಯಾವ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಸಹಿಸಲಿ? ಹೆದರುವವಳೇ, ಎಂದೂ ಸೋಲದ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬೆನ್ನುತೋರಿಸದ ಶೂರರಿಗೆ ಅವಮಾನವನ್ನು ಸಹಿಸುವುದು ಮರಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾದುದು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹೋರಾಡಬಯಸುವ ಈ ಹೀನಗ್ರೀವ ಸುಗ್ರೀವನ ಆವೇಶವನ್ನೂ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನೂ ನಾನು ಸಹಿಸಲಾರೆ. ನನಗಾಗಿ ರಾಘವನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ವಿಷಾದಪಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ — ಅವನು ಧರ್ಮಜ್ಞನೂ ಕೃತಜ್ಞನೂ ಆಗಿರುವಾಗ ಪಾಪವನ್ನು ಹೇಗೆ ಮಾಡಿಯಾನು?’ ಇಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯ ಚಾರಿತ್ರ್ಯ ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಒಂದೆಡೆ ವೀರನ ಮಾನರಕ್ಷಣೆ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ರಾಮನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅತಿವಿಶ್ವಾಸ. ಅವನ ಪತನದ ಬೀಜ ಇಲ್ಲೇ ಅಡಗಿದೆ; ಧರ್ಮಜ್ಞನ ಧರ್ಮವು ಹೇಗೆ ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅವನು ವಿಚಾರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ವಾಲಿಯ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಮೂರು ಕಂಬಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದೆ — ವೀರಧರ್ಮ, ಸ್ವಬಲದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸ, ರಾಮನಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ. ‘ಹೀನಗ್ರೀವಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತಮ್ಮನ ಹೆಸರನ್ನೂ ಅಪಹಾಸ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ‘ಸುಗ್ರೀವ’ (ಸುಂದರ ಕೊರಳಿನವನು) ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ‘ಸು’ (ಸುಂದರ) ಎಂಬ ಶಬ್ದವಿದೆ, ವಾಲಿ ಅದನ್ನು ‘ಹೀನ’ (ಕೀಳು) ಎಂದು ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಅವನ ಅಹಂಕಾರದ ಚಿಹ್ನೆ. ‘ಮರಣಾದತಿರಿಚ್ಯತೇ’ (ಮರಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾದುದು) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವು ಕ್ಷತ್ರಿಯಧರ್ಮದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ — ಅಪಮಾನವು ಮೃತ್ಯುವಿಗಿಂತಲೂ ಭಾರವಾದುದು. ಆದರೆ ತಾರೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಅವನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಧರ್ಮಜ್ಞನು ಪಾಪವನ್ನು ಹೇಗೆ ಮಾಡಿಯಾನು’ ಎಂಬ ತರ್ಕದಿಂದಲೇ ತೃಪ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಆ ತರ್ಕವೇ ಅವನ ನಾಶಕ. ಗದರಿಕೆಯೂ ಗೌರವದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ — ‘ವರಾನನೇ’ (ಸುಮುಖಿ), ‘ಭೀರು’ (ಹೆದರುವವಳೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹ ಇನ್ನೂ ಉಳಿದಿದೆ.

‘ಸ್ತ್ರೀಯರೊಡನೆ ಹಿಂದಿರುಗು; ಮತ್ತೆ ಏಕೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ? ನೀನು ತೋರಬೇಕಾದ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದೀಯೆ, ನನ್ನಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದೀಯೆ. ನಾನು ಹೋಗಿ ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಹೋರಾಡುತ್ತೇನೆ — ಗಾಬರಿಯನ್ನು ಬಿಡು; ಅವನ ದರ್ಪವನ್ನು ಅಡಗಿಸುತ್ತೇನೆ, ಆದರೆ ಅವನ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ತೆಗೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ನಿಂತಿರುವ ಅವನು ಏನನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೋ ಅದನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ; ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಮುಷ್ಟಿಯ ಹೊಡೆತಗಳಿಂದಲೂ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಅವನು ಓಡಿಹೋಗುವನು. ಆ ದುರಾತ್ಮನು ನನ್ನ ಗರ್ವವನ್ನೂ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನೂ ಸಹಿಸಲಾರ. ತಾರೆ, ನೀನು ನನಗೆ ನೆರವಾದೆ, ನನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ತೋರಿದೆ. ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳ ಮೇಲೆ ಆಣೆ — ಪರಿವಾರದೊಡನೆ ಹಿಂದಿರುಗು; ಸಾಕು, ನಾನು ರಣದಲ್ಲಿ ಆ ತಮ್ಮನನ್ನು ಗೆದ್ದು ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತೇನೆ.’ ‘ನ ಚ ಪ್ರಾಣೈರ್ವಿಯೋಕ್ಷ್ಯತೇ’ (ಅವನ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ತೆಗೆಯುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತು ಕರುಣಾಜನಕವೂ ವಿಡಂಬನಾತ್ಮಕವೂ ಆಗಿದೆ — ತಮ್ಮನ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಕಾಪಾಡಬಯಸುವವನೇ ಇಂದು ತನ್ನ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವನು. ‘ಮತ್ತೆ ಏಕೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಠಿಣ್ಯ, ‘ಸ್ನೇಹವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದೀಯೆ’ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಕೃತಜ್ಞತೆ — ಎರಡೂ ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿವೆ. ವಾಲಿಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾದುದು — ಸುಗ್ರೀವನು ವಾಲಿಯ ವಧೆಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ವಾಲಿಯಾದರೋ ತಮ್ಮನ ದರ್ಪಭಂಗವನ್ನು ಮಾತ್ರ. ಈ ಉದಾರತೆ ಅವನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಮಧುರವಾಗಿಸುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವನ ವಧೆ ಓದುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕರುಣೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಶಾಪಿತಾಸಿ ಮಮ ಪ್ರಾಣೈಃ’ (ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳ ಮೇಲೆ ಆಣೆ) ಎಂಬ ಶಪಥದಿಂದ ಅವನು ತಾರೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ತನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಮಾಡಿದ ಶಪಥವೇ ಪ್ರಾಣಹರಣದಲ್ಲಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯ ವ್ಯಂಗ್ಯ ಗಂಭೀರವಾದುದು.

ಪ್ರಿಯವಾದಿನಿಯೂ ದಾಕ್ಷಿಣ್ಯವತಿಯೂ ಆದ ತಾರೆ ಆ ವಾಲಿಯನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಮೆಲ್ಲನೆ ಅಳುತ್ತಾ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದಳು. ಅನಂತರ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ, ಪತಿಯ ವಿಜಯವನ್ನು ಬಯಸುವ ಅವಳು ಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನವನ್ನು (ಮಂಗಳಕರ ವಿಧಿಯನ್ನು) ಮಾಡಿ, ಶೋಕದಿಂದ ಮೋಹಗೊಂಡವಳಾಗಿ ಸ್ತ್ರೀಯರೊಡನೆ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಳು. ತಾರೆಯು ಸ್ತ್ರೀಯರೊಡನೆ ತನ್ನ ಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಅವನು ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಮಹಾಸರ್ಪದಂತೆ ಬುಸುಗುಟ್ಟುತ್ತಾ ನಗರದಿಂದ ಹೊರಟನು. ಅಳು, ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ, ಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನ — ಮೂರೂ ಬೀಳ್ಕೊಡುಗೆಯ ಚಿಹ್ನೆಗಳು; ಆದರೂ ಅವಳು ಮಂತ್ರವನ್ನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಶೋಕಮೋಹಿತಾ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳ ಒಳಗಿನ ಸ್ಥಿತಿಯೂ, ‘ವಿಜಯೈಷಿಣೀ’ (ವಿಜಯವನ್ನು ಬಯಸುವವಳು) ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವಳ ಕರ್ತವ್ಯನಿಷ್ಠೆಯೂ — ಎರಡೂ ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಂಗಳಕ್ಕಾಗಿ, ಅಳು ಅಮಂಗಳದ ಶಂಕೆಯಿಂದ — ಪರಸ್ಪರ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಎರಡೂ ಒಂದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿವೆ. ‘ಮಂತ್ರವಿದ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ತಾರೆಯ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞತೆಯನ್ನೂ, ‘ಶೋಕಮೋಹಿತಾ’ ಎಂಬುದು ಅವಳ ಅಸಹಾಯಕತೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ; ವಿದ್ಯೆಯೂ ವಿಧಿಯನ್ನು ತಡೆಯಲಾರದು.

ಮಹಾರೋಷದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಪರಮವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ವಾಲಿಯು ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕಾಣುವ ಆಸೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆಗೂ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅನಂತರ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಅವನು ಸೊಂಟವನ್ನು ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ದೃಢವಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದ, ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ, ಚಿನ್ನದಂತಹ ಪಿಂಗಳವರ್ಣದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಕಂಡನು. ಸಿದ್ಧನಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಆ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಕಂಡು ಪರಮಕೋಪಿಷ್ಠನಾದ ಮಹಾಬಾಹು ವಾಲಿಯು ತನ್ನ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡನು. ಬಿಗಿಯಾಗಿ ವಸ್ತ್ರ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡ ಆ ವೀರ್ಯವಂತನು ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಎತ್ತಿ, ಸರಿಯಾದ ಸಮಯವನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಾ, ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಸುಗ್ರೀವನತ್ತಲೇ ನೇರವಾಗಿ ನಡೆದನು. ಸುಗ್ರೀವನೂ ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಹಿಡಿದ ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಎತ್ತಿ, ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ಆವೇಶಗೊಂಡು, ಚಿನ್ನದ ಮಾಲೆ ಧರಿಸಿದ ವಾಲಿಯನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ ಬಂದನು. ಕೋಪದಿಂದ ಕೆಂಗಣ್ಣನಾದ ವಾಲಿಯು ಮಹಾವೇಗದಿಂದ ಎರಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ರಣಕೋವಿದನಾದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಕಟ್ಟುವುದು ಮತ್ತು ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಎತ್ತುವುದು — ಮಲ್ಲಯುದ್ಧದ ಎರಡು ಸಿದ್ಧತೆಗಳು; ಕವಿ ಆಯುಧರಹಿತವಾದ ವಾನರಯುದ್ಧವನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹದಿನಾಲ್ಕರಿಂದ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತರವರೆಗಿನ ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಆರು ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ — ನಿಟ್ಟುಸಿರು, ದೃಷ್ಟಿ ಹರಿಸುವುದು, ಕಾಣುವುದು, ವಸ್ತ್ರ ಕಟ್ಟುವುದು, ಮುಷ್ಟಿ ಎತ್ತುವುದು, ಮಾತು. ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭ ಮಂದಗತಿಯಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಕುತೂಹಲ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ‘ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಸುಗ್ರೀವನ ಉಪಮೆ ಅವನ ಹೊಸ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಹಿಂದೆ ಹೆದರಿ ಓಡಿಹೋದವನು ಈಗ ಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಇಬ್ಬರ ಚೇಷ್ಟೆಗಳೂ ಒಂದೇ ರೀತಿ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ — ಬಿಗಿಯಾದ ಉಡುಗೆ, ಮುಷ್ಟಿಯ ಎತ್ತುವಿಕೆ; ಇದರಿಂದ ಅವರಿಬ್ಬರ ಹೋಲಿಕೆ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಆ ಹೋಲಿಕೆಯೇ ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಬಾಣವನ್ನು ತಡೆದಿತ್ತು.

‘ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಕಟ್ಟಿದ, ಬೆರಳುಗಳು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಡಿಚಿರುವ ಈ ನನ್ನ ಮಹಾಮುಷ್ಟಿ — ನಾನು ರಭಸದಿಂದ ಬಿಟ್ಟರೆ ನಿನ್ನ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತದೆ’ ಎಂದು ವಾಲಿ ಹೇಳಲು, ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರವಿತ್ತನು — ‘ನಿನ್ನ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಹರಿಸುತ್ತಾ ಈ ಮುಷ್ಟಿ ನಿನ್ನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆಯೇ ಬೀಳಲಿ.’ ವಾಲಿಯಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಸುಗ್ರೀವನು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ರಭಸದಿಂದ ಅವನ ಮೇಲೆ ಎರಗಿ, ಝರಿಗಳು ಚಿಮ್ಮುವ ಬೆಟ್ಟದಂತೆ ರಕ್ತವನ್ನು ಕಾರುವವನಾದನು. ಅನಂತರ ಸುಗ್ರೀವನು ನಿಃಶಂಕನಾಗಿ ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಒಂದು ಸಾಲವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕಿತ್ತು ವಾಲಿಯ ಅಂಗಾಂಗಗಳಿಗೆ ಹೊಡೆದನು — ವಜ್ರಾಯುಧದಿಂದ ಮಹಾಪರ್ವತವನ್ನು ಹೊಡೆದಂತೆ. ಆ ಮರದಿಂದ ಜಜ್ಜಲ್ಪಟ್ಟು, ಸಾಲವೃಕ್ಷದ ಹೊಡೆತದಿಂದ ತತ್ತರಿಸಿದ ಅವನು, ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳ ತಂಡದೊಡನೆ ಭಾರೀ ಸರಕಿನ ಭಾರದಿಂದ ಕುಸಿಯುತ್ತಿರುವ ನಾವೆಯಂತಾದನು. ಭಯಂಕರ ಬಲ-ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳ, ಗರುಡನಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ವೇಗವುಳ್ಳ, ಉಬ್ಬಿದ ಘೋರ ಶರೀರವುಳ್ಳ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿನ ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯರಂತಿದ್ದರು. ನಾವೆಯ ಉಪಮೆ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದುದು — ಹಡಗು ಒಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ತೂಗಾಡುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ವಾಲಿಯೂ ಹತನಾಗಲಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ತತ್ತರಿಸಿದನು. ಗರ್ಜನೆಗೆ ಪ್ರತಿಗರ್ಜನೆ, ಮುಷ್ಟಿಗೆ ಪ್ರತಿಮುಷ್ಟಿ — ಸಂವಾದವೂ ಯುದ್ಧದ ಅಂಗವೇ. ವಾಲಿಯ ಮಾತು ದೀರ್ಘ, ಸುಗ್ರೀವನದು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ — ಇದರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಸಂಯಮಿತ ಕೋಪ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಲವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕೀಳುವುದು ಸುಗ್ರೀವನ ವಾನರಬಲದ ಪ್ರತೀಕ; ಹಿಂದೆ ರಾಮನು ಏಳು ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಬಾಣದಿಂದ ಸೀಳಿದ್ದನು, ಈಗ ಒಂದು ಸಾಲವೃಕ್ಷವೇ ಸುಗ್ರೀವನ ಆಯುಧ — ಕವಿ ಒಂದೇ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬಳಸುತ್ತಾನೆ. ವಜ್ರದಿಂದ ಮಹಾಪರ್ವತ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಹೊಡೆತದ ಮಹತ್ವವೂ, ನಾವೆಯ ಉಪಮೆಯಿಂದ ವಾಲಿಯ ತತ್ತರಿಕೆಯೂ — ಆದರೆ ಪತನವಲ್ಲ — ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವರಿಬ್ಬರ ಹೋಲಿಕೆ ಪರಮ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ — ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯರಂತೆ, ಅಂದರೆ ಇಬ್ಬರೂ ತೇಜಸ್ವಿಗಳು, ಆದರೆ ಒಬ್ಬನಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಕಾಲ ಸಮೀಪಿಸಿದೆ.

ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಪರಸ್ಪರರ ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನು ಹುಡುಕುವುದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದರು; ಅನಂತರ ಬಲವೀರ್ಯಸಮನ್ವಿತನಾದ ವಾಲಿಯು ಮೇಲುಗೈ ಪಡೆದನು, ಮಹಾವೀರ್ಯನಾದ ಸೂರ್ಯಪುತ್ರ ಸುಗ್ರೀವನು ಕುಗ್ಗಿದನು. ವಾಲಿಯಿಂದ ದರ್ಪ ಮುರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಪರಾಕ್ರಮ ಮಂದವಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ವಾಲಿಯ ಮೇಲಿನ ಅಸಹನೆಯಿಂದ ರಾಘವನಿಗೆ ತೋರಿಸಿದನು — ಅಂದರೆ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ರಾಮನ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಇರಿಸಿದನು. ಕೊಂಬೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮರಗಳಿಂದ, ಶಿಖರಗಳಿಂದ, ವಜ್ರದ ತುದಿಯಂತಹ ಉಗುರುಗಳಿಂದ, ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದ, ಮೊಣಕಾಲುಗಳಿಂದ, ಪಾದಗಳಿಂದ, ತೋಳುಗಳಿಂದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಅವರಿಬ್ಬರ ನಡುವೆ ವೃತ್ರ-ಇಂದ್ರರ ನಡುವಿನಂತಹ ಘೋರ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು. ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುವ ಆ ಇಬ್ಬರು ವಾನರರು ಮಹಾಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಪರಸ್ಪರ ಬೆದರಿಸುತ್ತಾ ಎರಡು ಮೋಡಗಳಂತೆ ಹೋರಾಡಿದರು. ಆಗ ರಾಘವನು ಕುಗ್ಗುತ್ತಿದ್ದ, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ದಿಕ್ಕುಗಳತ್ತ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರೇಶ್ವರ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಕಂಡನು. ಆರ್ತನಾದ ಕಪೀಶ್ವರನನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ವೀರ ರಾಮನು ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಬಾಣವನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಸುಗ್ರೀವನ ದೃಷ್ಟಿಪಾತವೇ ಮೂಕ ಯಾಚನೆ; ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುವುದೂ ಶಬ್ದದಿಂದಲ್ಲ, ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ‘ಅವರ್ಧತ’ (ಬೆಳೆದನು) ‘ಪರಿಹೀಯತ’ (ಕುಗ್ಗಿದನು) ಎಂಬ ಎರಡು ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳು ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯರ ಉಪಮೆಯದೇ ವಿಸ್ತಾರ — ಒಬ್ಬನು ಬೆಳೆಯುತ್ತಾನೆ, ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ದರ್ಶಯಾಮಾಸ ರಾಘವಮ್’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಮಾತಿನಿಂದ ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ತನ್ನ ಆರ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಹಿಂದೆ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೇ ಅವನ ಮಾತು. ಆಯುಧಗಳ ಪಟ್ಟಿ — ಮರಗಳು, ಶಿಖರಗಳು, ಉಗುರುಗಳು, ಮುಷ್ಟಿಗಳು, ಮೊಣಕಾಲುಗಳು, ಪಾದಗಳು, ತೋಳುಗಳು — ಏಳು ಬಗೆಯವು; ಇವುಗಳಿಂದ ವಾನರಯುದ್ಧದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ರೂಪ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಲ್ಲ, ಶರೀರವೇ ಆಯುಧ. ‘ವೃತ್ರ-ಇಂದ್ರರಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಯುದ್ಧದ ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ‘ಎರಡು ಮೋಡಗಳಂತೆ’ ಎಂಬುದು ಅವರ ಶಬ್ದದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು. ಸುಗ್ರೀವನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ದಿಕ್ಕುಗಳತ್ತ ನೋಡುವುದು ಕರುಣಾಜನಕ — ಅವನು ಗೆಳೆಯನನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಓಡಿಹೋಗುವ ದಾರಿಯನ್ನಲ್ಲ.

ಆಗ ರಾಮನು ವಿಷಸರ್ಪದಂತಹ ಬಾಣವನ್ನು ಬಿಲ್ಲಿಗೆ ಹೂಡಿ, ಕಾಲಚಕ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿದ ಅಂತಕನಂತೆ (ಯಮನಂತೆ) ಆ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸೆಳೆದನು. ಅವನ ಹೆದೆಯ ಟಂಕಾರದಿಂದ ಹೆದರಿದ ಪಕ್ಷಿಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ಮೃಗಗಳೂ ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ದಿಗ್ಭ್ರಾಂತರಾದವರಂತೆ ಓಡಿದವು. ವಜ್ರದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುವ, ಉರಿಯುವ ಸಿಡಿಲಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಆ ಮಹಾಬಾಣವು ರಾಘವನಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟು ವಾಲಿಯ ಎದೆಗೆ ನಾಟಿತು. ಆಗ ಅದರಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ವೀರ್ಯಶಾಲಿಯೂ ಆದ ಕಪೀಶ್ವರ ವಾಲಿಯು ರಭಸದಿಂದ ನೆಲಕ್ಕೆ ಉರುಳಿದನು. ‘ಕಾಲಚಕ್ರಮಿವಾಂತಕಃ’ (ಕಾಲಚಕ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿದ ಅಂತಕನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಮನ ಕರ್ಮವು ವೈರದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದಲ್ಲ, ಕಾಲದ ನಿಯತಿಯ ರೂಪದ್ದು ಎಂದು ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಹೆದೆಯ ಟಂಕಾರದಿಂದ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ತಲ್ಲಣವು ಅದರ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹೆದೆಯ ಟಂಕಾರದಿಂದ ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಮೃಗಗಳೂ ಓಡುವುದು ಪ್ರಳಯದ ಮುನ್ನೋಟ; ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಗರ್ಜನೆಯಿಂದಲೂ ಅವೇ ಹೆದರಿದ್ದವು — ಶಬ್ದಗಳ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಕವಿ ಘಟನಾಕ್ರಮವನ್ನು ಬೆಸೆಯುತ್ತಾನೆ. ಬಾಣದ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ವಿಷಸರ್ಪಸದೃಶ, ವಜ್ರನಿರ್ಘೋಷ, ಉರಿಯುವ ಸಿಡಿಲಿಗೆ ಸಮಾನ — ವಿಷ, ಶಬ್ದ, ತೇಜಸ್ಸು ಎಂಬ ಮೂರು ಅಂಶಗಳಿಂದ ಅದರ ಭೀಕರತೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ.

ಆಶ್ವಯುಜ ಮಾಸದ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯಂದು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕಿತ್ತುಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟ ಇಂದ್ರಧ್ವಜದಂತೆ, ಶ್ರೀಹೀನನೂ ಪ್ರಜ್ಞಾಹೀನನೂ ಆಗಿ, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಗಂಟಲು ಕಟ್ಟಿದ ವಾಲಿಯು ಮೆಲ್ಲನೆ ಆರ್ತಸ್ವರದಲ್ಲಿ ನರಳಿದನು. ನರೋತ್ತಮನಾದ ರಾಮನು ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಯಮನಂತಹ, ಚಿನ್ನ-ಬೆಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ, ಶತ್ರುಮರ್ದಕವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಾಣವನ್ನು — ಹರನು (ಶಿವನು) ತನ್ನ ಮುಖದಿಂದ ಹೊಗೆಯೊಡನೆ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಹೊರಸೂಸುವಂತೆ — ಬಿಟ್ಟಿದ್ದನು. ಅನಂತರ ರಕ್ತದ ಹರಿವಿನಿಂದ ತೊಯ್ದು, ಗಾಳಿಯಿಂದ ಅಲುಗಾಡಿದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಅಶೋಕವೃಕ್ಷದಂತೆ, ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದ ಇಂದ್ರಪುತ್ರನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟ ಇಂದ್ರಧ್ವಜದಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಇಂದ್ರಧ್ವಜದ ಉಪಮೆ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ಕಿತ್ತುಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟುದು, ಮೂವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟುದು. ಇಂದ್ರಧ್ವಜದ ಉಪಮೆ ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ವಾಲಿ ಇಂದ್ರನ ಮಗ, ಆದ್ದರಿಂದ ತಂದೆಯ ಧ್ವಜವೇ ಅವನ ಪತನಕ್ಕೆ ಉಪಮಾನ. ಆಶ್ವಯುಜ ಮಾಸದ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯಂದು ಮಹೋತ್ಸವದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಧ್ವಜವನ್ನು ಇಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ವಾಲಿಯ ಉತ್ಸವದಂತಹ ಜೀವನವೂ ಮುಗಿಯಿತು. ಮೂವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಾಣದ ವರ್ಣನೆ ಹಿನ್ನೋಟದಂತೆ ಮತ್ತೆ ಬಂದಿದೆ — ಕವಿ ಮೊದಲು ಪತನವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಆಮೇಲೆ ಅದರ ಕಾರಣವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಕರುಣೆ ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ಹರನ ಮುಖದಿಂದ ಹೊಗೆಯೊಡನೆ ಅಗ್ನಿ ಹೊರಬಂದಂತೆ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ತ್ರಿಪುರದಹನವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे षोडशः सर्गः॥ १६॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ