॥वाल्मीकिरामायणम् ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ · 19ನೇ ಸರ್ಗ

ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ತಾರೆ ರಣಭೂಮಿಗೆ ಬರುವುದು

ವಾಲಿಯ ಮೂರ್ಛೆ, ವಾನರರ ಪಲಾಯನ, ತಾರೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆ, ವಾನರರ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ, ತಾರೆಯ ನಿಶ್ಚಯ, ವಾಲಿಯ ದರ್ಶನ, ಸುಗ್ರೀವನ ವಿಷಾದ

ಬಾಣದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದ ಆ ವಾನರಮಹಾರಾಜನು ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಉತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಮರುಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡಲಿಲ್ಲ. ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದ ಮೇಲೆ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರವೇ ಇರಲಿಲ್ಲ; ಈಗಲಾದರೋ ಮಾತನಾಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವೂ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದೆ. ಕಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಅಂಗಾಂಗಗಳು ಜಜ್ಜಲ್ಪಟ್ಟು, ಮರಗಳಿಂದ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು, ರಾಮಬಾಣದಿಂದ ಆಕ್ರಾಂತನಾದ ಅವನು ಜೀವನದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೂರ್ಛೆಹೋದನು — ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪಡೆದ ಕಲ್ಲು-ಮರಗಳ ಹೊಡೆತಗಳೂ ಇಲ್ಲಿ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ, ಇದರಿಂದ ಅವನ ಗಾಯಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣದಿಂದ ಆ ವಾನರಶಾರ್ದೂಲ ವಾಲಿಯು ಹತನಾದನೆಂದು ಅವನ ಪತ್ನಿ ತಾರೆ ಕೇಳಿದಳು. ‘ಶುಶ್ರಾವ’ (ಕೇಳಿದಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ತಾನೇ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ, ಇತರರಿಂದ ಕೇಳಿದಳು ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳ ಮೊದಲ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಆಶಂಕೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಪತಿಯ ಅತಿದಾರುಣವಾದ ಅಪ್ರಿಯವಾದ ವಧೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಉದ್ವಿಗ್ನಳಾದ ಅವಳು ಮಗನೊಡನೆ ಬೆಟ್ಟದ ಗುಹೆಯಿಂದ ಹೊರಕ್ಕೆ ಧಾವಿಸಿದಳು. ‘ಸಪುತ್ರಾ’ (ಮಗನೊಡನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅಂಗದನೂ ಅವಳೊಡನೆ ಹೊರಟನು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ಇದೇ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮುಂದೆ ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲೂ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ಈ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸರ್ಗದ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ವಾಲಿಯ ನಿಃಶಬ್ದತೆ, ಮೂರ್ಛೆ, ಸುದ್ದಿಯ ಹರಡುವಿಕೆ, ತಾರೆಯ ಹೊರಡುವಿಕೆ. ‘ಮುಮೋಹ’ (ಮೂರ್ಛೆಹೋದನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮರಣವಲ್ಲ, ಪ್ರಜ್ಞಾಲೋಪ ಮಾತ್ರ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ವಾಲಿ ಮುಂದೆ ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲೂ ಜೀವಂತನಾಗಿಯೇ ಇದ್ದಾನೆ. ‘ಸುದಾರುಣಮ್ ಅಪ್ರಿಯಮ್’ (ಅತಿದಾರುಣ, ಅಪ್ರಿಯ) ಎಂಬ ಸುದ್ದಿಯ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಒಂದು ವಸ್ತುಸ್ವರೂಪವನ್ನು, ಇನ್ನೊಂದು ಕೇಳುವವಳ ಅನುಭವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.

ಅಂಗದನ ಪರಿವಾರದಲ್ಲಿದ್ದ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ವಾನರರು ಬಿಲ್ಲು ಹಿಡಿದಿದ್ದ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡು ಹೆದರಿ ಓಡಿದರು. ಧನುರ್ಧಾರಿಯಾದ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡಾಕ್ಷಣವೇ ಅವರ ಧೈರ್ಯ ಹೋಯಿತು; ವಾಲಿಯ ಬಲದಿಂದ ನಿರ್ಭಯರಾಗಿದ್ದವರು ಅವನ ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ಭಯಗೊಂಡರು. ಆಗ ಆ ತಾರೆ, ಯೂಥಪತಿ ಹತನಾದ ಮೇಲೆ ಹಿಂಡಿನಿಂದ ಚದುರಿದ ಮೃಗಗಳಂತೆ, ಹೆದರಿ ವೇಗವಾಗಿ ಓಡಿಬರುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರರನ್ನು ಕಂಡಳು. ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಸಾರ್ಥಕ — ಯೂಥಪತಿ ಹತನಾದರೆ ಹಿಂಡು ಚದುರುತ್ತದೆ; ವಾನರಸೈನ್ಯವೂ ಹಾಗೆಯೇ. ದುಃಖಿತಳಾದ ಅವಳು, ರಾಮನಿಂದ ಹೆದರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಬಾಣಗಳು ಬೆನ್ನಟ್ಟುತ್ತಿವೆಯೋ ಎಂಬಂತಿದ್ದ ಆ ದುಃಖಿತರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹೇಳಿದಳು — ‘ವಾನರರೇ, ಯಾವ ರಾಜಸಿಂಹನ ಮುಂದೆ ನೀವು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಿರೋ ಅವನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಅತ್ಯಂತ ಹೆದರಿ ದುರ್ಗತರಾಗಿ ಏಕೆ ಓಡುತ್ತಿದ್ದೀರಿ? ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಅಣ್ಣನನ್ನು ಕ್ರೂರನಾದ ತಮ್ಮನು ರಾಮನ ಮೂಲಕ, ದೂರದಿಂದ ಬಿಟ್ಟ ದೂರಗಾಮಿ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಉರುಳಿಸಿದ್ದರೆ, ಅದರಿಂದೇನು?’ ಅವಳ ಪ್ರಶ್ನೆ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದುದು — ಯೂಥಪತಿಯ ಅನುಚರರು ಅವನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಓಡುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಬೇಕಾದ ರೂಪ ಧರಿಸಬಲ್ಲ ಆ ಕಪಿಗಳು ಕಪಿಪತ್ನಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ಸ್ತ್ರೀಗೆ ಸಮಯೋಚಿತವಾದ, ಏಕಮತದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು — ‘ಅವಿಶ್ಲಿಷ್ಟಮ್’ (ಏಕಮತದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಸಮ್ಮತಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸಕಾರ್ಮುಕಮ್’ (ಬಿಲ್ಲು ಹಿಡಿದ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ವಿಶೇಷಣ ವಾನರರ ಭಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣ — ರಾಮನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಕಂಡದ್ದೇ ಸಾಕು. ತಾರೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಅಂಶಗಳಿವೆ — ಏಕೆ ಓಡುತ್ತಿದ್ದೀರಿ, ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಏನಾಯಿತು ಎಂದು; ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವಳೇ ಸಂಭಾವ್ಯ ಉತ್ತರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ.

‘ಜೀವಂತ ಮಗನುಳ್ಳವಳೇ, ಹಿಂದಿರುಗು, ಮಗ ಅಂಗದನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು; ರಾಮನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಂತಕನೇ (ಯಮನೇ) ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಂದು ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ವಾಲಿ ಎಸೆದ ಮರಗಳನ್ನೂ ಭಾರೀ ಶಿಲೆಗಳನ್ನೂ ತಡೆದು, ವಜ್ರಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ, ವಜ್ರಾಯುಧದಿಂದ ಎಂಬಂತೆ, ವಾಲಿ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು. ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಈ ವಾನರಶಾರ್ದೂಲನು ಹತನಾಗಲು, ಈ ಎಲ್ಲ ವಾನರಬಲವೂ ಸೋತು ಓಡಿಹೋಯಿತು. ಶೂರರು ನಗರವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ, ಅಂಗದನಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕವಾಗಲಿ; ಪದವಿಯಲ್ಲಿರುವ ವಾಲಿಯ ಮಗನನ್ನು ವಾನರರು ಸೇವಿಸುವರು. ಅಥವಾ, ಸುಮುಖಿಯೇ, ಇಲ್ಲಿರುವುದು ನಿನಗೆ ಹಿತವಲ್ಲ; ವಾನರರು ಇಂದೇ ಬೇಗನೆ ದುರ್ಗಗಳನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ವನಚರರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಪತ್ನಿಯಿಲ್ಲದವರು, ಕೆಲವರು ಪತ್ನಿಯುಳ್ಳವರು; ಲೋಭಿಗಳೂ ವಂಚಿತರೂ ಆದ ಅವರಿಂದ ನಮಗೆ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಭಯವಿದೆ.’ ವಾನರರ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಎರಡೇ ಚಿಂತೆಗಳು — ರಾಜ್ಯದ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಅಂಗದನ ಅಭಿಷೇಕ. ‘ಅಂತಕೋ ರಾಮರೂಪೇಣ’ (ರಾಮನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಂತಕ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವರು ರಾಮನನ್ನು ಮೃತ್ಯುರೂಪನೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವಿಚಾರವಿಲ್ಲ, ಭಯವೇ ಪ್ರಧಾನ. ‘ಲುಬ್ಧೇಭ್ಯಃ ವಿಪ್ರಲಬ್ಧೇಭ್ಯಃ’ (ಲೋಭಿಗಳಿಂದ, ವಂಚಿತರಿಂದ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ರಾಜ್ಯಲೋಭಿಗಳೂ ವಂಚಿತರೂ ಆದ ವಾನರರು ಸೂಚಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಅವರ ಕಲಹವನ್ನು ಶಂಕಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ‘ನಗರವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ’ ಎಂಬ ಉಪದೇಶದಿಂದ ವಾನರರು ರಾಜನೀತಿಯನ್ನೇ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿಸುತ್ತಾರೆ, ಶೋಕವನ್ನಲ್ಲ; ತಾರೆಯದಾದರೋ ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಉತ್ತರ ಬರಲಿದೆ. ದುರ್ಗಪ್ರವೇಶದ ಆಶಂಕೆ, ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯೊಳಗೆ ಸುಗ್ರೀವನ ಪಕ್ಷದ ವಾನರರು ಬೇಗನೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹದಿನಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವೇಭ್ಯಃ’ (ತಮ್ಮವರಿಂದಲೇ) ಎಂಬುದು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠ, ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಾದರೋ ‘ತೇಭ್ಯಃ’ (ಅವರಿಂದ) — ಭಯ ತಮ್ಮವರಿಂದಲೇ ಎಂಬ ಸಮೀಕ್ಷಿತದ ಆಶಯ ಹೆಚ್ಚು ತೀವ್ರವಾದುದು.

ಹೆಚ್ಚು ದೂರ ಹೋಗಿರದಿದ್ದ ಅವರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸುಂದರವಾದ ನಗುವುಳ್ಳ ಆ ಸ್ತ್ರೀ ತನಗೆ ತಕ್ಕುದಾದ ಉತ್ತರವನ್ನು ಹೇಳಿದಳು — ‘ಅಲ್ಪಾಂತರಗತಾನಾಮ್’ (ಹೆಚ್ಚು ದೂರ ಹೋಗಿರದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರು ಬಹುದೂರ ಹೋಗಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದೂ ಅವರ ಭಯದ ಆತುರವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ‘ಮಹಾಭಾಗನೂ ಕಪಿಸಿಂಹನೂ ಆದ ಆ ಪತಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತಿರುವಾಗ ನನಗೆ ಮಗನಿಂದೇನು, ರಾಜ್ಯದಿಂದೇನು, ನನ್ನಿಂದಲಾದರೂ ಏನು? ರಾಮನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಬಾಣದಿಂದ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಪಾದಮೂಲಕ್ಕೇ ನಾನು ಹೋಗುತ್ತೇನೆ.’ ಈ ಮಾತು ಅವಳ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಜ್ಯ, ಮಗ, ತಾನು — ಮೂರನ್ನೂ ಅವಳು ತುಚ್ಛವಾಗಿಸಿದಳು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಶೋಕದಿಂದ ಮೂರ್ಛಿತಳಾಗಿ, ಅಳುತ್ತಾ, ದುಃಖದಿಂದ ತನ್ನ ತೋಳುಗಳಿಂದ ತಲೆಯನ್ನೂ ಎದೆಯನ್ನೂ ಬಡಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಅವಳು ಓಡಿದಳು. ‘ಪ್ರದುದ್ರಾವ’ (ಓಡಿದಳು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದ ಮೊದಲು ವಾನರರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು, ಈಗ ತಾರೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ — ಆದರೆ ಅವರು ಭಯದಿಂದ ಓಡಿದರು, ಇವಳು ಪ್ರೇಮದಿಂದ. ಹೋಗುತ್ತಾ ಅವಳು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬೆನ್ನುತೋರಿಸದ ದಾನವೇಂದ್ರರನ್ನು ಕೊಂದಿದ್ದ ತನ್ನ ಪತಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡಳು. ‘ಆತ್ಮನಃ ಪ್ರತಿರೂಪಮ್’ (ತನಗೆ ತಕ್ಕುದಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆ ಉತ್ತರ ಅವಳ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾದುದು — ಪತ್ನಿತನದ ಗೌರವಕ್ಕೆ ತಕ್ಕುದು — ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಚಾರುಹಾಸಿನೀ’ (ಸುಂದರ ನಗುವುಳ್ಳವಳು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಶೋಕಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ವಿರೋಧಾಭಾಸದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದು ಅವಳ ನಿತ್ಯ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಪಾದಮೂಲಂ ಗಮಿಷ್ಯಾಮಿ’ (ಪಾದಮೂಲಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳು ಸಹಗಮನದ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಇದು ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಾಯಮ್’ (ಆಮರಣ ಉಪವಾಸ) ಎಂಬ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ವಜ್ರಗಳನ್ನು ಎಸೆಯುವ ವಾಸವನಂತೆ (ಇಂದ್ರನಂತೆ) ಮಹಾಪರ್ವತಗಳನ್ನು ಎಸೆಯುತ್ತಿದ್ದವನು, ಬಿರುಗಾಳಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಹಾಮೇಘರಾಶಿಯಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದವನು, ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮಿ, ಮಳೆಗರೆದು ಶಾಂತವಾದ ಮೋಡದಂತಿರುವವನು, ಗರ್ಜಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಶೂರ — ಶೂರನಿಂದಲೇ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನು, ಮಾಂಸಕ್ಕಾಗಿ ಹುಲಿಯಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಮೃಗರಾಜ ಸಿಂಹನಂತಿರುವವನು, ಸರ್ವಲೋಕದಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಪತಾಕೆಯೂ ವೇದಿಕೆಯೂ ಉಳ್ಳ, ಸರ್ಪಕ್ಕಾಗಿ ಗರುಡನಿಂದ ಕಿತ್ತೆಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಚೈತ್ಯವೃಕ್ಷದಂತಿರುವವನು’ — ಈ ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ವಾಲಿಯ ದುರ್ದಶೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಚೈತ್ಯದ ಉಪಮೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಾರ್ಮಿಕ — ಎಲ್ಲರಿಂದ ಪೂಜ್ಯನಾಗಿದ್ದವನು ಈಗ ಭಗ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಗರುಡನು ಸರ್ಪಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅದನ್ನು ಕಿತ್ತೆಸೆದನು, ಚೈತ್ಯದ ಮೇಲಿನ ದ್ವೇಷದಿಂದಲ್ಲ — ಹಾಗೆಯೇ ರಾಮನೂ ಸುಗ್ರೀವನಿಗಾಗಿಯೇ ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಂದನು. ಅನಂತರ ಅವಳು ಬಲಿಷ್ಠವಾದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಊರಿ ನಿಂತಿದ್ದ ರಾಮನನ್ನೂ, ರಾಮನ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ, ಪತಿಯ ತಮ್ಮ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನೂ ಕಂಡಳು. ಅವರನ್ನು ದಾಟಿ, ರಣದಲ್ಲಿ ಹತನಾದ ಪತಿಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು, ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ, ವ್ಯಥಿತಳಾಗಿ ಗಾಬರಿಗೊಂಡ ಅವಳು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಳು. ನಿದ್ರೆಯಿಂದ ಎದ್ದವಳಂತೆ ಮತ್ತೆ ಎದ್ದು ‘ಆರ್ಯಪುತ್ರ’ ಎಂದು ಕೂಗುತ್ತಾ, ಮೃತ್ಯುವಿನ ಪಾಶಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಪತಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಅವಳು ಅತ್ತಳು. ಕುರರಿ ಪಕ್ಷಿಯಂತೆ ಆಕ್ರಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳನ್ನು ನೋಡಿ, ಬಂದಿದ್ದ ಅಂಗದನನ್ನೂ ಕಂಡು, ಸುಗ್ರೀವನು ಕಷ್ಟಕರವಾದ ವಿಷಾದಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದನು. ಸರ್ಗವು ಸುಗ್ರೀವನ ವಿಷಾದದೊಂದಿಗೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ವಿಜಯದ ಆನಂದವು ಶೋಕದಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿತು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡರಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕರವರೆಗೆ ಆರು ಉಪಮೆಗಳು ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಣೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಇದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಶೈಲಿ, ಇದರಿಂದ ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಅನೇಕ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಗಳ ಮೂಲಕ ತೋರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಶೂರಂ ಶೂರೇಣ ಪಾತಿತಮ್’ (ಶೂರನಿಂದ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಶೂರ) ಎಂಬ ಅರ್ಧವು ತಾರೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಶೌರ್ಯವನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ನಿಂದೆಯ ನಡುವೆಯೂ ಸತ್ಯವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮೂವರು ಪುರುಷರು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತಾರೆ — ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸುಗ್ರೀವ; ಅವರನ್ನು ‘ಅತೀತ್ಯ’ (ದಾಟಿ) ಅವಳು ಪತಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾಳೆ, ಇದರಿಂದ ಅವಳ ಉಪೇಕ್ಷೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकोनविंशः सर्गः॥ १९॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ