ಸರ್ಗ
ತಾರೆಯ ವಿಲಾಪ
ತಾರೆಯ ಆಲಿಂಗನ, ಪತಿಯನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ವಿಲಾಪ, ಸುಗ್ರೀವನ ಮೇಲೆ ಉಪಾಲಂಭ, ಅಂಗದನ ಚಿಂತೆ, ವಾನರಿಯರ ಆಕ್ರಂದನ, ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶನದ ಸಂಕಲ್ಪ
ರಾಮನ ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಪ್ರಾಣಾಂತಕ ಬಾಣದಿಂದ ನೆಲಕ್ಕೆ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಚಂದ್ರಮುಖಿಯಾದ ತಾರೆ ಪತಿಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಅವನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿಕೊಂಡಳು. ‘ತಾರಾಧಿಪಾನನಾ’ (ತಾರೆಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳವಳು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಅವಳ ಹೆಸರಿನೊಡನೆ ಆಟವಾಡುತ್ತದೆ — ಯಾರ ಮುಖ ಚಂದ್ರನಂತಿದೆಯೋ ಅವಳ ಹೆಸರೇ ತಾರೆ. ಬಾಣದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ, ಆನೆಯಂತಹ ವಾಲಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಆ ಭಾಮಿನಿಯ ಮನಸ್ಸು ಶೋಕದಿಂದ ಸಂತಪ್ತವಾಯಿತು. ಪರ್ವತರಾಜನಂತಿದ್ದ ಆ ವಾನರನು ಬೇರುಸಹಿತ ಕಿತ್ತ ಮರದಂತೆ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಆತುರಳಾದ ಅವಳು ಪ್ರಲಾಪಿಸಿದಳು. ಆನೆ ಮತ್ತು ಪರ್ವತದ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳು — ಎರಡೂ ಬೃಹತ್ತ್ವವನ್ನೂ ನಿಶ್ಚಲತೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುವಂಥವು; ಅವುಗಳ ಪತನವಾದರೋ ದಾರುಣ. ‘ಬೇರುಸಹಿತ ಕಿತ್ತ ಮರದಂತೆ’ ಎಂಬ ಮೂರನೆಯ ಉಪಮೆ ಹದಿನೇಳನೆಯ ಸರ್ಗದ ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾದ ‘ಕಡಿದ ಮರದಂತೆ’ ಎಂಬುದನ್ನು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ — ಕಾಣುವುದು, ಆಲಿಂಗಿಸುವುದು, ಪ್ರಲಾಪಿಸುವುದು; ಇದರಿಂದ ಶೋಕದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕ್ರಮ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ಅಂತಕರೇಣ ಶರೇಣ’ (ಪ್ರಾಣಾಂತಕ ಬಾಣದಿಂದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಬಾಣವೇ ಮೃತ್ಯುರೂಪ ಎಂದು ಕವಿ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಾನರರೂ ‘ರಾಮನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಂತಕ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದರು.
‘ರಣದಲ್ಲಿ ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಯೇ, ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಮಹಾವೀರನೇ! ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ನಿಂತಿರುವ ನನ್ನೊಡನೆ ಇಂದು ನೀನು ಏಕೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ? ಕಪಿಶಾರ್ದೂಲನೇ, ಎದ್ದೇಳು, ಉತ್ತಮವಾದ ಹಾಸಿಗೆಯ ಮೇಲೆ ಮಲಗು; ನಿನ್ನಂತಹ ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠರು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗುವುದಿಲ್ಲ. ವಸುಧಾಧಿಪನೇ, ವಸುಧೆ ನಿನಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯಳಾದವಳು ಎಂಬುದು ನಿಜ, ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಾಣ ಹೋದರೂ ನನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನೀನು ನಿನ್ನ ಅಂಗಗಳಿಂದ ಅವಳನ್ನೇ ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ. ವೀರನೇ, ಧರ್ಮದಿಂದ ನಡೆದುಕೊಂಡ ನೀನು ಸ್ವರ್ಗಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯಂತಹ ರಮ್ಯವಾದ ನಗರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದೀಯೆ ಎಂಬುದು ಇಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನೀನು ಇಲ್ಲೇಕೆ ಮಲಗುತ್ತಿದ್ದೆ? ಜೇನಿನ ಸುಗಂಧವುಳ್ಳ ವನಗಳಲ್ಲಿ ನಾವು ನಿನ್ನೊಡನೆ ಮಾಡಿದ ವಿಹಾರಗಳಿಗೆ ನೀನೇ ಕೊನೆಹಾಡಿದೆ. ಮಹಾಯೂಥಪತಿಗಳಿಗೂ ಯೂಥಪತಿಯಾದ ನೀನು ಪಂಚತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಲು ನಾನು ಆನಂದವಿಲ್ಲದವಳಾಗಿ, ಆಸೆಯಿಲ್ಲದವಳಾಗಿ ಶೋಕಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದೇನೆ. ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡರೂ ಶೋಕದಿಂದ ಸಂತಪ್ತವಾದ ನನ್ನ ಹೃದಯವು ಸಾವಿರ ಚೂರುಗಳಾಗಿ ಒಡೆಯುತ್ತಿಲ್ಲವಲ್ಲ, ಅದು ನಿಜಕ್ಕೂ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿದೆ.’ ವಿಲಾಪದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮದ ಸ್ಮೃತಿಗಳು, ನಡುವೆ ಉಪಾಲಂಭ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನಿಂದೆ — ಇದು ಕ್ರಮ. ‘ವಸುಧೆ ನಿನಗೆ ಪ್ರಿಯಳು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸವತಿಭಾವ ಕಲ್ಪಿತವಾಗಿದೆ, ಇದು ವಿರಹಿಣಿಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ. ವಿಲಾಪದ ಈ ಮೊದಲ ಭಾಗ ಏಳು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಸಂಬೋಧನೆಗಳು ಹಲವು — ‘ಪ್ಲವತಾಂ ವರ’ (ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ), ‘ಹರಿಶಾರ್ದೂಲ’, ‘ವಸುಧಾಧಿಪ’, ‘ವೀರ’; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಂಬೋಧನೆಯೂ ಪತಿಯ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಅಂಶವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಎದ್ದೇಳು, ಉತ್ತಮ ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿರಹಿಣಿಯ ಭ್ರಮೆ ಕಾಣುವಂತಿದೆ — ಅವಳು ಸತ್ತವನನ್ನು ಜೀವಂತನೆಂಬಂತೆ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆ ಕಲ್ಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಇದು ಮಾರ್ಮಿಕ — ಪತಿ ಎಲ್ಲಿರುವನೋ ಅಲ್ಲೇ ನಗರ ಎಂಬುದು ಭಾವ.
‘ವಾನರಾಧಿಪನೇ, ನೀನು ಸುಗ್ರೀವನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದೆ, ಅವನನ್ನು ದೇಶದಿಂದ ಹೊರಹಾಕಿದೆ; ಅದರದೇ ಈ ಫಲವನ್ನು ನೀನು ಪಡೆದೆ. ವಾನರೇಂದ್ರನೇ, ನಿನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ ಹಿತೈಷಿಣಿಯಾದ ನಾನು ಹಿತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದೆ, ಆದರೆ ಮೋಹದಿಂದ ನೀನು ನನ್ನನ್ನೇ ನಿಂದಿಸಿದೆ. ಮಾನವನ್ನು ಕೊಡುವ ಆರ್ಯನೇ, ರೂಪ-ಯೌವನಗಳಿಂದ ಗರ್ವಿತರಾದ, ಚತುರರಾದ ಅಪ್ಸರೆಯರ ಮನಸ್ಸುಗಳನ್ನು ನೀನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ಕಲಕುವೆ. ನಿಸ್ಸಂಶಯವಾಗಿ ಕಾಲನೇ ನಿನ್ನ ಜೀವಿತಕ್ಕೆ ಅಂತ್ಯ ತಂದನು, ಅದರಿಂದಲೇ ಯಾರಿಗೂ ವಶನಾಗದ ನೀನೂ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಸುಗ್ರೀವನ ವಶಕ್ಕೆ ಬಂದೆ.’ ಆಮೇಲೆ ಅವಳು ರಾಮನ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಬೇರೊಬ್ಬನೊಡನೆ ಹೋರಾಡುತ್ತಿದ್ದ ವಾಲಿಯನ್ನು ಅನುಚಿತ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕೊಂದು, ಅತ್ಯಂತ ನಿಂದಿತವಾದ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಿಯೂ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪಪಡುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಹದಿಮೂರು ಮತ್ತು ಹದಿನೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ — ಅವು ವಲ್ಗೇಟ್ನವು ಮಾತ್ರ. ಹದಿಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಅಪ್ಸರೆಯರ ಕುರಿತ ಪರಿಹಾಸದಂತಹ ಮಾತು ಶೋಕದ ನಡುವೆ ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅದು ವೀರನ ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹದಿನೈದನೆಯದರಲ್ಲಾದರೋ ತಾರೆಯ ಆಕ್ಷೇಪ ನೇರವಾಗಿ ರಾಮನ ಮೇಲೆ, ಇದು ಹದಿನೇಳನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಾಲಿ ಮಾಡಿದ ಆಕ್ಷೇಪದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ. ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತಾರೆ ಪತಿಯ ದೋಷವನ್ನೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ರುಮೆಯ ಅಪಹರಣ ಮತ್ತು ಸುಗ್ರೀವನ ನಿರ್ವಾಸನ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳ ವಿಲಾಪ ಕೇವಲ ಶೋಕವಲ್ಲ, ಧರ್ಮವಿವೇಕದಿಂದ ಕೂಡಿದುದು. ಹನ್ನೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ಅವಳು ಹದಿನೈದನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ತಾನು ಮಾಡಿದ್ದ ಉಪದೇಶದ ಅವಮಾನವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾಳೆ. ಹದಿನೈದನೆಯದರಲ್ಲಾದರೋ ಅವಳು ರಾಮನನ್ನು ಆಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಇದೇ ಆಕ್ಷೇಪವನ್ನು ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುವನು.
‘ಹಿಂದೆ ಎಂದೂ ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸದಿದ್ದ ನಾನು ಈಗ ದೀನಳಾಗಿ, ಅನಾಥೆಯಂತೆ ವೈಧವ್ಯವನ್ನೂ ಶೋಕಸಂತಾಪವನ್ನೂ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ ಬದುಕಬೇಕಾಗಿದೆ — ಎಂದೂ ದುಃಖವನ್ನು ಕಾಣದವಳು ಈಗ ದೀನಳಾದಳು. ಮುದ್ದಿನಿಂದ ಬೆಳೆದ, ವೀರನಾದ, ಸುಕುಮಾರನಾದ, ಸುಖಕ್ಕೆ ಒಗ್ಗಿದ ನನ್ನ ಅಂಗದನು, ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನು ಕೋಪದಿಂದ ಕುದಿಯುತ್ತಿರುವಾಗ, ಯಾವ ದಶೆಯಲ್ಲಿ ಬದುಕುವನೋ?’ ಆಮೇಲೆ ಅವಳು ಮಗನನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಮಗನೇ, ಧರ್ಮವತ್ಸಲನಾದ ತಂದೆಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡಿಕೋ; ಕಂದಾ, ಇನ್ನು ಅವನ ದರ್ಶನ ನಿನಗೆ ದುರ್ಲಭವಾಗುವುದು.’ ಮತ್ತೆ ಪತಿಗೆ — ‘ನೀನು ಮಗನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸು, ನನಗೂ ಒಂದು ಸಂದೇಶವನ್ನು ಕೊಡು; ಇವನ ನೆತ್ತಿಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿ ನೀನು ದೂರದ ಪ್ರವಾಸಕ್ಕೆ ಹೊರಟಿದ್ದೀಯೆ.’ ‘ಪ್ರವಾಸಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮರಣವನ್ನು ದೂರದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದೆಂಬಂತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಇದು ಸೌಮ್ಯವಾಗಿದ್ದರೂ ತೀವ್ರವಾದ ದುಃಖವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನ ಕೋಪ ಅಂಗದನ ಭಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಎಂಬುದು ಅವಳ ಆಶಂಕೆ; ಇದೇ ಆಶಂಕೆಯನ್ನು ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯೂ ಹೇಳಿದ್ದನು. ಹದಿನಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅದುಃಖೋಪಚಿತಾ’ (ದುಃಖವಿಲ್ಲದೆ ಬೆಳೆದವಳು) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದ ಅವಳ ಹಿಂದಿನ ಜೀವನದ ಸೌಖ್ಯವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹದಿನೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಪಿತೃವ್ಯೇ ಕ್ರೋಧಮೂರ್ಛಿತೇ’ (ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನು ಕೋಪದಿಂದ ಕುದಿಯುತ್ತಿರುವಾಗ) ಎಂಬ ಆಶಂಕೆ ಮುಂದೆ ನಿರ್ಮೂಲವಾಗುವುದು — ಸುಗ್ರೀವನು ಅಂಗದನನ್ನು ಯೌವರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುವನು. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಸಮಾಘ್ರಾಯ’ (ನೆತ್ತಿಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿ) ಎಂಬ ಸ್ನೇಹಚಿಹ್ನೆ ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು.
‘ನಿನ್ನನ್ನು ಕೊಂದು ರಾಮನು ಮಹಾಕಾರ್ಯವನ್ನೇ ಮಾಡಿದನು; ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ವಾಗ್ದಾನದಿಂದ ಅವನು ಋಣಮುಕ್ತನಾದನು.’ ಆಮೇಲೆ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸಿ — ‘ಸುಗ್ರೀವ, ನಿನ್ನ ಬಯಕೆ ಈಡೇರಲಿ; ರುಮೆಯನ್ನು ನೀನು ಪಡೆಯುವೆ; ಉದ್ವೇಗವಿಲ್ಲದೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅನುಭವಿಸು; ನಿನ್ನ ಶತ್ರುವಾದ ಅಣ್ಣ ಹತನಾದನು.’ ಈ ಮಾತು ಕಟಾಕ್ಷದಿಂದ ತುಂಬಿದೆ — ‘ನಿನ್ನ ಶತ್ರುವಾದ ಅಣ್ಣ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧದ ವಿರೋಧವೇ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಪತಿಗೆ — ‘ವಾನರೇಶ್ವರನೇ, ಹೀಗೆ ಪ್ರಲಾಪಿಸುತ್ತಿರುವ ಪ್ರಿಯಳಾದ ನನ್ನೊಡನೆ ನೀನು ಏಕೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ? ನಿನ್ನ ಈ ಅನೇಕ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪತ್ನಿಯರನ್ನು ನೋಡು.’ ಅವಳ ವಿಲಾಪವನ್ನು ಕೇಳಿ ಸುತ್ತಲಿನ ಆ ವಾನರಿಯರೆಲ್ಲರೂ ದೀನರಾಗಿ ದುಃಖಾರ್ತರಾಗಿ ಅಂಗದನನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಆಕ್ರಂದಿಸಿದರು. ಒಬ್ಬಳ ಶೋಕ ಅನೇಕರ ಶೋಕವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತು; ಅಂಗದನನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಚಿಂತೆ ಬಾಲಕನ ಮೇಲೆಯೇ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾಯಿತು. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಆನೃಣ್ಯಂ ಗತಮ್’ (ಋಣಮುಕ್ತನಾದನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಾರೆ ರಾಮನ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಪಾಲನೆಯನ್ನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ, ಆದರೂ ಅಲ್ಲಿ ವ್ಯಂಗ್ಯವಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಹೇಳಿದ ಮಾತು ತೀಕ್ಷ್ಣ — ‘ಸಕಾಮೋ ಭವ’ (ನಿನ್ನ ಬಯಕೆ ಈಡೇರಲಿ) ಎಂದು ಆಶೀರ್ವಾದದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಉಪಾಲಂಭ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ನಿನ್ನ ಈ ಅನೇಕ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪತ್ನಿಯರನ್ನು ನೋಡು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಈರ್ಷ್ಯೆಯಲ್ಲ, ಪತಿಯ ಮೌನದ ವೇದನೆಯೇ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ.
‘ಅಂಗದವನ್ನು (ತೋಳ್ಬಂದಿಯನ್ನು) ಧರಿಸಿದ ವೀರಬಾಹುವುಳ್ಳವನೇ, ಅಂಗದನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನೀನು ಏಕೆ ದೀರ್ಘ ಪ್ರವಾಸಕ್ಕೆ ಹೊರಟಿದ್ದೀಯೆ? ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಸಮೀಪನಾದ, ಪ್ರಿಯವೂ ಸುಂದರವೂ ಆದ ವೇಷವುಳ್ಳ ಮಗನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೀಗೆ ಹೋಗುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ. ದೀರ್ಘಬಾಹುವೇ, ಆಲೋಚಿಸದೆ ನಾನು ನಿನಗೆ ಏನಾದರೂ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸು; ವಾನರವಂಶದ ಒಡೆಯನೇ, ವೀರನೇ, ತಲೆಬಾಗಿ ನಿನ್ನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಶರಣಾಗುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಕರುಣಾಜನಕವಾಗಿ ಅಳುತ್ತಿದ್ದ, ಅನಿಂದ್ಯವಾದ ಮೈಬಣ್ಣದ ತಾರೆ ವಾನರಿಯರೊಡನೆ ಪತಿಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ, ವಾಲಿ ಮಲಗಿದ್ದ ಅಲ್ಲಿಯೇ, ಕುಳಿತು ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶನ ಮಾಡಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದಳು. ‘ಪ್ರಾಯ’ ಎಂದರೆ ಮರಣಪರ್ಯಂತ ಮಾಡುವ ಅನಶನವ್ರತ; ಇದರಿಂದ ಅವಳ ಸಹಗಮನದ ಸಂಕಲ್ಪ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು, ಇದು ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ‘ಪಾದಮೂಲಂ ಗಮಿಷ್ಯಾಮಿ’ (ಪಾದಮೂಲಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ) ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿತ್ತು. ಕೊನೆಯ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ, ಇದರಿಂದ ವಿಲಾಪದ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಹೆಚ್ಚಿದೆ. ಸರ್ಗವು ಸಂಕಲ್ಪದೊಂದಿಗೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಅವಳನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುವನು. ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಾಂಗದವೀರಬಾಹೋ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ಲೇಷವಿದೆ — ಅಂಗದವನ್ನು (ತೋಳ್ಬಂದಿಯನ್ನು) ಧರಿಸಿದ ಬಾಹು, ಮತ್ತು ಮಗ ಅಂಗದ; ಇಬ್ಬರ ತ್ಯಾಗವೂ ಒಂದೇ ಪದದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಹೆಚ್ಚಿನ ಶ್ಲೋಕ (4.020.023) ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಅದು ವಲ್ಗೇಟ್ನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे विंशः सर्गः॥ २०॥