ಸರ್ಗ
ಜಾಮದಗ್ನ್ಯನ ಪುಣ್ಯಲೋಕನಾಶ
ರಾಮನ ಗೌರವಯುಕ್ತ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ, ವಿಷ್ಣುಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಹೆದೆಯೇರಿಸಿದ್ದು, ದೇವತೆಗಳ ಮತ್ತು ಭೂತಗಣಗಳ ಸಮಾಗಮ, ಜಾಮದಗ್ನ್ಯನ ನಿರ್ವೀರ್ಯತೆ, ಕಶ್ಯಪನಿಗೆ ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಕಥನ, ಬಾಣಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಗಳಿಸಿದ ಲೋಕಗಳ ನಾಶ, ಮಹೇಂದ್ರಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗುವಿಕೆ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಜಾಮದಗ್ನ್ಯ ರಾಮನು ವಿಷ್ಣುಧನುಸ್ಸನ್ನು ತೋರಿಸಿ ದಾಶರಥಿಯನ್ನು ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಆಹ್ವಾನಿಸಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ದಾಶರಥಿಯು ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ತಂದೆ ದಶರಥನ ಮೇಲಿನ ಗೌರವದಿಂದ ಮಾತನ್ನು ಸಂಯಮದಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಭಾರ್ಗವನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು: ‘ಭಾರ್ಗವ, ನೀನು ಮಾಡಿದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಾನು ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ; ನೀನು ತಂದೆಯ ಋಣವನ್ನು ತೀರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ನಾವು ಅದನ್ನು ಮನ್ನಿಸುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ ಕ್ಷತ್ರಧರ್ಮದಿಂದ ಕೂಡಿದ ನನ್ನನ್ನು ಅಶಕ್ತನೆಂದು, ವೀರ್ಯಹೀನನೆಂದು ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಿರುವೆ; ಇಂದು ನನ್ನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನೂ ನೋಡು.’ ರಾಮನ ಹಿಂದಿನ ಮೌನ ಭಯದಿಂದಲ್ಲ, ಪಿತೃಗೌರವದಿಂದಲೇ ಇತ್ತು; ಈಗಲಾದರೋ ಗೌರವದ ಮಿತಿ ಮುಟ್ಟಿದೆ.
ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾಘವನು ಚುರುಕಿನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಭಾರ್ಗವನ ಕೈಯಿಂದಲೇ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಯುಧವನ್ನೂ ಬಾಣವನ್ನೂ ಕಸಿದುಕೊಂಡನು. ಆ ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಹೆದೆಯೇರಿಸಿ ಅವನು ಬಾಣವನ್ನು ಹೂಡಿದನು; ಅನಂತರ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ದಾಶರಥಿ ರಾಮನು ಜಾಮದಗ್ನ್ಯ ರಾಮನಿಗೆ ಹೀಗೆಂದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಶೀಘ್ರತೆಯನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ - ಬೇಡಿಕೆಯಿಲ್ಲ, ವಾದವಿಲ್ಲ, ಪ್ರಯತ್ನದ ವರ್ಣನೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ಭಾರ್ಗವನು ಪರೀಕ್ಷೆಗಾಗಿ ಮುಂದಿಟ್ಟದ್ದು ಆ ಕ್ಷಣವೇ ಸಿದ್ಧಿಸಿತು; ಉಳಿದದ್ದು ಬಾಣದ ಗುರಿಯ ನಿರ್ಣಯ ಮಾತ್ರ. ‘ಹಸ್ತಾತ್’ - ‘ಕೈಯಿಂದ’ - ಎಂಬ ಪದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಲಿಲ್ಲ, ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
ರಾಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ‘ನೀನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾದ್ದರಿಂದ ನನಗೆ ಪೂಜ್ಯನು; ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನೊಡನಿರುವ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ಪೂಜ್ಯನು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಹರಿಸುವ ಬಾಣವನ್ನು ಬಿಡಲು ನಾನು ಶಕ್ತನಲ್ಲ.’ ಜಾಮದಗ್ನ್ಯನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ತಂಗಿ ಸತ್ಯವತಿಯ ಮೊಮ್ಮಗನಷ್ಟೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಗುರುವಿನ ಕುಲದೊಡನೆಯೂ ಸಂಬಂಧವುಳ್ಳವನು. ‘ನ ಶಕ್ತಃ’ - ‘ಶಕ್ತನಲ್ಲ’ - ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನಲ್ಲ, ಧರ್ಮದಿಂದ ನಿಷಿದ್ಧವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಬಲವನ್ನು ಧರ್ಮ ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಮೂಲಭಾವ. ಹಿಂದೆ ಜಾಮದಗ್ನ್ಯನು ಕ್ಷತ್ರಿಯರನ್ನು ಬಹಳವಾಗಿ ಕೊಂದಿದ್ದನು; ಈಗಲಾದರೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವವೇ ಅವನಿಗೆ ರಕ್ಷೆಯಾಗುತ್ತದೆ.
‘ಎಲ್ಲೆಡೆಗೂ ಸಾಗುವ ನಿನ್ನ ಈ ಗತಿಯನ್ನಾಗಲೀ, ತಪೋಬಲದಿಂದ ಗಳಿಸಿದ ಅಪ್ರತಿಮವಾದ ಲೋಕಗಳನ್ನಾಗಲೀ ನಾಶಮಾಡುವೆನು - ಇದು ನನ್ನ ನಿಶ್ಚಯ. ಶತ್ರುಪುರಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ, ಬಲದರ್ಪಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಈ ದಿವ್ಯವಾದ ವಿಷ್ಣುಬಾಣವು ತನ್ನ ವೀರ್ಯದಿಂದಾಗಿ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಭಾರ್ಗವನಿಗೆ ಆಯ್ಕೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ - ಗತಿಯೋ ಪುಣ್ಯಲೋಕಗಳೋ. ಹೂಡಿದ ಬಾಣ ನಿಷ್ಫಲವಾಗಬಾರದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಏನನ್ನಾದರೂ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ನಾಶಮಾಡಲೇಬೇಕು; ಆದರೆ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಹಿಂಸಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ರಾಜಧರ್ಮದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮರ್ಯಾದೆ - ಶಸ್ತ್ರದ ನಿಯಮವೂ ರಕ್ಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಜೀವವೂ ರಕ್ಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಯುಧವನ್ನು ಧರಿಸಿದ ರಾಮನನ್ನು ನೋಡಲು ಋಷಿಗಣಗಳೊಡನೆ ದೇವತೆಗಳು ಪಿತಾಮಹನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಸೇರಿದರು. ಗಂಧರ್ವರು, ಅಪ್ಸರೆಯರು, ಸಿದ್ಧರು, ಚಾರಣರು, ಕಿನ್ನರರು, ಯಕ್ಷರು, ರಾಕ್ಷಸರು, ನಾಗರು - ಆ ಮಹಾ ಅದ್ಭುತವನ್ನು ನೋಡಲು ಬಂದರು. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧವಲ್ಲ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಎರಡು ರೂಪಗಳ ಸಂಧಿಕಾಲ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ - ಭಾರ್ಗವಾವತಾರದ ಸಮಾಪ್ತಿ, ರಾಮಾವತಾರದ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳೂ ಸಾಕ್ಷಿಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಮುಂದಿಡಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಹಿಂದೆ ಶಿವಧನುಸ್ಸು ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುಧನುಸ್ಸುಗಳ ನಡುವೆ ವಿರೋಧವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿದವನು ಅವನೇ.
ರಾಮನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಧರಿಸಿರಲು ಸಮಸ್ತ ಲೋಕವೂ ಜಡವಾಯಿತು; ನಿರ್ವೀರ್ಯನಾದ ಆ ಜಾಮದಗ್ನ್ಯ ರಾಮನು ದಾಶರಥಿ ರಾಮನನ್ನು ದಿಟ್ಟಿಸಿ ನೋಡಿದನು. ರಾಮನ ತೇಜಸ್ಸುಗಳಿಂದ ವೀರ್ಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡುದರಿಂದ ಜಡನಾದ ಅವನು ಕಮಲದಳದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ರಾಮನಿಗೆ ಮೆಲ್ಲಮೆಲ್ಲನೆ ಹೇಳಿದನು. ‘ಕಮಲಪತ್ರಾಕ್ಷ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು; ಇಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ವಿಷ್ಣುತೇಜಸ್ಸು ಭಾರ್ಗವನಿಂದ ಹೊರಟು ದಾಶರಥಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿತು ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ‘ಮಂದಂ ಮಂದಮ್’ - ‘ಮೆಲ್ಲಮೆಲ್ಲನೆ’ - ಎಂಬ ದ್ವಿರುಕ್ತಿ ಅವನ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹಿಂದೆ ಹುಂಕಾರದಿಂದ ಶಿವನನ್ನು ಸ್ತಂಭಿಸಿದ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದವನು ಈಗ ತಾನೇ ಸ್ತಂಭಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ.
ಜಾಮದಗ್ನ್ಯನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ‘ಹಿಂದೆ ನಾನು ಕಶ್ಯಪನಿಗೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಾಗ ಕಶ್ಯಪನು ನನಗೆ - ನನ್ನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ವಾಸಿಸಬಾರದು - ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಗುರುವಿನ ಮಾತನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತ ನಾನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿ ತಂಗುವುದಿಲ್ಲ; ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ಅಂದಿನಿಂದ ಕಶ್ಯಪನ ಸಮಕ್ಷದಲ್ಲಿ ನಾನು ಆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಅವನ ಸರ್ವತ್ರಗಾಮಿಯಾದ ಗತಿ ವಿಲಾಸವಲ್ಲ, ತಾನಾಗಿಯೇ ಕೈಗೊಂಡ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಪರಿಣಾಮ; ಗುರುವಚನಪಾಲನೆಯೇ ಅವನ ನಿರಂತರ ಸಂಚಾರ. ಅವನ ಸಂಚಾರಶೀಲತೆ ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲವೂ ಹೌದು, ದಾನದ ಪರಿಣಾಮವೂ ಹೌದು.
‘ಆದ್ದರಿಂದ ವೀರ ರಾಘವ, ನನ್ನ ಆ ಗತಿಯನ್ನು ನೀನು ನಾಶಮಾಡಬಾರದು; ಮನೋವೇಗದಿಂದ ನಾನು ಪರ್ವತಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಮಹೇಂದ್ರಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆನು. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ನಾನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡ ಅಪ್ರತಿಮವಾದ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಾಣದಿಂದ ನಾಶಮಾಡು; ಕಾಲ ಮೀರದಿರಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಭಾರ್ಗವನು ತಾನೇ ತನ್ನ ತಪೋಧನವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ - ಜೀವವನ್ನು ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ಜಯವನ್ನೂ ಅಲ್ಲ, ಗತಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ; ‘ಕಾಲ ಮೀರದಿರಲಿ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ವಿಳಂಬವನ್ನೂ ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಗಳಿಸಿದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಮಾತಿನ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.
‘ನೀನು ಅಕ್ಷಯನೂ ಮಧುವನ್ನು ಕೊಂದವನೂ ದೇವೇಶ್ವರನೂ ಆದ ವಿಷ್ಣು ಎಂದು ಅರಿತಿದ್ದೇನೆ; ಈ ಧನುಸ್ಸಿನ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದಲೇ ನಾನು ಇದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡೆನು. ಪರಂತಪನೇ, ನಿನಗೆ ಸ್ವಸ್ತಿಯಾಗಲಿ. ಇಲ್ಲಿ ಸೇರಿರುವ ಈ ಎಲ್ಲ ದೇವಗಣಗಳೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಯಿಲ್ಲದ, ಅಪ್ರತಿಮ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.’ ಧನುಸ್ಸಿನ ಸ್ಪರ್ಶಮಾತ್ರದಿಂದ ವಿಷ್ಣುತ್ವ ತಿಳಿಯಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಆ ಧನುಸ್ಸು ವಿಷ್ಣುವಿನದೇ ನ್ಯಾಸವಾಗಿತ್ತು, ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಅದಕ್ಕೆ ಹೆದೆಯೇರಿಸಲಾರರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಪರಾಜಯ ಪರಾಜಯವಲ್ಲ, ಪ್ರತ್ಯಭಿಜ್ಞಾನ - ಮರಳಿ ಗುರುತಿಸುವಿಕೆ. ‘ನಿನಗೆ ಸ್ವಸ್ತಿಯಾಗಲಿ’ ಎಂಬ ಆಶೀರ್ವಾದದಿಂದ ವಿರೋಧ ಸೌಹಾರ್ದವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ.
‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ತ್ರೈಲೋಕ್ಯನಾಥನಾದ ನಿನ್ನಿಂದ ನಾನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು ನನಗೆ ನಾಚಿಕೆಯ ವಿಷಯವಾಗಬಾರದು. ಸುವ್ರತನಾದ ರಾಮ, ಆ ಅಪ್ರತಿಮ ಬಾಣವನ್ನು ಬಿಡಬೇಕು; ಬಾಣವನ್ನು ಬಿಟ್ಟ ಮೇಲೆ ನಾನು ಪರ್ವತಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಮಹೇಂದ್ರಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆನು.’ ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಪರಾಜಿತನಾದೆನೆಂದು ತಿಳಿದು ಭಾರ್ಗವನ ನಾಚಿಕೆ ನಿವಾರಣೆಯಾಯಿತು; ಎಲ್ಲರ ನಾಥನಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನಿಗೆ ಅಪಮಾನವಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಶರಣಾಗತನ ಶಾಂತಿ; ಕ್ಷತ್ರಿಯಸಂಹಾರಕನ ಕ್ರೋಧ ಇಲ್ಲಿ ವಿರಮಿಸುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿನ ಕ್ರೋಧದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಈಗ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ.
ಜಾಮದಗ್ನ್ಯ ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರಲು ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯೂ ಶ್ರೀಮಂತನೂ ಆದ ದಾಶರಥಿ ರಾಮನು ಆ ಉತ್ತಮ ಬಾಣವನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ರಾಮನಿಂದ ನಾಶವಾದ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಗಳಿಸಿದ ತನ್ನ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಜಾಮದಗ್ನ್ಯನು ಹಿಂದೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದಂತೆ ಬೇಗನೆ ಪರ್ವತಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಮಹೇಂದ್ರಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯದು ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ, ಬರೋಡಾ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಅಲ್ಲಿ 21ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಅನಂತರವೇ ದಿಕ್ಕುಗಳು ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಮುಕ್ತವಾದುದನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ರಾಮನು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಹರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಸಿದ್ಧಿಸಿತು, ಅವಧ್ಯನಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೂ ರಕ್ಷಿತನಾದನು.
ಅನಂತರ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಉಪದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಮುಕ್ತವಾದುವು; ಋಷಿಗಣಗಳೊಡನೆ ದೇವತೆಗಳು ಆಯುಧವನ್ನೆತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು. ಕತ್ತಲೆಯ ನಿವಾರಣೆ ಭಾರ್ಗವನ ಕ್ರೋಧತೇಜಸ್ಸಿನ ಉಪಶಮನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಜಾಮದಗ್ನ್ಯ ರಾಮನು ದಾಶರಥಿ ರಾಮನಿಂದ ಪೂಜಿತನಾಗಿ, ಅವನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ತನ್ನ ಗತಿಯಲ್ಲಿ ಹೊರಟುಹೋದನು. ಹೀಗೆ ಇಬ್ಬರು ರಾಮರ ಸಂಘರ್ಷ ಪೂಜೆಯಿಂದಲೂ ಶಾಂತಿಯಿಂದಲೂ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದಶರಥನು ಪರಿವಾರದೊಡನೆಯೂ ವಧುಗಳೊಡನೆಯೂ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಬಾಲಕಾಂಡದ ಕೊನೆಯ ವಿಘ್ನ ನಿವಾರಣೆಯಾಯಿತು; ಮುಂದೆ ವಿವಾಹಯಾತ್ರೆಯ ಸಮಾಪನ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे षट्सप्ततितमः सर्गः॥ ७६॥