॥वाल्मीकिरामायणम् ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ · 17ನೇ ಸರ್ಗ

ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ವಾಲಿಯಿಂದ ರಾಮನ ನಿಂದೆ

ವಾಲಿಯ ಪತನ, ಕುಂದದ ಶೋಭೆ, ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಸಮೀಪಾಗಮನ, ವಾಲಿಯ ಕಠೋರ ಮಾತು, ಧರ್ಮದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಆಕ್ಷೇಪ, ಮೌನ

ರಾಮನ ಬಾಣದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕಠೋರನಾದ ವಾಲಿಯು ಕಡಿದ ಮರದಂತೆ ಥಟ್ಟನೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕಠಿಣನಾಗಿದ್ದವನು, ಮುಷ್ಟಿಯ ಹೊಡೆತದಿಂದ ಬೆಟ್ಟಗಳನ್ನೂ ಅಲುಗಿಸುತ್ತಿದ್ದವನು ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು — ‘ಸಹಸಾ’ (ಥಟ್ಟನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮರಣ ಅವನಿಗೆ ಅನಿರೀಕ್ಷಿತವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳನ್ನೂ ಚಾಚಿ, ಪುಟವಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ ಅವನು ಹಗ್ಗಗಳು ಬಿಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಇಂದ್ರಧ್ವಜದಂತೆ ಬಿದ್ದನು; ಉತ್ಸವದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಾಧ್ವಜವನ್ನು ಹಗ್ಗ ಬಿಚ್ಚಿ ಇಳಿಸುವಂತೆ ಆ ಮಹಾವೀರನು ಇಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು. ವಾನರ-ಕರಡಿಗಳ ಗಣಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಅವನು ಬೀಳಲು, ಚಂದ್ರನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಆಕಾಶದಂತೆ ಭೂಮಿ ಕಳೆಗುಂದಿತು; ಒಬ್ಬನ ಪತನದಿಂದ ಇಡೀ ವಸುಧೆ ಕಾಂತಿಹೀನವಾಯಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ವಾನರರಿಗೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಕರಡಿಗಳಿಗೂ ಅಧಿಪತಿಯಾಗಿದ್ದನು. ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದರೂ ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ದೇಹವನ್ನು ಶ್ರೀ, ಪ್ರಾಣ, ತೇಜಸ್ಸು, ಪರಾಕ್ರಮ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ — ಇದನ್ನು ಕವಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ವಾಲಿಯ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ ಮರಣದಿಂದಲೂ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಮುಂದೆ ಅವನು ಮಾತನಾಡಲೂ ಇದ್ದಾನೆ. ಇಂದ್ರನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದ ರತ್ನಖಚಿತವಾದ ಚಿನ್ನದ ಮಾಲೆ ಆ ವಾನರಮುಖ್ಯನ ಪ್ರಾಣವನ್ನೂ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ಶ್ರೀಯನ್ನೂ ಹಿಡಿದಿಟ್ಟಿತ್ತು; ಆ ಮಾಲೆ ಕೇವಲ ಅಲಂಕಾರವಲ್ಲ, ಜೀವನದ ಆಧಾರವೂ ಆಗಿತ್ತು ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆ ಚಿನ್ನದ ಮಾಲೆಯಿಂದ ಆ ವೀರನು ಸಂಧ್ಯೆಯ ಕೆಂಪಿನಿಂದ ಅಂಚುಗಳು ರಂಜಿತವಾದ ಮೋಡದ ತುಂಡಿನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು — ಕಪ್ಪು ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಹಳದಿ ಮಾಲೆ, ಸಂಜೆಯಲ್ಲಿ ಕಪ್ಪು ಮೋಡದ ಮೇಲಿನ ಕೆಂಪು ರೇಖೆಯಂತೆ. ಅವನ ಮಾಲೆ, ದೇಹ, ಮರ್ಮವನ್ನು ಭೇದಿಸಿದ ಬಾಣ — ಈ ಮೂರರಲ್ಲಿ ಹಂಚಿಹೋದಂತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯು ಬಿದ್ದವನಲ್ಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಬಾಣವೂ ಇಲ್ಲಿ ಶೋಭೆಯ ಅಂಶ ಎಂಬುದು ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಕಲ್ಪನೆ. ರಾಮನ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಅಸ್ತ್ರವು ಆ ವೀರನ ಸ್ವರ್ಗಮಾರ್ಗವನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುತ್ತಾ ಅವನಿಗೆ ಪರಮ ಗತಿಯನ್ನು ತಂದಿತು; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮಬಾಣವು ವಧೆಯ ಸಾಧನ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಸದ್ಗತಿಯ ಸಾಧನವೂ ಆಗಿತ್ತು. ಹೀಗೆ ಕವಿ ವಧೆಯ ದಾರುಣತೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಲೇ ಹತನಾದವನ ಗೌರವವನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹದಿನಾರನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧವರ್ಣನೆಯಿತ್ತು, ಇಲ್ಲಾದರೋ ಪತನದ ಪರಿಣಾಮದ ವರ್ಣನೆ; ಕವಿ ಬೇಗನೆ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಚಿತ್ರದತ್ತ ಸರಿಯುತ್ತಾನೆ. ‘ನ ಶ್ರೀರ್ಜಹಾತಿ ನ ಪ್ರಾಣಾ ನ ತೇಜೋ ನ ಪರಾಕ್ರಮಃ’ (ಶ್ರೀಯಾಗಲಿ ಪ್ರಾಣವಾಗಲಿ ತೇಜಸ್ಸಾಗಲಿ ಪರಾಕ್ರಮವಾಗಲಿ ಅವನನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂದು ನಾಲ್ಕು ಬಾರಿ ನಿಷೇಧಾರ್ಥಕ ‘ನ’ ಬಳಸಿ ವಾಲಿಯ ಅಕ್ಷಯ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಾಲೆಯ ಮರುಮರು ವರ್ಣನೆ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಅದರ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅದೇ ಅವನು ಇಂದ್ರನ ಮಗ ಎಂಬುದರ ಚಿಹ್ನೆ. ‘ಹರ್ಯೃಕ್ಷಾಣಾಂ ಗಣೇಶ್ವರೇ’ (ವಾನರ-ಕರಡಿಗಳ ಗಣಗಳ ಒಡೆಯ) ಎಂಬ ಸಮಾಸದಿಂದ, ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾನರರೂ ಕರಡಿಗಳೂ ಇಬ್ಬರೂ ಸೇರಿದ್ದರು, ಆದ್ದರಿಂದ ವಾಲಿಯ ಪತನದಿಂದ ಎರಡರ ಹಿಂಡುಗಳೂ ಅನಾಥವಾದವು ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಎಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿನ ‘ಪರಮಾಂ ಗತಿಮ್’ (ಪರಮ ಗತಿಯನ್ನು) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಾಲಿಗೆ ಸಿಗುವ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಮುಂಚಿತವಾಗಿಯೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.

ಹೀಗೆ ರಣದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದ, ಜ್ವಾಲೆ ಆರಿದ ಅಗ್ನಿಯಂತಿದ್ದ, ಪುಣ್ಯ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದಾಗ ದೇವಲೋಕದಿಂದ ಜಾರಿದ ಯಯಾತಿಯಂತಿದ್ದ, ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಾಲನಿಂದ ಭೂಮಿಗೆ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸೂರ್ಯನಂತಿದ್ದ, ಮಹೇಂದ್ರನಂತೆ ದುರ್ಧರ್ಷನೂ ಉಪೇಂದ್ರನಂತೆ (ವಿಷ್ಣುವಿನಂತೆ) ದುಸ್ಸಹನೂ ಆಗಿದ್ದ, ಚಿನ್ನದ ಮಾಲೆ ಧರಿಸಿದ್ದ, ವಿಶಾಲವಾದ ಎದೆಯ, ಮಹಾಬಾಹುವಾದ, ಉರಿಯುವ ಮುಖದ, ಕಂದುಬಣ್ಣದ ಕಣ್ಣುಗಳ ಮಹೇಂದ್ರಪುತ್ರ ವಾಲಿಯನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನು ಕಂಡನು, ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ನಾಲ್ಕು ಉಪಮೆಗಳೂ ತೇಜಸ್ಸು ಕುಂದಿದ ಮಹಾತ್ಮರನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ಅಗ್ನಿ, ಯಯಾತಿ, ಸೂರ್ಯ, ಇಂದ್ರ; ಎಲ್ಲರೂ ಮಹಾನರು, ಎಲ್ಲರೂ ಕ್ಷಣಕಾಲ ಕಾಂತಿಹೀನರು; ಯಯಾತಿಯ ಉಪಮೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಾರ್ಮಿಕ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನೂ ತನ್ನ ಕರ್ಮದಿಂದಲೇ ಬಿದ್ದವನು. ಬಹುಮಾನ್ಯನಾದ ಆ ವೀರನು ಮೆಲ್ಲನೆ ನೋಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾವೀರ್ಯರಾದ ಸೋದರರು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬಂದರು; ‘ಬಹುಮಾನ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ಹತನಾದ ಶತ್ರುವನ್ನೂ ಗೌರವದಿಂದಲೇ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಘವನನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಕಂಡು ವಾಲಿಯು ವಿನಯಪೂರ್ವಕವಾದ, ಧರ್ಮದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಆದರೂ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು; ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಪರಸ್ಪರ ವಿರುದ್ಧವಾದಂತೆ ತೋರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಅವೇ ವಾಲಿಯ ಮಾತಿನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ವಿನಯವಿದೆ, ಧರ್ಮಯುಕ್ತಿಯಿದೆ, ಆದರೂ ಕಾಠಿಣ್ಯವಿದೆ. ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದು, ತೇಜಸ್ಸೂ ಪ್ರಾಣವೂ ಕುಂದಿದ, ಹತನಾದ, ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮಸುಕಾದ ಅವನು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗರ್ವಿತನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ದರ್ಪದಿಂದ ಹೇಳಿದನು; ಪ್ರಾಣ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದ್ದರೂ ಅವನ ಮಾತು ಅರ್ಥಯುಕ್ತವೇ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಬಲ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನೀನು ರಾಜನ ಮಗ, ಪ್ರಸಿದ್ಧನು, ಪ್ರಿಯದರ್ಶನನು; ಬೆನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿದ್ದವನನ್ನು ಕೊಂದು ಇದರಲ್ಲಿ ನೀನು ಯಾವ ಗುಣವನ್ನು ಪಡೆದೆ? ಬೇರೊಬ್ಬನೊಡನೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದ ನಾನು ನಿನ್ನಿಂದಾಗಿ ಮರಣ ಹೊಂದಿದೆನಲ್ಲ!’ ಈ ಹದಿನಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರ ಮೊದಲ ಅರ್ಧ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಪಾಠಾಂತರದೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ‘ದದರ್ಶೋಪಸಸರ್ಪ ಚ’ (ಕಂಡನು, ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಹೋದನು) ಎಂಬ ಎರಡೇ ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳು; ಕಾಣುವುದು, ಅನಂತರ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದು — ದೂರದಿಂದ ಬಾಣ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದರೂ ರಾಮನು ಎದುರಿಗೆ ಹೋಗಲು ಹೆದರುವುದಿಲ್ಲ. ಹನ್ನೆರಡು ಮತ್ತು ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿವೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸೋದರರ ಸಮೀಪಾಗಮನ ಎರಡು ಬಾರಿ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಒಂದೇ ಬಾರಿ. ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಶ್ರಿತಂ ಪರುಷಂ ಧರ್ಮಸಂಹಿತಮ್’ (ವಿನಯಪೂರ್ವಕ, ಕಠೋರ, ಧರ್ಮಯುಕ್ತ) ಎಂಬ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿಸಿರುವುದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಕೌಶಲ — ಇಲ್ಲಿ ನಿಂದೆಯೂ ಶಾಸ್ತ್ರಯುಕ್ತವಾದುದು, ಕೇವಲ ಆಕ್ರೋಶವಲ್ಲ. ಹದಿನೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ; ಅಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯ ಕ್ಷೀಣಾವಸ್ಥೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ದೀರ್ಘ ಮಾತಿಗೆ ಹಿನ್ನೆಲೆ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ “ರಾಮನು ಕುಲೀನನು, ಸತ್ತ್ವಸಂಪನ್ನನು, ತೇಜಸ್ವಿ, ವ್ರತಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸಿದವನು, ಕರುಣೆಯನ್ನು ಬಲ್ಲವನು, ಪ್ರಜೆಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತನು, ದಯಾಳು, ಮಹೋತ್ಸಾಹಿ, ಸಮಯವನ್ನು ಬಲ್ಲವನು, ದೃಢವ್ರತನು” ಎಂದು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿನ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ನಿನ್ನ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಹೇಳುತ್ತವೆ. ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹ, ಮನಃಶಾಂತಿ, ಕ್ಷಮೆ, ಧರ್ಮ, ಧೈರ್ಯ, ಸತ್ಯ, ಪರಾಕ್ರಮ, ಅಪಕಾರಿಗಳಿಗೆ ದಂಡನೆ — ಇವು ರಾಜರ ಗುಣಗಳು ಎಂದು ಶಾಸ್ತ್ರ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ನಿನ್ನ ಆ ಗುಣಗಳನ್ನೂ ನಿನ್ನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಂಶವನ್ನೂ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡೇ, ತಾರೆ ತಡೆದರೂ ನಾನು ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಸೆಣಸಲು ಬಂದೆ. “ಬೇರೊಬ್ಬನೊಡನೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿ ಅಸಾವಧಾನನಾಗಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ಹೊಡೆಯಲಾರೆ” ಎಂಬ ಬುದ್ಧಿ, ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣದಿದ್ದಾಗಲೇ, ನನ್ನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿತ್ತು.’ ಇಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯು ರಾಮನ ಖ್ಯಾತಿಯನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ನಿರ್ಭಯನಾಗಿದ್ದನು; ಅವನ ಆಕ್ಷೇಪದ ಮೂಲ ಆ ವಿಶ್ವಾಸವೇ, ಕೇವಲ ಕೋಪವಲ್ಲ. ಈ ಗುಣಕೀರ್ತನೆ ಸ್ತುತಿರೂಪದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಉಪಾಲಂಭ (ದೂರು) — ಈ ಗುಣಗಳಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದವನಿಂದ ಇಂತಹ ಕೃತ್ಯ ನಿರೀಕ್ಷಿತವಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ‘ಅದರ್ಶನೇ ತವ’ (ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣದಿದ್ದಾಗ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾಲಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಾಣದಿದ್ದರೂ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಧರ್ಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವನು ನಿಃಶಂಕನಾಗಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಟನು. ತಾರೆಯ ನಿಷೇಧದ ಸ್ಮರಣೆ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಅದನ್ನೇ ನಲವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಾಲಿಯ ಮಾತಿನ ಮೂಲಯುಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತಿವೆ — ‘ನಿನ್ನ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ನಂಬಿಯೇ ನಾನು ನಿಃಶಂಕನಾಗಿದ್ದೆ’ ಎಂದು. ಆದ್ದರಿಂದ ವಧೆ ಕೇವಲ ಶರೀರದ್ದಲ್ಲ, ವಿಶ್ವಾಸದ್ದೂ ಹೌದು ಎಂಬುದು ಧ್ವನಿ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ದಮಃ ಶಮಃ ಕ್ಷಮಾ ಧರ್ಮೋ ಧೃತಿಃ ಸತ್ಯಂ ಪರಾಕ್ರಮಃ’ ಎಂದು ಏಳು ಗುಣಗಳು ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ಅವೇ ‘ಸಾಮ ದಾನಂ ಕ್ಷಮಾ ಧರ್ಮಃ ಸತ್ಯಂ ಧೃತಿಪರಾಕ್ರಮೌ’ ಎಂಬ ಪಾಠಾಂತರದೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತವೆ. ಈ ಪುನರುಕ್ತಿ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನ ವಿಶೇಷವೇ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಒಂದೇ ಬಾರಿ. ವಾಲಿಯ ಉಪಾಲಂಭ ಇಲ್ಲಿ ರಾಜಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿಯೇ ಸಾಗುತ್ತದೆ, ಕೇವಲ ವೈಯಕ್ತಿಕ ದುಃಖವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಅಲ್ಲ.

‘ಆತ್ಮವನ್ನೇ ಕೊಂದುಕೊಂಡ, ಧರ್ಮದ ಧ್ವಜವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹಾರಿಸುವ, ಅಧಾರ್ಮಿಕನಾದ, ಹುಲ್ಲಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಬಾವಿಯಂತೆ ಪಾಪವನ್ನು ಆಚರಿಸುವ ನಿನ್ನನ್ನು ನಾನು ಅರಿಯದೆಹೋದೆ’ ಎಂದು ವಾಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಹುಲ್ಲಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಬಾವಿ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಸಮತಟ್ಟಾದ ನೆಲದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಬಿದ್ದವನು ಮೇಲೇಳುವುದಿಲ್ಲ — ಈ ಉಪಮೆ ಕಪಟದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸಜ್ಜನರ ವೇಷ ಧರಿಸಿದ, ಮುಚ್ಚಿಟ್ಟ ಅಗ್ನಿಯಂತಿರುವ, ಧರ್ಮದ ಸೋಗಿನಿಂದ ಆವೃತನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ನಾನು ಗುರುತಿಸಲಿಲ್ಲ; ನಾನು ನಿನ್ನ ದೇಶದಲ್ಲಾಗಲಿ ನಗರದಲ್ಲಾಗಲಿ ಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಿಲ್ಲ, ನಿನ್ನನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಿಯೂ ಇಲ್ಲ — ಹಾಗಿರುವಾಗ ನಿರಪರಾಧಿಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ಏಕೆ ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ? ಯಾವಾಗಲೂ ಹಣ್ಣು-ಗೆಡ್ಡೆಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುವ ವಾನರನಾದ ನನ್ನನ್ನು — ನಿನ್ನೊಡನೆ ಹೋರಾಡದೆ ಬೇರೊಬ್ಬನೊಡನೆ ಸೆಣಸುತ್ತಿದ್ದವನನ್ನು — ಏಕೆ ಕೊಂದೆ? ನೀನು ರಾಜನ ಮಗ, ಪ್ರಸಿದ್ಧನು, ಪ್ರಿಯದರ್ಶನನು; ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ಚಿಹ್ನೆಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಜಟೆ, ನಾರುಮಡಿ ಮುಂತಾದ ಹೊರಗಿನ ಚಿಹ್ನೆಗಳು ಇವೆಯಲ್ಲ. ಕ್ಷತ್ರಿಯಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ, ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ, ಸಂಶಯಗಳು ನೀಗಿದ, ಧರ್ಮದ ಚಿಹ್ನೆಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡ ಯಾವನು ತಾನೇ ಇಂತಹ ಕ್ರೂರ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಿಯಾನು? ರಾಘವಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ನೀನು, ಅಯೋಗ್ಯನಾಗಿದ್ದೂ ಯೋಗ್ಯನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಅಲೆಯುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ? ಸಾಮ, ದಾನ, ಕ್ಷಮೆ, ಧರ್ಮ, ಸತ್ಯ, ಧೈರ್ಯ, ಪರಾಕ್ರಮ, ಅಪಕಾರಿಗಳಿಗೆ ದಂಡನೆ — ಇವು ರಾಜರ ಗುಣಗಳು. ನಾವಾದರೋ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುವ, ಗೆಡ್ಡೆ-ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವ ಮೃಗಗಳು, ಇದು ನಮ್ಮ ಸ್ವಭಾವ; ನೀನಾದರೋ ನರೇಶ್ವರನಾದ ಮನುಷ್ಯ — ಮೃಗಗಳಿಗೂ ಮನುಷ್ಯರಿಗೂ ಏನು ವಿರೋಧ? ಭೂಮಿ, ಚಿನ್ನ, ರೂಪ — ಇವು ಕಲಹಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳಾಗುತ್ತವೆ; ಕಾಡಿನಲ್ಲಾಗಲಿ ನನ್ನ ಹಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಾಗಲಿ ನಿನಗೆ ಯಾವ ಲೋಭ?’ ಹೀಗೆ ವಾಲಿ ರಾಮನ ಧಾರ್ಮಿಕ ವೇಷವನ್ನು ಶಂಕಿಸುತ್ತಾನೆ, ರಾಜನೀತಿಯ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ ತಾನು ಅವಧ್ಯನೆಂದು ಸಾಧಿಸಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯ ಮಾತು ಕ್ರಮೇಣ ಹೆಚ್ಚು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಸಂದೇಹ, ಆಮೇಲೆ ಆಕ್ಷೇಪ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ನಿಂದೆ. ‘ನ ಜಾನೇ’, ‘ನ ಅಭಿಜಾನಾಮಿ’ (ಅರಿಯದೆಹೋದೆ, ಗುರುತಿಸಲಿಲ್ಲ) ಎಂದು ಎರಡು ಬಾರಿ ಅರಿವಿನ ಅಭಾವವನ್ನು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ವಾಲಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನ ನಿಜವಾದ ರೂಪ ಅವನಿಗೆ ಇಂದೇ ತಿಳಿಯಿತು. ‘ಪ್ರಚ್ಛನ್ನಂ ಪಾವಕಮ್’ (ಮುಚ್ಚಿಟ್ಟ ಅಗ್ನಿ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಬೂದಿಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಕೆಂಡವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಮುಟ್ಟುವವರೆಗೂ ಸುಡುವುದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ನಾವು ಮೃಗಗಳು, ನೀವು ಮನುಷ್ಯರು ಎಂಬ ಭೇದವನ್ನು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಅವನು ವೈರಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಭೂಮಿ, ಚಿನ್ನ, ರೂಪ ಇವು ಕಲಹದ ಕಾರಣಗಳು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಅವನ ತರ್ಕ. ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕ್ಷತ್ರಿಯಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ, ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಕೇಳಿದ, ಸಂಶಯ ನೀಗಿದ’ ಎಂಬ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳು ರಾಮನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ಜನ್ಮ, ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನ, ನಿಶ್ಚಿತಬುದ್ಧಿ; ಇಂತಹ ಪುರುಷನು ಕ್ರೂರ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು ಎಂಬುದು ತರ್ಕ. ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಅಭವ್ಯೋ ಭವ್ಯರೂಪೇಣ’ (ಅಯೋಗ್ಯನಾಗಿದ್ದೂ ಯೋಗ್ಯನ ರೂಪದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ವಿರೋಧಾಲಂಕಾರದಿಂದ ಕಪಟದ ನಿಂದೆ ತೀಕ್ಷ್ಣಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

‘ನೀತಿ, ವಿನಯ, ನಿಗ್ರಹ, ಅನುಗ್ರಹ — ಇದು ಬೆರೆಸಬಾರದ ರಾಜವೃತ್ತಿ; ರಾಜರು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ವರ್ತಿಸುವವರಲ್ಲ, ದೇಶಕಾಲಗಳನ್ನು ಆಲೋಚಿಸಿಯೇ ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತಾರೆ. ನೀನಾದರೋ ಕಾಮಪ್ರಧಾನನು, ಕೋಪಿಷ್ಠನು, ಚಂಚಲನು, ರಾಜವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ಬೆರೆಸುವವನು, ಬಿಲ್ಲನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿದವನು — ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಬಿಲ್ಲೇ ನಿನ್ನ ಉತ್ತರ. ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಗೌರವವಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿಲ್ಲ; ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಸ್ವೇಚ್ಛಾವರ್ತಿಯಾಗಿ ನೀನು ಎಲ್ಲೆಂದರಲ್ಲಿ ಎಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತೀಯೆ. ಅಪರಾಧಿಯಲ್ಲದ ನನ್ನನ್ನು ಬಾಣದಿಂದ ಕೊಂದು, ಈ ಜುಗುಪ್ಸಿತ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಿ, ಸಜ್ಜನರ ನಡುವೆ ಏನು ಹೇಳುವೆ? ರಾಜನನ್ನು ಕೊಂದವನು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣನನ್ನು ಕೊಂದವನು, ಗೋಹಂತಕ, ಕಳ್ಳ, ಪ್ರಾಣಿವಧೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದವನು, ನಾಸ್ತಿಕ, ಅಣ್ಣನಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ಮದುವೆಯಾದವನು — ಇವರೆಲ್ಲರೂ ನರಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವವರು. ಚಾಡಿಕೋರ, ಜಿಪುಣ, ಮಿತ್ರದ್ರೋಹಿ, ಗುರುಪತ್ನಿಗಾಮಿ — ಇವರು ಪಾಪಾತ್ಮರ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಚರ್ಮ ಸಜ್ಜನರು ಧರಿಸಲು ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ, ರೋಮಗಳೂ ಎಲುಬುಗಳೂ ವರ್ಜಿತ, ನಿನ್ನಂತಹ ಧರ್ಮಚಾರಿಗಳಿಗೆ ನನ್ನ ಮಾಂಸವೂ ಅಭಕ್ಷ್ಯ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣ-ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗೆ ಐದು ಪಂಚನಖ (ಐದು ಉಗುರುಳ್ಳ) ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಮಾತ್ರ ಭಕ್ಷ್ಯ — ಮುಳ್ಳುಹಂದಿ, ಶ್ವಾವಿಧ (ಮುಳ್ಳುಹಂದಿಯ ಇನ್ನೊಂದು ಬಗೆ), ಉಡ, ಮೊಲ, ಆಮೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ವಾನರ ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಚರ್ಮವನ್ನೂ ಎಲುಬನ್ನೂ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಮುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ, ಮಾಂಸವೂ ಅಭಕ್ಷ್ಯ; ಅಂತಹ ಪಂಚನಖನಾದ ನಾನು ಹತನಾದೆ.’ ಹೀಗೆ ವಾಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರದಿಂದಲೂ ತಾನು ಅವಧ್ಯನೆಂದು ಸಾಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ಬೇಟೆಯಲ್ಲೂ ಭಕ್ಷ್ಯವಾದದ್ದು ಮಾತ್ರ ವಧ್ಯ ಎಂಬ ನಿಯಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ. ಈ ಯುಕ್ತಿಗೆ ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ನೀಡುವನು. ‘ಅಸಂಕೀರ್ಣಾ ರಾಜವೃತ್ತಿಃ’ (ಬೆರೆಸಬಾರದ ರಾಜವೃತ್ತಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾಲಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ನಿಗ್ರಹವನ್ನೂ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನೂ ಅವುಗಳ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲೇ ಪ್ರಯೋಗಿಸಬೇಕು, ಬೆರೆಸಬಾರದು. ಶಾಸ್ತ್ರವಚನಗಳನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸಿ ಅವನು ಎರಡು ಬಗೆಯ ದೋಷವನ್ನು ಆರೋಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ನರಕಗಾಮಿಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ಸೇರಿಸುವುದು, ಮತ್ತು ವಾನರನು ಅಭಕ್ಷ್ಯನಾದ್ದರಿಂದ ಬೇಟೆಯ ಧರ್ಮದಿಂದಲೂ ಹೊರಗಿಡುವುದು. ಮೂವತ್ತಾರು ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನರಕಗಾಮಿಗಳ ಹನ್ನೊಂದು ಬಗೆಗಳು ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಮೂವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಪಂಚ ಪಂಚನಖಾ ಭಕ್ಷ್ಯಾಃ’ (ಐದು ಪಂಚನಖಗಳು ಭಕ್ಷ್ಯ) ಎಂಬ ಸ್ಮೃತಿವಚನ ಉದ್ಧರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಅದು ಮನುಸ್ಮೃತಿ ಮುಂತಾದವುಗಳಲ್ಲೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ವಾಲಿಯ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಸರ್ವಜ್ಞೆಯಾದ ತಾರೆ ನನಗೆ ಸತ್ಯವೂ ಹಿತವೂ ಆದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರೂ ನಾನು ಮೋಹದಿಂದ ಅದನ್ನು ಮೀರಿ ಕಾಲನ ವಶಕ್ಕೆ ಬಂದೆ’ — ಹೀಗೆ ವಾಲಿ ತನ್ನ ದೋಷವನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಅವನ ಮಾತಿನ ಗೌರವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ, ಅಧರ್ಮಿಯಾದ ಪತಿಯಿಂದ ಶೀಲಸಂಪನ್ನೆಯಾದ ಪತ್ನಿ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡದಂತೆ, ನಿನ್ನನ್ನು ಒಡೆಯನನ್ನಾಗಿ ಪಡೆದ ವಸುಂಧರೆ ಸನಾಥೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಶಠನೂ ವಂಚಕನೂ ಕ್ಷುದ್ರನೂ ಸುಳ್ಳು ವಿನಯದ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವನೂ ಆದ ನೀನು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ದಶರಥನಿಂದ ಹೇಗೆ ಹುಟ್ಟಿದೆ? ಸದಾಚಾರವೆಂಬ ಹೊಟ್ಟೆಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಕಿತ್ತುಹಾಕಿದ, ಸಜ್ಜನರ ಧರ್ಮವನ್ನು ಮೀರಿದ, ಧರ್ಮವೆಂಬ ಅಂಕುಶವನ್ನು ತೊರೆದ ರಾಮನೆಂಬ ಆನೆಯಿಂದ ನಾನು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಆನೆಯ ರೂಪಕ ಅತ್ಯಂತ ಕುಶಲವಾದುದು — ಆನೆಯ ಕಕ್ಷ್ಯೆ (ಹೊಟ್ಟೆಗೆ ಬಿಗಿಯುವ ಹಗ್ಗ) ಸದಾಚಾರ, ಅಂಕುಶ ಧರ್ಮ; ಎರಡೂ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಆನೆ ಉನ್ಮತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಹೀಗೆ ಅಶುಭವೂ ಅಯುಕ್ತವೂ ಸಜ್ಜನರಿಂದ ನಿಂದಿತವೂ ಆದ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಿ, ಸಜ್ಜನರನ್ನು ಸೇರಿದಾಗ ನೀನು ಏನು ಹೇಳುವೆ? ತಟಸ್ಥರಾದ ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಈ ಪರಾಕ್ರಮ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು; ಆದರೆ ಅಪಕಾರಿಗಳ ಮೇಲೆ ನಿನ್ನ ಇಂತಹ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನಾನು ಕಾಣೆನು — ರಾವಣನ ಮೇಲೆ ಈ ಪರಾಕ್ರಮ ಎಲ್ಲಿ? ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುತ್ತಾ ನೀನು ನನ್ನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದ್ದರೆ, ಇಂದು ನನ್ನಿಂದ ಹತನಾಗಿ ನೀನು ವೈವಸ್ವತ ದೇವನನ್ನು (ಯಮನನ್ನು) ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೆ. ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣದ ನಿನ್ನಿಂದ ರಣದಲ್ಲಿ ಹತನಾದ ನಾನು, ದುರ್ಜಯನಾಗಿದ್ದರೂ, ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಹಾವು ಕಚ್ಚಿದ, ಪಾಪದ ವಶಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿದ ಮನುಷ್ಯನಂತಾದೆ.’ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವವನಿಗೆ ಹಾವು ಕಚ್ಚುವುದು ಎಂಬ ಉಪಮೆ ವಾಲಿಯ ಅಸಾವಧಾನತೆಯನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ತಾರೆಯ ಉಪದೇಶ ಹದಿನೈದನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು; ಅದರ ಅನುಸ್ಮರಣೆ ಇಲ್ಲಿ ಶೋಕವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ತೀವ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಉದಾಸೀನೇಷು’ (ತಟಸ್ಥರ ಮೇಲೆ) ಎಂಬ ಪದ ಅತ್ಯಂತ ತೀಕ್ಷ್ಣ — ಮಿತ್ರರೂ ಅಲ್ಲದ ಶತ್ರುಗಳೂ ಅಲ್ಲದವರ ಮೇಲೆಯೇ ಪರಾಕ್ರಮ ಏಕೆ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ. ನಲವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಮದಾ ಶೀಲಸಂಪೂರ್ಣಾ ಪತ್ಯೇವ ಚ ವಿಧರ್ಮಣಾ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ರಾಜನ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪತಿಧರ್ಮದೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತದೆ — ಅಧಾರ್ಮಿಕ ಪತಿ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸದಂತೆ ಅಧಾರ್ಮಿಕ ರಾಜನು ಪೃಥ್ವಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ನಲವತ್ತೈದು ಮತ್ತು ನಲವತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ; ಅಲ್ಲಿ ಸಜ್ಜನರನ್ನು ಸೇರಿದಾಗ ಉಂಟಾಗುವ ನಾಚಿಕೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮತ್ತೆ ಎತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

‘ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಬಯಸಿ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಕೊಂದೆಯಲ್ಲ — ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಮೊದಲೇ ನನ್ನನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದರೆ, ನಾನು ಒಂದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ತಂದುಕೊಡುತ್ತಿದ್ದೆ. ನಿನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ ದುರಾತ್ಮನಾದ ರಾಕ್ಷಸ ರಾವಣನನ್ನು ರಣದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲದೆಯೇ ಕೊರಳಿಗೆ ಕಟ್ಟಿ ನಿನಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ — ಕೊಲ್ಲದೆ ಜೀವಂತವಾಗಿಯೇ ತರುತ್ತಿದ್ದೆ ಎಂಬುದು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ. ಸಮುದ್ರದ ನೀರಿನಲ್ಲಾಗಲಿ ಪಾತಾಳದಲ್ಲಾಗಲಿ ಇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರೂ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ, ಬಿಳಿಯ ಹೇಸರಗತ್ತೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ತರುವಂತೆ ತರುತ್ತಿದ್ದೆ. ನಾನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದ ಮೇಲೆ ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಯುಕ್ತವೇ; ಆದರೆ ನೀನು ಅಧರ್ಮದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ರಣದಲ್ಲಿ ಕೊಂದದ್ದು ಅಯುಕ್ತ. ಈ ಲೋಕವು ಹೀಗೆಯೇ ಕಾಲನಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿತವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ನಿಜ; ಮರಣದ ಬಗ್ಗೆ ನನಗೆ ಖೇದವಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ನಿನಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಉತ್ತರ ದೊರೆತಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಲೋಚಿಸು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಮುಖ ಒಣಗಿ, ಬಾಣದ ಹೊಡೆತದಿಂದ ವ್ಯಥಿತನಾದ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವಾನರರಾಜಪುತ್ರನು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಮೌನವಾದನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಮೌನವೇ ಇಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯ ಉತ್ತರ, ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಪೀಠಿಕೆಯೂ ಹೌದು. ‘ರವಿಸಂನಿಕಾಶಮ್’ (ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ವಾಲಿಯ ಕೋಪದಲ್ಲೂ ರಾಮನ ತೇಜಸ್ಸು ಅಕ್ಷತವಾಗಿಯೇ ಉಳಿದಿದೆ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ವಾಲಿಯ ಬಲದ ಅತಿಶಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಜೊತೆಗೆ ಅವನ ಕೊನೆಯ ಔದಾರ್ಯವನ್ನೂ — ಮರಣಕಾಲದಲ್ಲೂ ತಾನು ರಾಮನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಶಕ್ತನಾಗಿದ್ದೆ ಎಂದು ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಾಧು ಚಿಂತ್ಯತಾಮ್’ (ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಲೋಚಿಸು) ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ಪದ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿದೆ; ಅದರ ಉತ್ತರವೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗ. ನಲವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರ ಎರಡನೆಯ ಮತ್ತು ಮೂರನೆಯ ಅರ್ಧಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಐವತ್ತನೆಯದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧವೂ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ; ಹೀಗೆ ವಾಲಿಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದೆ. ಐವತ್ಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮಮೇವಂವಿಧೋ ಲೋಕಃ ಕಾಲೇನ ವಿನಿಯುಜ್ಯತೇ’ (ಈ ಲೋಕವು ಹೀಗೆಯೇ ಕಾಲನಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿತವಾಗುತ್ತದೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಮರಣ ದೈವಾಧೀನ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಆದರೂ ರಾಮನ ಉತ್ತರವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे सप्तदशः सर्गः॥ १७॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ