ಸರ್ಗ
ರಾಮನ ಧರ್ಮೋತ್ತರ ಮತ್ತು ವಾಲಿಯ ಪ್ರಸನ್ನತೆ
ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಭೂಮಿ, ಭರತನ ಶಾಸನ, ತಮ್ಮನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕೂಡಿದ್ದಕ್ಕೆ ದಂಡನೆ, ಮನುವಚನ, ಮೃಗಯಾಧರ್ಮ, ವಾಲಿಯ ಕ್ಷಮಾಯಾಚನೆ, ಅಂಗದನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ
ಹತನಾಗಿ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮಸುಕಾಗಿದ್ದ ವಾಲಿಯು ಹೇಳಿದ, ವಿನಯಪೂರ್ವಕವಾದ, ಧರ್ಮಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಹಿತವಾದ, ಆದರೂ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ನೀರನ್ನು ಸುರಿಸಿ ಮುಗಿಸಿದ ಮೋಡದಂತೆ, ಕಾಂತಿಗುಂದಿದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ, ಆರಿಹೋದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಇದ್ದ, ಮಾತು ಮುಗಿಸಿದ್ದ ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನಿಗೆ — ಧರ್ಮಾರ್ಥಗುಣಸಂಪನ್ನನಾದ, ಅನುತ್ತಮನಾದ ಆ ಕಪೀಶ್ವರನಿಗೆ — ಆಕ್ಷೇಪಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾಗಿದ್ದ ರಾಮನು ಆಮೇಲೆ ಹೇಳಿದನು. ಮೂರು ಉಪಮೆಗಳೂ ತೇಜಸ್ಸು ಕ್ಷೀಣಿಸಿದವನನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ಮಳೆಗರೆದು ಶಾಂತವಾದ ಮೋಡ, ಅಸ್ತಮಿಸಿದ ಸೂರ್ಯ, ನಂದಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅಗ್ನಿ; ವಾಲಿಯ ಮಾತೂ ಹಾಗೆಯೇ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೊರಬಂದು ಮುಗಿದಿದೆ. ‘ಅಧಿಕ್ಷಿಪ್ತಃ’ (ಆಕ್ಷೇಪಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನು ಆಕ್ಷೇಪವನ್ನು ಕೇಳಿದನು, ಆದರೂ ಕೋಪವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸದೆ ಶಾಂತವಾದ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ ಮತ್ತು ಲೌಕಿಕ ಆಚಾರ — ಇವುಗಳನ್ನು ಅರಿಯದೆ ಬಾಲಿಶತನದಿಂದ ಇಂದು ಇಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಏಕೆ ನಿಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ? ಸೌಮ್ಯನೇ, ಬುದ್ಧಿಸಂಪನ್ನರಾದ, ಆಚಾರ್ಯರಿಂದ ಮಾನ್ಯರಾದ ವೃದ್ಧರನ್ನು ಕೇಳದೆಯೇ ವಾನರ ಚಾಪಲ್ಯದಿಂದ ನೀನು ನನಗೆ ಹೇಳಬಯಸುತ್ತೀಯೆ.’ ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಮೊದಲಿಗೇ ವಾಲಿಯ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ — ಧರ್ಮದ ನಿರ್ಣಯಕ್ಕೆ ವೃದ್ಧರ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಅಪೇಕ್ಷೆ ಇದೆ ಎಂದು. ‘ಬಾಲ್ಯಾತ್’ (ಬಾಲಿಶತನದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ವಯಸ್ಸಿನ ವಿಷಯವಲ್ಲ, ಅವಿವೇಕದ ವಿಷಯ; ವಾಲಿ ವೃದ್ಧನಾದರೂ ಧರ್ಮನಿರ್ಣಯದಲ್ಲಿ ಬಾಲಕ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಮೊದಲ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯಾಪದ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಅಬ್ರವೀತ್’ (ಹೇಳಿದನು) ಎಂಬುದು ಮೂರನೆಯದರ ಕೊನೆಯಲ್ಲೇ ಬರುತ್ತದೆ — ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯವಾಗುತ್ತವೆ, ಇದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಶೈಲಿ. ‘ಸೌಮ್ಯ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ರಾಮನು ಕೋಪವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸದೆ ಸ್ನೇಹವನ್ನೇ ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಅವನ ಶೈಲಿಯ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ. ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಆಚಾರ್ಯಮಾನ್ಯರಾದ ವೃದ್ಧರನ್ನು ಕೇಳದೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಧರ್ಮನಿರ್ಣಯದಲ್ಲಿ ಪರಂಪರೆಯ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ — ಸ್ವಂತ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲೇ ಧರ್ಮವನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸಬಾರದು ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧಾಂತ.
‘ಬೆಟ್ಟ, ವನ, ಕಾನನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಈ ಭೂಮಿ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳದು; ಮೃಗ, ಪಕ್ಷಿ, ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸುವುದರಲ್ಲೂ ಅನುಗ್ರಹಿಸುವುದರಲ್ಲೂ ನಮಗೆ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸತ್ಯವಾದಿಯೂ ಋಜುವೂ ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ, ಧರ್ಮ-ಕಾಮ-ಅರ್ಥಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಬಲ್ಲವನೂ, ನಿಗ್ರಹಾನುಗ್ರಹಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತನೂ ಆದ ಭರತನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಯಾರಲ್ಲಿ ನೀತಿ, ವಿನಯ, ಸತ್ಯ ಸುಸ್ಥಿರವಾಗಿವೆಯೋ, ಯಾರಲ್ಲಿ ಪರಾಕ್ರಮ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆಯೋ, ಅವನೇ ದೇಶಕಾಲಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ ರಾಜ. ಅವನ ಧರ್ಮಾನುಸಾರವಾದ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆದ ನಾವೂ ಇತರ ರಾಜರೂ ಧರ್ಮದ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾ ಇಡೀ ವಸುಧೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತೇವೆ. ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಧರ್ಮವತ್ಸಲನೂ ಆದ ಭರತನು ಇಡೀ ಪೃಥ್ವಿಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಯಾರು ತಾನೇ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಅಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಮಾಡಬಲ್ಲರು? ಪರಮವಾದ ಸ್ವಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತಿರುವ ನಾವು ಭರತನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ದಾರಿತಪ್ಪಿದವನನ್ನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ನಿಗ್ರಹಿಸುತ್ತೇವೆ. ನೀನಾದರೋ ಧರ್ಮವನ್ನು ಕೆಡಿಸಿದವನು, ಕರ್ಮದಿಂದ ನಿಂದಿತನು, ಕಾಮವನ್ನೇ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿಸಿಕೊಂಡವನು, ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲದವನು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ತನ್ನನ್ನು ಸ್ವತಂತ್ರ ಕರ್ತನಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಭರತನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನಡೆಸುವ ದಂಡಧರನಾಗಿ ತೋರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಅವನ ಉತ್ತರದ ಮೂಲ. ‘ನನ್ನನ್ನು ಏಕೆ ಕೊಂದೆ’ ಎಂದು ವಾಲಿ ಕೇಳಿದಾಗ ರಾಮನು ‘ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ದಂಡನೆ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟಿತು’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ವಧೆ ವೈಯಕ್ತಿಕವಲ್ಲ, ರಾಜಕೀಯ ದಂಡನೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಇಕ್ಷ್ವಾಕೂಣಾಮಿಯಂ ಭೂಮಿಃ’ (ಈ ಭೂಮಿ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳದು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನು ಮೊದಲು ರಾಜ್ಯದ ಸೀಮೆಯನ್ನೇ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ದಂಡಾಧಿಕಾರವು ಕ್ಷೇತ್ರಾಧಿಕಾರದಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯೂ ಅದೇ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ ಎಂಬುದು ಧ್ವನಿ. ‘ಮೃಗಪಕ್ಷಿಮನುಷ್ಯಾಣಾಮ್’ ಎಂಬ ಸಮಾಸದಿಂದ ವಾನರರೂ ನಿಗ್ರಹಯೋಗ್ಯರು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಇದು ಮುಂದೆ ನಲವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಭರತನ ಗುಣವರ್ಣನೆ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಸತ್ಯವಾದಿ, ಋಜು, ಧರ್ಮ-ಕಾಮ-ಅರ್ಥತತ್ತ್ವಜ್ಞ, ದೇಶಕಾಲಜ್ಞ ಎಂದು; ಇದರಿಂದ ದಂಡನೆಯ ಮೂಲ ಶುದ್ಧವಾದುದು ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯ ನಾಲ್ಕು ದೋಷಗಳು ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ — ಧರ್ಮವನ್ನು ಕೆಡಿಸಿದ್ದು, ಕರ್ಮದಿಂದ ನಿಂದಿತನಾದದ್ದು, ಕಾಮಪ್ರಧಾನತೆ, ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲದಿರುವುದು; ಈ ನಾಲ್ಕನ್ನೇ ಮುಂದೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಸಾಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
‘ಹಿರಿಯ ಅಣ್ಣ, ತಂದೆ, ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಕೊಡುವವನು — ಈ ಮೂವರನ್ನು ಧರ್ಮಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವವರು ತಂದೆಯರೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಕಿರಿಯ ತಮ್ಮ, ತನ್ನ ಮಗ, ಗುಣವಂತನಾದ ಶಿಷ್ಯ — ಈ ಮೂವರನ್ನು ಮಕ್ಕಳಂತೆ ಭಾವಿಸಬೇಕು; ಇಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವೇ ಕಾರಣ. ವಾನರನೇ, ಸಜ್ಜನರ ಧರ್ಮ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು, ಅರಿಯಲು ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣವಾದುದು; ಸಕಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹೃದಯದಲ್ಲಿರುವ ಆತ್ಮನೇ ಶುಭಾಶುಭವನ್ನು ಬಲ್ಲನು. ಚಂಚಲನಾದ ನೀನು ಚಂಚಲರೂ ಅಸಂಸ್ಕೃತ ಮನಸ್ಸಿನವರೂ ಆದ ವಾನರರೊಡನೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಾ, ಹುಟ್ಟುಕುರುಡರೊಡನೆ ಹುಟ್ಟುಕುರುಡನು ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಮಾಡುವಂತೆ, ಏನನ್ನು ತಾನೇ ಕಾಣಬಲ್ಲೆ? ನಾನಾದರೋ ಈ ಮಾತಿನ ಸ್ಪಷ್ಟತೆಯನ್ನು ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ; ಕೇವಲ ರೋಷದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದು ನಿನಗೆ ತಕ್ಕುದಲ್ಲ. ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕೊಂದ ಕಾರಣವನ್ನು ನೋಡು — ಸನಾತನ ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನೀನು ತಮ್ಮನ ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ ಸಂಸಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಈ ಸುಗ್ರೀವನು ಜೀವಂತವಾಗಿರುವಾಗಲೇ, ಸೊಸೆಗೆ ಸಮಾನಳಾದ ರುಮೆಯೊಡನೆ ಪಾಪಕರ್ಮಿಯಾದ ನೀನು ಕಾಮದಿಂದ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಾನರ, ಧರ್ಮವನ್ನು ಮೀರಿ ಕಾಮದಿಂದ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿರುವ ನಿನಗೆ, ತಮ್ಮನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದ ಈ ಅಪರಾಧಕ್ಕೆ, ಈ ದಂಡನೆ ವಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ವಧೆಯ ನೇರ ಕಾರಣವನ್ನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮೊದಲು ಶಾಸ್ತ್ರ, ಈಗ ಅಪರಾಧ. ಹಿರಿಯಣ್ಣನು ತಂದೆಗೆ ಸಮಾನನಾದ್ದರಿಂದ ಕಿರಿಯ ತಮ್ಮನ ಪತ್ನಿ ಸೊಸೆಗೆ ಸಮಾನಳು ಎಂಬ ನ್ಯಾಯವೇ ಇಲ್ಲಿ ಮೂಲ. ಹದಿಮೂರು ಮತ್ತು ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಸಂಬಂಧಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಮಂಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೂವರು ತಂದೆಯರು, ಮೂವರು ಮಕ್ಕಳು; ಇದರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ವಾಲಿಗೆ ಮಗನ ಸ್ಥಾನದವನು, ಅವನ ಪತ್ನಿ ಸೊಸೆಯ ಸ್ಥಾನದವಳು ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಾಲಿಯ ಅಪರಾಧ ಕೇವಲ ಪರಸ್ತ್ರೀಗಮನವಲ್ಲ, ಸೊಸೆಯನ್ನು ಕೂಡುವುದಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಇನ್ನೂ ಗುರುತರ ದೋಷ. ‘ಸೂಕ್ಷ್ಮಃ ಪರಮದುರ್ಜ್ಞೇಯಃ ಸತಾಂ ಧರ್ಮಃ’ (ಸಜ್ಜನರ ಧರ್ಮ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು, ಅರಿಯಲು ಅತಿ ಕಠಿಣವಾದುದು) ಎಂಬ ಮಾತು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ವಾಲಿಯ ಧರ್ಮನಿರ್ಣಯಾಧಿಕಾರವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಲು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಜಾತ್ಯಂಧೈಃ ಸಹ ಜಾತ್ಯಂಧಃ’ (ಹುಟ್ಟುಕುರುಡರೊಡನೆ ಹುಟ್ಟುಕುರುಡ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದರೂ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತ — ಕುರುಡನು ಕುರುಡನನ್ನು ಕೇಳಿ ದಾರಿ ಪಡೆಯಲಾರ. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನಾನಾದರೋ ನಿನಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ’ ಎನ್ನುತ್ತಾ ರಾಮನು ತನ್ನ ಮಾತಿನ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣವನ್ನು ವಾಗ್ದಾನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದುವಾಗುತ್ತದೆ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಧರಮಾಣಸ್ಯ’ ಎಂಬ ವಿರಳವಾದ ವರ್ತಮಾನ ಕೃದಂತರೂಪ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲೂ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲೂ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ; ಅದರ ಅರ್ಥ ‘ಜೀವಂತವಾಗಿರುವಾಗ’ ಎಂದು.
‘ಲೋಕಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ನಡೆದು ಲೋಕಾಚಾರದಿಂದ ದೂರ ಸರಿದವನಿಗೆ, ವಾನರಯೂಥಪತಿಯೇ, ದಂಡನೆಯ ಹೊರತು ಬೇರೆ ನಿಗ್ರಹವನ್ನು ನಾನು ಕಾಣೆನು. ಸತ್ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾದ್ದರಿಂದ ನಾನು ನಿನ್ನ ಪಾಪವನ್ನು ಸಹಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ತನ್ನ ಒಡಹುಟ್ಟಿದ ಮಗಳನ್ನಾಗಲಿ ತಂಗಿಯನ್ನಾಗಲಿ ತಮ್ಮನ ಪತ್ನಿಯನ್ನಾಗಲಿ ಕಾಮದಿಂದ ಕೂಡುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ವಧೆಯೇ ದಂಡನೆ ಎಂದು ಸ್ಮೃತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಭರತನು ಭೂಪಾಲಕನು, ನಾವಾದರೋ ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನಡೆಸುವವರು; ನೀನು ಧರ್ಮವನ್ನು ಮೀರಿರುವೆ — ನಿನ್ನನ್ನು ಹೇಗೆ ಉಪೇಕ್ಷಿಸಲು ಸಾಧ್ಯ? ಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ ಭರತನು ಧರ್ಮದಿಂದ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ, ಗುರುತರವಾದ ಧರ್ಮವನ್ನು ಮೀರಿದವರನ್ನೂ ಕಾಮಾಸಕ್ತರನ್ನೂ ನಿಗ್ರಹಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ನಿರತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಕಪೀಶ್ವರ, ನಾವಾದರೋ ಭರತನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನೇ ಮೇರೆಯಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ನಿನ್ನಂತಹ ಮರ್ಯಾದೆ ಮೀರಿದವರನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದೇವೆ. ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ನನ್ನ ಸ್ನೇಹ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಇರುವಂತೆಯೇ; ಪತ್ನಿ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ನನಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರನು. ಆಗ ವಾನರರ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ನಾನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದೆ; ನನ್ನಂತಹವನು ಆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಕಡೆಗಣಿಸಬಲ್ಲ? ಆದ್ದರಿಂದ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ಈ ಎಲ್ಲ ಮಹತ್ತರ ಕಾರಣಗಳಿಂದ, ನಿನಗೆ ಯಾವ ಶಿಕ್ಷೆ ಯುಕ್ತವೋ ಅದನ್ನು ನೀನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ನಿನ್ನ ನಿಗ್ರಹವನ್ನು ಧರ್ಮವೆಂದೇ ಕಾಣಬೇಕು; ಧರ್ಮವನ್ನೇ ಕಾಣುವವನು ಗೆಳೆಯನಿಗೆ ಉಪಕಾರ ಮಾಡಬೇಕು.’ ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ, ಇದರಿಂದ ವಲ್ಗೇಟ್ನ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕ ವಿಭಾಗ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ‘ಲೋಕವಿರುದ್ಧಸ್ಯ’ (ಲೋಕಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದವನ) ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತದಲ್ಲಾದರೋ ‘ಧರ್ಮವಿರುದ್ಧಸ್ಯ’ (ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದವನ); ಎರಡರಲ್ಲೂ ಅರ್ಥ ಬಹುತೇಕ ಒಂದೇ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಕ್ಷತ್ರಿಯೋಽಹಂ ಕುಲೋದ್ಗತಃ’ (ನಾನು ಸತ್ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಕ್ಷತ್ರಿಯ) ಎನ್ನುತ್ತಾ ರಾಮನು ದಂಡನೆ ಕೊಡುವ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಕುಲಧರ್ಮದಿಂದಲೇ ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಸುಗ್ರೀವೇಣ ಚ ಮೇ ಸಖ್ಯಂ ಲಕ್ಷ್ಮಣೇನ ಯಥಾ ತಥಾ’ (ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ನನ್ನ ಸ್ನೇಹ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಇರುವಂತೆಯೇ) ಎಂಬ ಮಾತು ಸ್ನೇಹದ ಪರಮ ಸೀಮೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಸೋದರನಲ್ಲಿ ಎಂತಹ ಪ್ರೇಮವೋ ಮಿತ್ರನಲ್ಲೂ ಅಂತಹುದೇ. ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಉಲ್ಲಂಘಿಸಲಾಗದ್ದು ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ; ರಾಮನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಪಾಲನೆಯೇ ಮೂಲಗುಣ. ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಐದು ಕಾರಣಗಳಿಂದ ದಂಡನೆಯನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕ್ಷೇತ್ರಾಧಿಕಾರ, ರಾಜಾಜ್ಞೆ, ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ, ಕ್ಷತ್ರಿಯಕುಲಧರ್ಮ, ಮಿತ್ರನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ. ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಔರಸೀಂ ಭಗಿನೀಂ ವಾಪಿ ಭಾರ್ಯಾಂ ವಾಪ್ಯನುಜಸ್ಯ’ (ಒಡಹುಟ್ಟಿದ ಮಗಳು, ತಂಗಿ, ತಮ್ಮನ ಪತ್ನಿ) ಎಂಬ ಮೂರು ನಿಷಿದ್ಧ ಸಂಬಂಧಗಳು ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ, ಮೂರರಲ್ಲೂ ದಂಡನೆ ವಧೆಯೇ — ಆದ್ದರಿಂದ ವಾಲಿಯ ವಧೆ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತವೇ, ರಾಮನ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಲ್ಲ. ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ತದೇಭಿಃ ಕಾರಣೈಃ ಸರ್ವೈಃ’ (ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಎಲ್ಲ ಕಾರಣಗಳಿಂದ) ಎಂಬ ಉಪಸಂಹಾರ; ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಥಾ ಧರ್ಮ ಇತ್ಯೇವ’ (ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಧರ್ಮವೆಂದೇ) ಎಂಬ ನಿರ್ಣಯವಾಕ್ಯ.
‘ಧರ್ಮವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ ನೀನೂ ಅದನ್ನೇ ಮಾಡಬಹುದಾಗಿತ್ತು. ಚಾರಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸುವ, ಮನುವು ಹಾಡಿದ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಕೇಳಿಬರುತ್ತವೆ, ಧರ್ಮಕುಶಲರು ಅವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದಾರೆ; ನಾನೂ ಹಾಗೆಯೇ ಆಚರಿಸಿದ್ದೇನೆ — ರಾಜರಿಂದ ದಂಡಿತರಾದ ಮನುಷ್ಯರು ಪಾಪಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದರೂ ನಿರ್ಮಲರಾಗಿ ಪುಣ್ಯವಂತರಂತೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ; ದಂಡನೆಯಿಂದಾಗಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಿಂದಾಗಲಿ ಕಳ್ಳನು ಪಾಪದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ದಂಡಿಸದ ರಾಜನು ಆ ಪಾಪದ ಕಳಂಕವನ್ನು ತಾನೇ ಹೊರುತ್ತಾನೆ. ನಿನ್ನಿಂದ ಪಾಪ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಂತೆಯೇ ಒಬ್ಬ ಶ್ರಮಣನಿಂದ ಪಾಪ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಾಗ, ನನ್ನ ಪೂರ್ವಜನಾದ ಆರ್ಯ ಮಾಂಧಾತನು ಅವನಿಗೆ ಘೋರವಾದ ದಂಡನೆಯನ್ನು ವಿಧಿಸಬಯಸಿದ್ದನು. ಅಸಾವಧಾನರಾದ ಇತರ ಭೂಪಾಲರಿಂದಲೂ ಪಾಪ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಅವರು ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವನ್ನೂ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ಅದರಿಂದ ಆ ಕಳಂಕ ಶಮನವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಿತಾಪ ಸಾಕು; ವಾನರಶಾರ್ದೂಲ, ನಿನ್ನ ವಧೆ ಧರ್ಮದಿಂದಲೇ ನಿಶ್ಚಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು; ನಾವು ನಮ್ಮ ಇಚ್ಛೆಗೆ ಅಧೀನರಲ್ಲ. ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ, ಇನ್ನೂ ಒಂದು ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳು; ಅದನ್ನು ಕೇಳಿದ ಮೇಲೆ ನೀನು ದೊಡ್ಡ ಕೋಪವನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು.’ ಮೂವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಮೂವತ್ತೊಂದು ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ದಂಡನೆಯ ಪಾವನತ್ವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತವೆ — ದಂಡಿತನು ಶುದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ, ದಂಡಿಸದ ರಾಜನಾದರೋ ದೋಷಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಮೂವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಶಕ್ಯಂ ತ್ವಯಾಪಿ ತತ್ಕಾರ್ಯಮ್’ (ನೀನೂ ಅದನ್ನೇ ಮಾಡಬಹುದಾಗಿತ್ತು) ಎನ್ನುತ್ತಾ ರಾಮನು ವಾಲಿಯನ್ನೇ ಆ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ — ನೀನು ಧರ್ಮಾನುವರ್ತಿಯಾದ ರಾಜನಾಗಿದ್ದರೆ ನೀನೂ ಇದನ್ನೇ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿತ್ತು ಎಂದು. ಮನುವಿನ ಎರಡು ವಚನಗಳಿಂದ ದಂಡನೆಯ ಪಾವನತ್ವ ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ದಂಡಿತನು ಶುದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ, ದಂಡಿಸದ ರಾಜನಾದರೋ ಪಾಪಭಾಗಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ವಧೆ ವಾಲಿಗೆ ಅನುಗ್ರಹವೇ, ಕೇವಲ ನಿಗ್ರಹವಲ್ಲ. ಮಾಂಧಾತನ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಪೂರ್ವಜರ ಆಚಾರ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ನ ವಯಂ ಸ್ವವಶೇ ಸ್ಥಿತಾಃ’ (ನಾವು ನಮ್ಮ ಇಚ್ಛೆಗೆ ಅಧೀನರಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತು ಗಂಭೀರವಾದುದು — ರಾಜನು ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಅಧೀನನು, ಸ್ವೇಚ್ಛೆಗಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ದಂಡನೆ ವೈಯಕ್ತಿಕ ದ್ವೇಷವಲ್ಲ. ಮೂವತ್ತಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಅಪರಂ ಕಾರಣಂ ಶೃಣು’ (ಇನ್ನೊಂದು ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳು) ಎನ್ನುತ್ತಾ ರಾಮನು ಎರಡನೆಯ ಹೇತುವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಸರ್ಗದ ಎರಡನೆಯ ಭಾಗ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.
‘ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ, ಇದರಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಮನಸ್ತಾಪವೂ ಇಲ್ಲ, ಕೋಪವೂ ಇಲ್ಲ. ಬಲೆಗಳಿಂದ, ಪಾಶಗಳಿಂದ, ಬಗೆಬಗೆಯ ಕಪಟ ಉಪಾಯಗಳಿಂದ ಮನುಷ್ಯರು ಅಡಗಿಕೊಂಡೋ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡೋ ಬಹಳಷ್ಟು ಮೃಗಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾರೆ — ಓಡುತ್ತಿರುವ, ಹೆದರಿದ, ನಿಶ್ಚಿಂತವಾಗಿರುವ ಅಥವಾ ನಿಂತಿರುವ ಮೃಗಗಳನ್ನು. ಮಾಂಸಾಹಾರಿಗಳಾದ ಮನುಷ್ಯರು ಅಸಾವಧಾನವಾಗಿರುವ, ಸಾವಧಾನವಾಗಿರುವ, ಬೆನ್ನುತಿರುಗಿಸಿರುವ ಮೃಗಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾರೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ದೋಷವಿಲ್ಲ. ಧರ್ಮಕೋವಿದರಾದ ರಾಜರ್ಷಿಗಳೂ ಇಲ್ಲಿ ಬೇಟೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಬಾಣದಿಂದ ಹತನಾದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ನನ್ನೊಡನೆ ಹೋರಾಡುತ್ತಿರಲಿ ಹೋರಾಡದಿರಲಿ ನೀನು ಶಾಖಾಮೃಗವೇ (ಕಪಿಯೇ). ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ, ದುರ್ಲಭವಾದ ಧರ್ಮವನ್ನೂ ಜೀವನವನ್ನೂ ಶುಭವನ್ನೂ ಕೊಡುವವರು ರಾಜರೇ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಅವರನ್ನು ಹಿಂಸಿಸಬಾರದು, ಬೈಯಬಾರದು, ಆಕ್ಷೇಪಿಸಬಾರದು, ಅಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಬಾರದು; ಇವರು ಮನುಷ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಸಂಚರಿಸುವ ದೇವತೆಗಳು. ನೀನಾದರೋ ಧರ್ಮವನ್ನು ಅರಿಯದೆ ಕೇವಲ ರೋಷವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ತಂದೆ-ತಾತಂದಿರ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ದೂಷಿಸುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ವಾಲಿಯ ಯುಕ್ತಿಯನ್ನೇ ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನಾನು ಪಂಚನಖ, ಅಭಕ್ಷ್ಯ’ ಎಂದು ವಾಲಿ ಹೇಳಿದ್ದನು; ರಾಮನಾದರೋ ‘ಬೇಟೆಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ಷ್ಯಾಭಕ್ಷ್ಯ ವಿಚಾರವಿಲ್ಲ, ರಾಜರ್ಷಿಗಳೂ ಮೃಗಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾರೆ’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ನಲವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಎರಡನೆಯ ಸ್ವತಂತ್ರ ಕಾರಣವನ್ನು ಮಂಡಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದು ಹದಿನೇಳನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಾಲಿ ಹೇಳಿದ ‘ನಾನು ಪಂಚನಖ, ಅಭಕ್ಷ್ಯ’ ಎಂಬ ಯುಕ್ತಿಗೆ ನೇರ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ. ಮನುಷ್ಯರು ಬಲೆ, ಪಾಶ, ಕಪಟೋಪಾಯಗಳಿಂದ ಅಡಗಿಕೊಂಡೂ ಮೃಗಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾರೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ದೋಷ ಎಣಿಸಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ — ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣದವನಿಂದ ಹತನಾದೆ’ ಎಂಬ ವಾಲಿಯ ಆಕ್ಷೇಪವೂ ನಿರಾಕರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ‘ದೇವಾ ಮಾನುಷರೂಪೇಣ ಚರಂತಿ’ (ದೇವತೆಗಳು ಮನುಷ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾರೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಜನ ದೈವತ್ವ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ರಾಜನಿಂದೆ ನಿಷಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ನಲವತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಹಿಂಸಿಸಬಾರದು, ಬೈಯಬಾರದು, ಆಕ್ಷೇಪಿಸಬಾರದು, ಅಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಬಾರದು’ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ನಿಷೇಧಗಳಿಂದ ರಾಜನಿಂದೆಯ ಗುರುತ್ವ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ವಾಲಿ ಈ ನಾಲ್ಕನ್ನೂ ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ಧ್ವನಿ. ನಲವತ್ಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಪಿತೃಪೈತಾಮಹೇ ಧರ್ಮೇ ಸ್ಥಿತಮ್’ (ತಂದೆ-ತಾತಂದಿರ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತ) ಎನ್ನುತ್ತಾ ರಾಮನು ತನ್ನ ಆಚಾರವನ್ನು ಪರಂಪರಾಸಿದ್ಧವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಉತ್ತರವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತಾನೆ.
ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ವಾಲಿಯು ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಥಿತನಾದನು; ಧರ್ಮದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಕ್ಕೆ ಬಂದ ಅವನು ರಾಘವನ ಮೇಲೆ ದೋಷವನ್ನು ಆರೋಪಿಸಲಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ವಾನರೇಶ್ವರನು ಕೈಮುಗಿದು ರಾಮನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನೀನು ಹೇಳಿದುದು ಹಾಗೆಯೇ ಸರಿ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಶ್ರೇಷ್ಠನಿಗೆ ಕನಿಷ್ಠನು ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಕೊಡಲಾರ. ಹಿಂದೆ ನಾನು ಅಸಾವಧಾನತೆಯಿಂದ ಹೇಳಿದ ಅಯುಕ್ತವೂ ಅಪ್ರಿಯವೂ ಆದ ಮಾತಿನ ವಿಷಯದಲ್ಲೂ, ರಾಘವ, ನನ್ನ ಮೇಲೆ ದೋಷ ಹೊರಿಸಬೇಡ. ನೀನು ತತ್ತ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ತಾಗಿ ಬಲ್ಲವನು, ಪ್ರಜೆಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತನು; ಕಾರ್ಯಕಾರಣಗಳ ನಿರ್ಣಯದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿ ಪ್ರಸನ್ನವೂ ಅಚ್ಯುತವೂ ಆಗಿದೆ. ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ಧರ್ಮದಿಂದ ಜಾರಿದ, ಅತಿಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದವರಲ್ಲಿ ಮುಂದಾಳಾದ ನನ್ನನ್ನೂ ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಪರಿಪಾಲಿಸು.’ ಅನಂತರ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಗಂಟಲು ಕಟ್ಟಿದ, ಆರ್ತಸ್ವರದಿಂದ ಕೂಡಿದ ವಾಲಿಯು ಕೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಬಿದ್ದ ಆನೆಯಂತೆ ರಾಮನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಮೆಲ್ಲನೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನಾನು ನನಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಾರೆಗಾಗಿಯೂ ಅಲ್ಲ, ಬಂಧುಗಳಿಗಾಗಿಯೂ ಅಲ್ಲ; ಚಿನ್ನದ ತೋಳ್ಬಂದಿ ತೊಟ್ಟ, ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ನನ್ನ ಮಗ ಅಂಗದನಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸುವಷ್ಟು. ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೂ ಮುದ್ದಿನಿಂದ ಬೆಳೆದ ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ಕಾಣದೆ ದೀನನಾಗಿ, ನೀರು ಕುಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಕೊಳದಂತೆ ಒಣಗಿಹೋಗುವನು. ಬಾಲಕನೂ ಬುದ್ಧಿ ಪಕ್ವವಾಗದವನೂ ನನ್ನ ಏಕೈಕ ಪುತ್ರನೂ ಪ್ರಿಯನೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಆದ ತಾರೆಯ ಮಗನನ್ನು, ರಾಮ, ನೀನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು.’ ನಲವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಐವತ್ತೆರಡನೆಯದು ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನ ದೋಷಂ ರಾಘವೇ ದಧ್ಯೌ’ (ರಾಘವನ ಮೇಲೆ ದೋಷ ಹೊರಿಸಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಅರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ; ಅದರಿಂದ ವಾಲಿಯ ಪರಿವರ್ತನೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ‘ಶ್ರೇಷ್ಠನಿಗೆ ಕನಿಷ್ಠನು ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಕೊಡಲಾರ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ವಾಲಿ ತಾನು ಕೀಳೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಗರ್ವಿತನಾಗಿದ್ದವನು ಈಗ ವಿನೀತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಗಂಟಲು ಕಟ್ಟಿದ ವರ್ಣನೆ ಹದಿನಾರನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲೂ (ಅಲ್ಲಿ ‘ಚಾರ್ತಸ್ವರಃ’ ಎಂಬ ಪಾಠದೊಂದಿಗೆ) ಕಂಡುಬಂದಿತ್ತು; ಇಲ್ಲಾದರೋ ‘ಸಾರ್ತರವಃ’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿರುವಂತೆ. ಅಂಗದನ ವಿಷಯದ ಶೋಕ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ; ‘ಪೀತಾಂಬುಃ ತಟಾಕಃ’ (ನೀರು ಕುಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಕೊಳ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಬಾಲಕನ ಕ್ರಮೇಣ ಕ್ಷೀಣಿಸುವ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ನಲವತ್ತಾರು ಮತ್ತು ನಲವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಾಲಿ ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ಮಾತಿಗೆ ಕ್ಷಮೆ ಯಾಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ಪ್ರಮಾದಾತ್’ (ಅಸಾವಧಾನತೆಯಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅದನ್ನು ಅರಿಯದೆ ಮಾಡಿದ್ದು ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ನಲವತ್ತೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಧರ್ಮಸಂಹಿತಯಾ ವಾಚಾ ಪರಿಪಾಲಯ’ (ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಪರಿಪಾಲಿಸು) ಎಂಬ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಿಂದ ಅವನು ರಾಮನಿಗೆ ಶರಣಾಗುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಸರ್ಗದ ಪರಿಣತಿ.
‘ಸುಗ್ರೀವನ ವಿಷಯದಲ್ಲೂ ಅಂಗದನ ವಿಷಯದಲ್ಲೂ ಉತ್ತಮವಾದ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೋ; ಕರ್ತವ್ಯಾಕರ್ತವ್ಯಗಳ ವಿಧಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತಿರುವ ನೀನೇ ರಕ್ಷಕನೂ ಶಾಸಕನೂ. ನರಪತಿಯೇ, ರಾಜನೇ, ಭರತನ ಮೇಲೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮೇಲೂ ನಿನ್ನ ಯಾವ ನಡವಳಿಕೆಯಿದೆಯೋ ಅದನ್ನೇ ಸುಗ್ರೀವನ ಮೇಲೂ ಅಂಗದನ ಮೇಲೂ ಇಡಬೇಕು. ನನ್ನ ದೋಷದಿಂದಲೇ ದೋಷಿಯೆನಿಸಿಕೊಂಡ ದೀನಳಾದ ತಾರೆಯನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನು ಅವಮಾನಿಸದಂತೆ ನೀನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ನಿನ್ನ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನು ಪಡೆದವನಿಂದಲೇ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆಳಲು ಸಾಧ್ಯ — ನಿನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿದ್ದು ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವನಿಂದ. ಅಂಥವನಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಗಳಿಸುವುದೂ ವಸುಧೆಯನ್ನು ಆಳುವುದೂ ಸಾಧ್ಯ. ನಿನ್ನಿಂದಲೇ ವಧೆಯನ್ನು ಬಯಸಿ, ತಾರೆ ತಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ನಾನು ತಮ್ಮ ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬಂದೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಕಪೀಶ್ವರನಾದ ವಾನರನು ಸುಮ್ಮನಾದನು. ಇಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯ ಕೊನೆಯ ಚಿಂತೆ ತನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಅಲ್ಲ, ಮಗನ ಮತ್ತು ಪತ್ನಿಯ ಕ್ಷೇಮದ ಬಗ್ಗೆ — ಇದರಿಂದ ಅವನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯ ಇನ್ನಷ್ಟು ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ. ಐವತ್ತೇಳು ಮತ್ತು ಐವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ; ಅಲ್ಲಿ ವಾಲಿ ತನ್ನ ವಧೆಯೇ ತಾನು ಬಯಸಿದ್ದು ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ, ಇದು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಯಾ ತೇ ವೃತ್ತಿರ್ಭರತೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣೇ ಚ’ (ಭರತನ ಮೇಲೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮೇಲೂ ನಿನ್ನ ಯಾವ ನಡವಳಿಕೆಯಿದೆಯೋ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ವಾಲಿ ರಾಮನ ಭ್ರಾತೃಪ್ರೇಮವನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಭರತನಲ್ಲೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲೂ ಇರುವ ಪ್ರೇಮವೇ ಸುಗ್ರೀವನಲ್ಲೂ ಅಂಗದನಲ್ಲೂ ಇರಲಿ ಎಂದು. ತಾರೆಯ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳ ದೋಷ ತನ್ನಿಂದಲೇ ಉಂಟಾದುದು ಎಂದು ವಾಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಐವತ್ತಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ನಿನ್ನ ಅನುಗ್ರಹ ಪಡೆದವನಿಂದಲೇ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆಳಲು ಸಾಧ್ಯ’ ಎನ್ನುತ್ತಾ ವಾಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ರಾಜ್ಯಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಅಧೀನವೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಐವತ್ತೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ನಿನ್ನಿಂದಲೇ ವಧೆಯನ್ನು ಬಯಸಿ’ ಎಂಬ ಆಶ್ಚರ್ಯಕರ ಮಾತು — ರಾಮನ ಕೈಯಿಂದ ಮರಣವನ್ನೇ ಬಯಸಿ ತಾನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಟೆ ಎಂದು ವಾಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ.
ಆ ರಾಮನು, ಅರಿವಿನ ಕಣ್ಣು ತೆರೆದಿದ್ದ ವಾಲಿಯನ್ನು, ಸಜ್ಜನರಿಂದ ಒಪ್ಪಲ್ಪಟ್ಟ, ಧರ್ಮತತ್ತ್ವಾರ್ಥದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಾತಿನಿಂದ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದನು — ‘ವಾನರನೇ, ಇದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಸಂತಾಪಪಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ; ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನೀನು ನಮ್ಮ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಚಿಂತಿಸಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ, ನಿನ್ನ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಅಲ್ಲ; ನಾವು ನಿನಗಿಂತ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಧರ್ಮದಿಂದ ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದೇವೆ. ದಂಡನೆಗೆ ಅರ್ಹನಾದವನ ಮೇಲೆ ದಂಡವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವವನೂ, ದಂಡನೆಗೆ ಅರ್ಹನಾಗಿ ದಂಡಿಸಲ್ಪಡುವವನೂ — ಕಾರ್ಯಕಾರಣಗಳ ಉದ್ದೇಶ ಸಿದ್ಧಿಸಿದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಕುಸಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಈ ದಂಡನೆಯ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಕಳಂಕರಹಿತನಾಗಿ, ದಂಡನೆ ತೋರಿದ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ನಿನ್ನ ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾದ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಮರಳಿದ್ದೀಯೆ. ಹೃದಯದಲ್ಲಿರುವ ಶೋಕ, ಮೋಹ, ಭಯಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸು; ವಾನರಾಗ್ರಣಿಯೇ, ವಿಧಿಯನ್ನು ಮೀರಲು ನಿನಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅಂಗದನು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗಲೂ ಹೇಗೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಸುಗ್ರೀವನಲ್ಲೂ ನನ್ನಲ್ಲೂ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವನು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.’ ಮಹಾತ್ಮನೂ ರಣದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಮರ್ದಿಸುವವನೂ ಆದ ರಾಮನ ಸಮಾಹಿತವಾದ, ಧರ್ಮಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದ, ಮಧುರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾನರನು ಯುಕ್ತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಬಾಣದಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾಗಿ, ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿ, ಅರಿಯದೆ ನಾನು ನಿನಗೆ ಏನು ಹೇಳಿದೆನೋ ಅದನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸು, ಮಹೇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳ ನರೇಶ್ವರನೇ; ಇದೋ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.’ ಅರವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ. ಅರವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಭವದ್ವಿಶೇಷೇಣ’ ಎಂಬ ಪದ ದುರ್ಬೋಧವಾದುದು; ‘ನಿನಗಿಂತ ವಿಶಿಷ್ಟರಾಗಿ’ ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲೂ ಹಾಗೆಯೇ ಇದೆ. ಅರವತ್ತೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ದಂಡನೆ ಕೊಡುವವನೂ ದಂಡಿತನೂ ಇಬ್ಬರೂ ಕೃತಾರ್ಥರು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಇದು ದಂಡಮೀಮಾಂಸೆಯ ಸಾರಭೂತವಾದ ಕಾರಿಕೆ. ಅರವತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ವಿಗತಕಲ್ಮಷಃ’ (ಕಳಂಕರಹಿತ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾಲಿಯ ಶುದ್ಧಿ ಘೋಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿ ಉಂಟಾಯಿತು. ಅರವತ್ಮೂರು ಮತ್ತು ಅರವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ; ಅಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಅಂಗದನ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ತಾನೇ ವಾಗ್ದಾನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಇದು ವಾಲಿಯ ಕೊನೆಯ ಚಿಂತೆಯನ್ನೇ ದೂರಮಾಡುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಾಲಿ ಕ್ಷಮೆ ಯಾಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಸರ್ಗವು ವಿರೋಧದಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ಐವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ವ್ಯಕ್ತದರ್ಶನಮ್’ (ಅರಿವಿನ ಕಣ್ಣು ತೆರೆದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಮಹತ್ವದ್ದು — ವಾಲಿಯ ಜ್ಞಾನಚಕ್ಷುಸ್ಸು ಈಗ ತೆರೆದಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅರವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ರಣಾವಮರ್ದಿನಃ’ (ರಣದಲ್ಲಿ ಮರ್ದಿಸುವವನ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ, ಈಗ ಮಧುರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವವನೇ ರಣದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಮರ್ದಕನು ಎಂದು ಕವಿ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डेऽष्टादशः सर्गः॥ १८॥